Harf-i Cerlerin Tefsir ve Meal İlişkisindeki Yeri: Bâ Harfinin Müsâhabe Anlamı Üzerinden Bir Değerlendirme

Öz

Arap dili, tarih boyunca konuşulan bir dil olmanın yanı sıra İslam dininin kutsal kitabı olan Kur’an-ı Kerim’in dili olması hasebiyle ilmi araştırmaların da odak noktası olmuştur. Kur’an-ı Kerim’i anlama ve koruma adına tarih boyunca birçok çalışma yapılmıştır. Bu çalışmaların önemli bir kısmı Kur’an-ı Kerim’in belagat ve fesahat yönü yani dilsel özellikleriyle ilgilidir. Kur’an-ı Kerim’i anlamak ve doğru yorumlamak adına yapılan dilbilgisel araştırmalar, özellikle harf-i cer gibi küçük ancak anlamı belirleyici unsurlar üzerine yoğunlaşmıştır. Bu bağlamda الْبَاءُ (bâ) harf-i cerri, Arapça’da en fazla anlam taşıyan harflerden biri olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu sebeple bu harf, tefsir ilminde farklı yönleriyle ele alınmıştır. Arapçanın bir diğer etkisi de Müslümanlar üzerindedir. Kur’an-ı Kerim’i öğrenmek isteyen Müslümanların, Arapçayı iyi bilmeleri veya Arapçayı iyi bilen kişilerce hazırlanmış mealleri okuyarak İslam’ın öğretilerini doğrudan kaynağından öğrenmeleri gerekmektedir. Bu çalışmada, bâ harf-i cerrinin, müsâhabe (beraberlik) anlamı çerçevesinde Kur’an-ı Kerim’i filolojik açıdan ele alan tefsirlere ve meallere nasıl yansıdığı araştırılmıştır. Araştırmanın temel amacı bâ harf-i cerrinin anlam yelpazesinin filolojik tefsirlerde nasıl ele alındığını ve yorumlandığını tespit edip bu yorumların Türkçe meallere nasıl aktarıldığını ortaya koymaktır. Öncelikle Âl-i İmrân Suresi’nde bâ harf-i cerrinin müsâhabe anlamı bağlamında tefsirlerde tartışılan yedi ayet tespit edilmiştir. Bu ayetler araştırmanın başında belirlenen filolojik tefsirler olan Ebû Hayyân el-Endelusî’nin (ö.745/1344) el-Baḥru’l-muḥîṭ, Semîn el-Halebî (ö. 756/1355)’nin ed-Dürru’l-maṣûn fî ʿulûmi’l-kitâbi’l-meknûn ve İbn Âşûr (ö. 1879-1973)’un et-Taḥrîr ve’t-tenvîr adlı tefsirlerde analiz edilmiştir. Zikredilen tefsirlerin seçilme sebebi, Ebû Hayyân’ın Endülüs’teki en tanınmış alimlerden olması ve Kur’an-ı Kerim’i dil açısından ele alan önemli bir tefsir yazmış olması, Halebî’nin onun öğrencisi olarak ondan etkilenip etkilenmediği veya ona karşı görüş beyan edip etmediğini analiz edebilme ve İbn Âşûr’un günümüze yakın olan bir alim olarak onlarla görüş ayrılığına girip girmediğini gösterebilmektir. Ardından söz konusu ayetlerin tercümeleri, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları’ndan Halil Altuntaş ve Muzaffer Şahin’in hazırladığı “Kur’an-Kerim Meali”, Elmalılı Hamdi Yazır’ın “Hak Dini Kur’an Dili”, Ömer Nasuhi Bilmen’in “Kur’ân-ı Kerim ve Türkçe Meali”, Osmanlı son ve Cumhuriyet ilk döneminde meal yazmış olan Cemîl Saîd’in “Kurân-ı Kerîm Tercümesi” başlıklı Osmanlıca meali, Süleyman Ateş’in “Kur'an-ı Kerim'in Yüce Meali”, bir hadis alimi olan Talat Koçyiğit’in “Kur’ân-ı Kerim ve Türkçe Meali” ve Muhammed Esed’in “The Message Of The Quran” meali ile bu mealin Türkçe tercümesi olan Cahit Koytak ve Ahmet Ertürk tarafından çevrilen “Kur’an Mesajı Meal-Tefsir” eserlerinde incelenmiş ve karşılaştırılmıştır. Araştırmada nitel araştırma yöntemi esas alınmış, veri toplama yöntemi olarak kaynak taraması ve metin