Nüveyrî’nin Nihâyetü’l-ereb fî fünûni’l-edeb’inde Mûsiki

Öz

XIV. yüzyıl Memlükler dönemi âlim ve bürokratlarından Şihâbüddin en-Nüveyrî’nin otuz bir cilt olarak telif ettiği yaklaşık 9000 sayfalık ansiklopedik eseri Nihâyetü’l-ereb fî fünûni’l-edeb, içerisinde mûsiki sanatına tahsis edilmiş 335 sayfalık oldukça kapsamlı bir bölüm barındırmaktadır. Bu makale, İslam’ın ortaya çıkışını takip eden ilk üç asırdaki (VII, VIII ve IX. asırlar) mûsiki tarihi ve kültürü için birincil kaynak niteliği taşıyan ve şimdiye dek bütüncül bir incelemeye konu olmamış bu bölümün yapısını, tematik çerçevesini ve zengin içeriğini, bölümün tam metin çevirisi ve kaynak analizine dayanarak ilim dünyasına tanıtmayı amaçlamaktadır. Mûsikinin teorik yönüne vakıf olmayan ancak titiz bir derlemeci olarak hareket eden Nüveyrî, mûsiki olgusunu fıkhî, ahlâkî ve sosyokültürel boyutlarıyla çok katmanlı bir yapıda ele almıştır. Eserin ilgili bölümü, İslam toplumundaki en temel tartışmalardan biri olan mûsikinin (gınâ/semâʿ) ve enstrüman çalmanın fıkhî hükmü meselesiyle başlamaktadır. Nüveyrî, mûsikinin haram olduğunu savunanların “lehve’l-hadîs” (eğlencelik/boş söz) gibi Kur‘ani ifadelere dayanan delillerini, sünnetten ve ilk dönem âlimlerinden gelen rivayetleri aktararak sunmuştur. Ardından, başta İbnü’l-Kayserânî’nin Kitâbü’s-Semâʿ adlı eseri olmak üzere pek çok kaynaktan faydalanarak mûsikinin mübah olduğunu savunanların karşı argümanlarını ve aleyhteki delillerin nasıl sistemli bir şekilde çürütüldüğünü ortaya koymuştur. Bu noktada Nüveyrî, mûsikiyi savunanların aleyhteki hadislerin senetlerindeki zayıf ravilere (cerh ve ta‘dîl metoduyla) ve ayetlerin tefsirindeki farklılıklara nasıl işaret ettiklerini aktarmıştır. Nüveyrî, fıkhî zemini bu şekilde kurduktan sonra, İmam Gazzâlî’nin İhyâʾü ʿulûmi’d-dîn isimli eserinden yaptığı alıntılarla konuyu ahlâkî bir çerçeveye taşımış; semâʿın (dinleme) adabını, dinleyicinin niyeti ve ruh haline göre hükmünün (müstehap, mübah, mekruh ve haram şeklinde) değişebileceğini ve mûsiki icra edilen ortamların niteliklerini detaylandırmıştır. Bölümün en hacimli ve tarihsel açıdan en değerli kısmını ise -mûsikinin erken İslam toplumunun tüm sosyal ve siyasî katmanlarına ne denli nüfuz ettiğini gösteren biyografik rivayetler oluşturmaktadır. Bu anlatılar, bizzat bestekâr ve icracı olan Abbasî halifesi el-Vâsik-Billâh gibi yöneticilerden dönemin en meşhur sanatkârları arasında yer alan İbrâhîm b. el-Mehdî gibi halife çocuklarına, âlimlerden, valilere, komutanlara kadar uzanan geniş bir yelpazeyi kapsamaktadır. Bununla birlikte, İbrâhîm b. el-Mehdî’nin kendi bestelerini başkalarına nispet etmesinde görüldüğü üzere bu seçkin kimselerden bir kısmının kendi mûsiki faaliyetlerini halk nezdindeki olumsuz algı sebebiyle gizli tutmaları, sanata yönelik çelişkili toplumsal yaklaşıma işaret etmektedir. Nüveyrî ayrıca, profesyonel olarak bu sanatla iştigal eden 37 erkek (mugannî) ve 19 kadın (kayne) mûsikişinasın hayatını mercek altına almıştır. Toplam 56 sanatkâr hakkında ayrıntılı bilgilerin verildiği bu biyografilerde; Arap mûsikisinin Sa‘îd b. Miscah gibi öncülerle Fars ve Bizans nağmelerinden nasıl etkilendiğini, İbrâhîm el-Mevsılî gibi ustalar etrafında şekillenen ekolleri, sanatkârlar arası rekabeti ve hatta IX. asırda bestelerin mektupla aktarımına imkân tanıyan bir tür müzikal yazımın varlığını görebilmek mümkündür. Özellikle köle (cariye) statüsündeki kaynelerin, sanatları yoluyla nasıl muazzam bir ekonomik değere, sosyal nüfuza ve Cemîle gibi örneklerde görüldüğü üzere mutlak bir sanatsal otoriteye ulaştıkları çarpıcı anekdotlarla anlatılmıştır. Yine bu bölümde İbrâhîm el-Mevsılî’nin öncülüğünü yaparak bir ticaret sektörü haline getirdiği, mûsikiye kabiliyeti olan cariyelerin düşük fiyatlardan satın alınıp mûsiki öğretilerek yüksek fiyatlara satılmasına dair pek çok anlatı yer almaktadır. Eserin ilgili kısmının son bölümünü ise Nüveyrî’nin farklı şairlerin divanlarından derlediği mûsiki, mûsiki aletleri ve mûsikişinaslara dair şiirler oluşturmaktadır. Sonuç olarak bu makale, Nüveyrî’nin derlemesinin, fıkhî metinlerdeki kurallar ile yaşanan sosyal hayat arasındaki boşluğu dolduran, mûsikinin sosyal statü, himaye ve ekonomik bir değer olarak işlev gördüğü dinamik dünyayı resmeden temel bir sosyal tarih kaynağı olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Türk din mûsikisi
• Nüveyrî
• Nihâyetü’l-ereb
• Mûsiki
• Gınâ
• Semâʿ