incelemesi kullanılmıştır. Yapılan analizler sonucunda bâ harf-i cerrinin yalnızca müsâhabe değil; aynı zamanda ilsâk, taʽlîl, zarfiyyet, bedel, tebʽîd ve kasem gibi anlamlarda da kullanıldığı görülmüştür. Tefsirlerde ayetlerdeki bâ harf-i cerlerinin mana çeşitliliğine ve çok yönlülüğüne daha çok vurgu yapılırken meallerin, ayetlerdeki bâ harf-i cerleriyle ilgili tek bir anlama yoğunlaşarak daha sınırlı bir yorum yaptıkları tespit edilmiş, tefsirlerdeki zenginliği yansıtamadıkları sonucuna varılmıştır. Bu çalışma; Kur’an-ı Kerim’in doğru anlaşılmasında Arap dilinin inceliklerinin ve harf-i cerlerin anlam bakımından işlevlerinin büyük önem arz ettiğini göstermektedir. Meallerin yeterli bir anlam derinliği sağlayarak hem doyurucu hem de doğru bilgiye ulaştırmak adına tefsirlerdeki zengin altyapı ve ilmi derinlikten faydalanması gerektiği sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Arap dili ve belagati
• Kur’an-ı Kerim
• Tefsir
• Harf-i cer
• Meal

The Role of Prepositions in the Relationship Between Tafsir and Translation: An Evaluation of the Bāʾ Particle in the Context of Musāḥabah

Öz

The Arabic language, besides being a spoken language throughout history, has also been at the center of scholarly research due to its status as the language of the Holy Qur’an, the sacred book of Islam. Numerous studies have been conducted throughout history with the aim of understanding and preserving the Qur’an. A significant portion of these studies focuses on the eloquence (balāgha) and clarity (fasāha) of the Qur’an—its linguistic characteristics. In order to comprehend and interpret the Qur’an correctly, grammatical research has particularly concentrated on minor yet semantically decisive elements such as prepositions (ḥurūf al-jarr). In this regard, the preposition بَاءُ (bāʾ) stands out as one of the particles in Arabic with the widest range of meanings and has, therefore, been discussed extensively within the science of Qur’anic exegesis (tafsīr). The influence of the Arabic language extends beyond linguistics to religious and cultural dimensions. For Muslims who wish to understand the Qur’an, mastering Arabic—or reading translations prepared by those proficient in it—is essential to access the teachings of Islam directly from the source. This study investigates how the preposition bāʾ, particularly in its meaning of companionship (muṣāḥaba), is interpreted in philological exegeses of the Qur’an and reflected in Turkish translations (meals). The main objective of the research is to determine how the semantic range of the bāʾ preposition is addressed and interpreted in philological tafsīrs and to reveal how these interpretations are transferred into Turkish translations. For this purpose, seven verses from Sūrat Āl ʿImrān were identified in which the bāʾ preposition is discussed in connection with the meaning of companionship. These verses were analyzed within three philological exegeses: Abū Ḥayyān al-Andalusī’s al-Baḥr al-Muḥīṭ, Samīn al-Ḥalabī’s al-Durr al-Maṣūn fī ʿulūm al-kitāb al-maknūn, and Ibn ʿĀshūr’s al-Taḥrīr wa’l-Tanwīr. The selection of these works is based on the following rationale: Abū Ḥayyān is one of the most prominent Andalusian scholars who approached the Qur’an from a linguistic perspective; Samīn al-Ḥalabī, as his student, provides an opportunity to examine whether he adopted or diverged from his teacher’s views; and Ibn ʿĀshūr, as a more recent scholar, allows for comparison to determine whether he aligns with or differs from the classical perspectives. The translations of the selected verses were examined in various Turkish Qur’an translations, including those by Halil Altuntaş & Muzaffer Şahin (Kur’an-ı Kerim Meali), Elmalılı Hamdi Yazır (Hak Dini Kur’an Dili), Ömer Nasuhi Bilmen (Kur’ân-ı Kerim ve Türkçe Meali), Cemîl Saîd (Kur’ân-ı Kerîm Tercümesi, in Ottoman Turkish), Süleyman Ateş (Kur’an-ı Kerim’in Yüce Meali), Talat Koçyiğit (Kur’ân-ı Kerim ve Türkçe Meali), and Muhammad Asad’s The Message of the Qur’an along with its Turkish translation Kur’an Mesajı Meal-Tefsir by Cahit Koytak and Ahmet Ertürk. The study adopts a qualitative research design, employing document analysis and textual examination as data collection methods. The analysis reveals that the preposition bāʾ is not limited to the meaning of companionship but is also used to express adhesion (ilṣāq), causality (taʿlīl), locative sense (ẓarfiyya), substitution (badal), partiality (tabʿīḍ), and oath (qasam). While philological exegeses emphasize the semantic depth and multiplicity of the bāʾ preposition in the verses, the Turkish translations tend to focus on a single, limited meaning, failing to reflect the richness and multidimensionality found in the exegeses. In conclusion, this study demonstrates that a correct understanding of the Qur’an significantly depends on grasping the subtleties of the Arabic language and the semantic functions of prepositions. It also highlights the necessity for Qur’an translations (meals) to draw more extensively on the linguistic depth and scholarly background provided by classical and philological tafsīr literature to ensure both semantic accuracy and interpretative richness.

Anahtar Kelimeler

• Arabic language and rhetoric
• Holy Quran
• Prepositions jarr
• Tafsir
• Translation

Kaynakça

1. Ahfeş, Saîd b. Mes‘ade el-Mücâşiî el-Belhî. Meʿâni’l-Ḳurʾân. thk. Hüdâ Mahmud Kırâet. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hânecî, 1. Basım, 1990.
2. Akalın, Şükrü Haluk vd. Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu, 11. Basım, 2011.
3. Akîle, Muhammed b. Ahmed b. Saîd el-Hanefî el-Mekkî. ez-Ziyâdetü ve’l-iḥsân fî ʿulûmi’l-Ḳurʾân. thk. Muhammed Safâ’ Hakkî vd. 9 Cilt. BAE: Merkezü’l-Buhûsi ve’d-Dirâsât, 1. Basım, 2006.
4. Âlûsî, Şihâbüddîn Mahmûd b. Abdillâh b. Mahmûd el-Hüseynî. Rûḥu’l-meʿânî fî tefsîri’l-Ḳurʾâni’l-ʿaẓîm ve’s-sebʿi’l-mes̱ânî. thk. Ali Abdulbârî ʿAtiyye. 16 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1. Basım, 1995.
5. Cessâs, Ahmed b. Alî er-Râzî Ebû Bekr. Aḥkâmü’l-Ḳurʾân. thk. Abdusselam Muhammed Ali Şâhîn. Lübnan: Daru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1. Basım, 1994.
6. Cevherî, İsmâil b. Hammâd. eṣ-Ṣıḥâḥ Tâcü’l-luġa ve ṣıḥâḥu’l-ʿArabiyye. thk. Ahmed Abdulğafur ʿAttâr. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-İlim li’l-Melâyîn, 4. Basım, 1987.