Music in Nuwayrî’s Nihâyat al-arab fī funun al-adab

Öz

The thirty-one-volume, 9,000-page encyclopedic work Nihâyat al-arab fī funun al-adab, authored by the 14th-century Mamluk scholar and bureaucrat Shihāb al-Dīn al-Nuwayrī, contains a highly comprehensive 335-page section dedicated to the art of music. This article aims to introduce the structure, thematic framework, and rich content of this section -which is a primary source for the music history and culture of the first three centuries of Islam (7th, 8th, and 9th centuries) and has not, until now, been the subject of a holistic study- to the scholarly world, based on a full-text translation and source analysis. Lacking mastery of the theoretical aspects of music but acting as a meticulous compiler, Nuwayrī addressed the phenomenon of music in a multilayered structure, encompassing its jurisprudential, ethical, and socio-cultural dimensions. The relevant section of the work begins with one of the most fundamental debates in Islamic society: the jurisprudential ruling on music (ghinā’/samāʿ) and the playing of instruments. Nuwayrī presents the arguments of those who deem music forbidden (haram), citing Qur’anic expressions like “lahw al-hadīth” (idle talk) along with narrations from the Sunnah and early scholars. Subsequently, drawing from numerous sources, primarily Ibn al-Qaysarānī’s Kitāb al-Samāʿ, he presents the counter-arguments of those who consider music permissible (mubah) and how the opposing evidence was systematically refuted. At this point, Nuwayrī relays how the defenders of music pointed to the weak narrators (al-jarh wa al-taʿdīl) in the chains (sanads) of prohibitive hadiths and to the different interpretations of the Qur’anic verses. After establishing this jurisprudential foundation, Nuwayrī transitions the topic to an ethical framework with quotations from Imām al-Ghazālī's Ihyāʾ ʿulûm al-dīn; he details the etiquette (ādāb) of listening (samāʿ), how its ruling could change (to mustahab, mubah, makruh, or haram) based on the listener’s intention and mood, and the nature of the performance environments. The most voluminous and historically valuable part of the section consists of biographical narratives, which demonstrate how deeply music permeated all social and political strata of early Islamic society. These accounts span a wide spectrum, from rulers like the Abbasid Caliph al-Wāthiq-Billāh, who was himself a composer and performer, to caliphs’ children like Ibrāhīm b. al-Mahdī, one of the most famous artists of the period, to scholars, governors, and commanders. However, the fact that some of these elite individuals concealed their musical activities due to negative public perception -as seen in Ibrāhīm b. al-Mahdī attributing his own compositions to others- points to a contradictory societal approach to the art. Nuwayrī also examines the lives of 37 male (mughannī) and 19 female (kayna) musicians who practiced this art professionally. In these biographies, which provide detailed information on a total of 56 artists, it is possible to see how Arab music was influenced by Persian and Byzantine melodies through pioneers like Sa‘īd b. Miscah, the schools that formed around masters like Ibrāhīm al-Mawṣilī, the rivalries between artists, and even the existence of a form of musical notation in the 9th century that allowed compositions to be transmitted by letter. It is narrated with striking anecdotes how female slave-musicians (kayna), in particular, achieved immense economic value, social influence, and absolute artistic authority (as seen in examples like Jamīla) through their art. This section also includes many anecdotes about the trade sector pioneered by Ibrāhīm al-Mawṣilī, wherein talented female slaves were bought at low prices, taught music, and sold for high prices. The final part of the relevant section consists of poems about music, musical instruments, and musicians, which Nuwayrī compiled from the diwans of various poets. In conclusion, this article demonstrates that Nuwayrī’s compilation is a foundational social history source, bridging the gap between the rules in jurisprudential texts and lived social life, depicting a dynamic world in which music functioned as a source of social status, patronage, and economic value.