7. Develi vd., Hayati. Türk Dili I. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Açık ve Uzaktan Eğitim Fakültesi, ts.
8. Dîneverî, Abdullāh b. Müslim b. Kuteybe Ebû Muhammed. Edebü’l-kâtib. thk. Muhammed ed-Dâlî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, ts.

9. Endelüsî, Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf b. Hayyân. el-Baḥru’l-muḥît. thk. Sıdkî Muhammed Cemil. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1999.
10. Ensârî, İbn Hişâm. Muġni’l-lebîb ῾an-kütübi’l-eʻârib. 2 Cilt. Kahire-Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Mısrî ve Dâru’l-Kitâbü’l-Lübnânî, ts.
11. Ezherî, Muhammed b. Ahmed. Tehẕîbü’l-luġa. thk. Muhammed ʿAvd Murʿib. 8 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâ’i’t-Turâs, 1. Basım, 2001.
12. Ferâhîdî, Ahmed b. Abdirrahman Halîl b. Ahmed. Kitâbü’l-ʿAyn. thk. Mehdî el-Mahzûmî - İbrahim es-Sâmirâî. 8 Cilt. Beyrut: Dâru ve Mektebetü’l-Hilâl, ts.
13. Fîrûzâbâdî, Ebü’t-Tâhir Mecdüddîn Muhammed b. Ya‘kūb b. Muhammed. el-Ḳāmûsü’l-muḥîṭ. Beyrut: Müessesetü’r-reyyân li’t-tıbâati ve’n-neşri ve’t-tevzi’, 8. Basım, 2005.
14. Hak Dini Kur’an Dili Kur’an-ı Kerim ve Meali. çev. Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır. İstanbul: İslamoğlu Yayıncılık, ts.
15. Halebî, Şihâbüddîn Ahmed b. Yûsuf b. İbrâhîm Ebü’l-Abbâs. ed-Dürrü’l-maṣûn fî ʿulûmi’l-kitâbi’l-meknûn. thk. Ahmed Muhammed el-Harrâd. 11 Cilt. Dımeşk: Daru’l-Kalem, ts.
16. Himyerî, Neşvân b. Saîd (b. Neşvân) b. Sa‘d b. Ebî Himyer b. Ubeydillâh. Şemsü’l-ʿulûm ve devâʾü kelâmi’l-ʿArab mine’l-külûm. thk. Hüseyin Abdullah el-Ömerî vd. 11 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikri’l-Muâsır, 1. Basım, 1999.
17. İbn Âşûr, Muhammed et-Tâhir b. Muhammed b. Muhammed et-Tâhir et-Tûnisî. et-Taḥrîr ve’t-tenvîr. Tunus: ed-Dâru’t-Tunûsî li’n-Neşr, 1984.
18. İbn Cinnî, Osmân Ebü’l-Feth. el-Ḫaṣâʾiṣ. 3 Cilt. Kahire: el-Hey’etü’l-Mısriyyetü’l-ʿÂmme li’l-Kitâb, 4. Basım, ts.
19. İbn Cinnî, Osmân Ebü’l-Feth. el-Lümaʿ fi’l-ʿArabiyye. thk. Fâiz Fâris. Kuveyt: Dâru’l-Kütübi’s-Sekâfiyye, ts.
20. İbn Düreyd, Muhammed b. el-Hasen el-Ezdî Ebû Bekr. Cemheratü’l-lüġa. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-İlim li’l-Melâyîn, 1. Basım, 1987.
21. İbn Ferhûn, Bedrüddîn Abdullah b. Muhammed b. Ebi’l-Kāsım Ferhûn el-Ya‘merî Ebû Muhammed. el-ʿUdde fî iʿrâbi’l-ʿUmde. thk. Ebû Abdirrahman Âdil b. Saîd. 3 Cilt. Katar: Dâru’l-İmâmi’l-Buhârî, 1. Basım, ts.
22. İbn Manzûr, Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-῾Arab. 9 Cilt. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 2013.
23. İbn Sîde, Alî b. İsmâîl ed-Darîr el-Mürsî Ebü’l-Hasen. el-Muḫaṣṣaṣ. thk. Halil İbrahim el-Cufâl. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâ’i’t-Turâsi’l-ʻArabî, 1. Basım, 1996.
24. İbn Sîde, Alî b. İsmâîl ed-Darîr el-Mürsî Ebü’l-Hasen. el-Muḥkem ve’l-muḥîṭü’l-aʿẓam. 11 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1. Basım, 2000.
25. İbnü’l-Muzaffer, Ahmed b. Muhammed er-Râzî. Mebâḥis̱ü’t-tefsîr. thk. Hâtim b. Âbid b. Abdullah el-Kureşî. Suudi Arabistan: Künûzü İşbîliyâ, 1. Basım, 2009.
26. Kur’ân-ı Kerîm Tercemesi. çev. Cemîl Saîd. İstanbul: Cemîl Saîd, 1924.
27. Kur’ân-ı Kerim ve Türkçe Meali. çev. Talat Koçyiğit. Ankara: Kılıç Kitabevi Yayın ve Dağıtım, ts.
28. Kur’ân-ı Kerim Meali. çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 8. Basım, 2005.
29. Kur’an-ı Kerim’in Yüce Meâli. çev. Süleyman Ateş. Ankara: Hayat Yayın Grubu, 2021.
30. Kur’ân-ı Kerim ve Türkçe Meali. çev. Ömer Nasuhi Bilmen. İstanbul: İpek A.Ş., 2001.
31. Kur’an Mesajı. çev. Muhammed Esed, Türkçeye çev. Cahit Koytak - Ahmet Ertürk. İstanbul: İşaret Yayınları, 2002.
32. Kurtubî, Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr b. Ferh Ebû Abdillâh. el-Câmiʿ li-aḥkâmi’l-Ḳurʾân. thk. Ahmed el-Berdûnî - İbrahim Etfîş. 20 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 2. Basım, 1964.
33. Mısrî, Muhammed b. Yusuf b. Ahmed. Temhîdü’l-ḳavâʿid bi şerḥi teshîli’l-fevâ’id. thk. Ali Muhammed Fâhir vd. 11 Cilt. Kahire: Dâru’s-Selâm li’t-Tıbâʿati ve’n-Neşri ve’t-Tevzîʿ ve’t-Terceme, 1. Basım, 2007.
34. Murâdî, Hasan b. Kâsım. el-Cena’d-dânî fî ḥurûfi’l-meʿânî. thk. Fahreddin Kabâvâ - Muhammed Nedîm Fâzıl. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2016.
35. Mustafa, İbrahim - Abdülkadir, Hâmid - Zeyyat, Ahmed Hasan - Neccar, Muhammed Ali. el-Muʿcemü’l-vasîṭ. Kahire: Mektebetü’ş-Şurûki’d-Düveliyye, 4. Basım, 2008.
36. Nehhâs, Ahmed b. Muhammed b. İsmail. Meʿâni’l-Ḳurʾân. thk. Muhammed Ali es-Sâbûnî. Mekke: Câmiatü Ümmi’l-Kurâ, 1. Basım, 1988.
37. Ömer, Ahmet Muhtar Abdülhamid. Muʾcemü’l-lüġati’l-ʾArabiyyeti’l-muʾâsara. 4 Cilt. Kahire: Âlemü’l-Kütüb, 1. Basım, 2008.
38. Râzî, Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. Mefâtîḥu’l-ġayb. 32 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâ’i’t-Turâs, 3. Basım, 1999.
39. Râzî, Muhammed b. Ebû Bekir. Muḫtârü’ṣ-Ṣıḥâḥ. thk. Yusuf Muhammed. Beyrut-Sayda: el-Mektebetü’l-ʿAsriyye ve ed-Dâru’n-Nemûzeciyye, 5. Basım, 1999.
40. Rummânî, Ebü’l-Hasen Alî b. Îsâ b. Alî. Meʿâni’l-ḥurûf, thk. Şeyh İrfan b. Selîm Hassuna. Beyrut-Sayda: el-Mektebetü’l-ʽAsriyye, ts.
41. Sa‘lebî, Ahmed b. Muhammed b. İbrâhîm. el-Keşf ve’l-beyân ῾an tefsîri’l-Kur’ân. 33 Cilt. Cidde: Dâru’t-Tefsîr, 1. Basım, 2015.
42. Sâlih, Behçet Abdulvâhid. el-İʿrâbü’l-mufaṣṣal li Kitâbi’llâhi’l-murattel. 12 Cilt. Umman: Dâru’l-Fikr li’t-Tıbâ῾ati ve’n-Neşri ve’t-Tevzî῾, 2. Basım, 1997.
43. Sarı, Mevlüt. el-Mevârid Arapça-Türkçe Lügat. İstanbul, ts.
44. Sîbeveyhi, Amr b. Osman b. Kanber. el-Kitâb. thk. ῾Abdussamed Muhammed Hârûn. Kahire: Mektebetü’l-Hânecî, 1988.
45. Suyûtî, Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî Ebü’l-Fazl. el-İtḳān fî ʿulûmi’l-Ḳurʾân. thk. Muhammed Ebü’l-Fadl İbrahim. 4 Cilt. Mısır: el-Hey’etü’l-Mısriyyetü’l-ʿÂmme li’l-Kitâb, 1974.
46. Taberî, Muhammed b. Cerîr. Câmiʿu’l-beyân ʿan teʾvîli âyi’l-Ḳurʾân. 24 Cilt. Mekke: Dâru’t-Terbiye ve’t-Turâs, ts.
47. Tâî, Cemâlüddîn Muhammed b. Abdillâh b. Mâlik. Şerḥu teshîli’l-fevâʾid. thk. Abdurrahman es-Seyyid - Muhammed Bedevî el-Mahtûn. 4 Cilt. Mısır: Hücr li’t-Tıbâʿati ve’n-Neşri ve’t-Tevziʿ ve’l-İʿlân, 1. Basım, 1990.
48. Tebrîzî, Yahyâ b. Alî b. Muhammed el-Hatîb et-. Şerḥu dîvâni'l-ḥamâse. 2 Cilt. Beyrut: Dâru'l-Kalem, ts. The Message Of The Quran. çev. Muhammad Asad. İngiltere: The Book Foundation, 2007.
49. Vâhidî, Alî b. Ahmed b. Muhammed. et-Tefsîrü’l-basîṭ. 25 Cilt. Suudi Arabistan: ʿİmâdetü’l-Bahsi’l-ʿİlmî, 1. Basım, 2009.
50. Zebîdî, Muhammed. Tâcü’l-ʿarûs min cevâhiri’l-Ḳāmûs. thk. Heyet. 40 Cilt. Kuveyt: el-Meclisü’l-Vatanî li’s-Sekâfeti ve’l-Fünûni ve’l-Âdâb bi-Devleti’l-Kuveyt, 1965.
51. Zeccâcî, Abdurrahmân b. İshâk Ebü’l-Kāsım. el-Lâmât. thk. Mâzin el-Mübârek. Dımeşk: Dâru’l-Fikr, 2. Basım, 1985.
52. Zeccâcî, Abdurrahman b. İshâk Ebü’l-Kāsım. Ḥurûfü’l-meʿânî veṣ-Ṣıfât. thk. ῾Ali Tevfîk el-Hamd. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1. Basım, 1984.
53. Zemahşerî, Mahmûd b. Ömer b. Muhammed Ebü’l-Kāsım. Esâsü’l-belâġa. thk. Muhammed Bâsil Uyûnu’s-Sûd. 2 Cilt. Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1. Basım, 1998.