Anahtar Kelimeler

• Turkish religious music
• Nuwayrī
• Nihâyat al-arab
• Music
• Ginâ
• Samāʿ

Kaynakça

1. Akdoğan, Mustafa Said. Şihâbüddîn en-Nüveyrî’nin Nihâyetü’l-Ereb’inde mûsikî ile ilgili bölümler ve değerlendirmesi. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
2. Benlioğlu, İbrahim. Bursa’da Yetişen Mûsikîşinaslar (XVII ve XVIII. Yüzyıl). ed. Selman Benlioğlu. Bursa: Bursa Akademi Yayınları, 2018.
3. Benlioğlu, Selman. “Abbasi Sarayında Musikinin Himayesi”. II. Türkiye Lisansüstü Çalışmalar Kongresi Bildiriler Kitabı - III (6-8 Mayıs 2013, Bursa), 789-799.
4. Buhârî, Muhammed b. İsmâil. Ṣaḥîḥu’l-Buḫârî. thk. Cemâ̒atun mine’l-Ulemâ. 9 Cilt. Beyrût: Dâru Tavki’n-Necât, 2001.
5. Chapoutot-Remadi, Mounira. “al-Nuwayrī”. The Encyclopaedia of Islam. 8/156-160. Leiden: E. J. Brill, 1995.
6. Dinç, Sema. “IX. Yüzyıl Abbâsî Dönemi Hanedan Üyesi Mûsikîşinasların Kitâbü’l-Egânî’deki Anlatımları”. İSTEM 36 (31 Aralık 2020), 361-388.
7. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as es-Sicistânî. es-Sünen. thk. Şuayb Arnavût - Muhammed Kâmil Karabelli. 7 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Risâleti’l-İlmiyyeti, 2009.
8. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed. İhyâü Ulûmi’d-Dîn. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Mârife, ts.

9. İbn Hazm, Ebû Muhammed Alî b. Ahmed b. Saîd. Resâʾilü İbn Ḥazm el-Endelüsî. thk. İhsan Abbas. 4 Cilt. Beyrût: el-Müessesetü’l-‘Arabiyyeti li’d-Dirâseti ve’n-Neşri, ts.
10. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn. el-Bidâye ve’n-Nihâye. 14 Cilt. Kâhire: Matbaatu’s-Seâde, 1929.
11. İbn Tağrîberdî, Ebü’l-Mehâsin Cemâlüddîn Yûsuf. el-Menhelü’ṣ-Sâfî ve’l-Müstevfî Baʿde’l-Vâfî. thk. Muhammed Muhammed Emin. 7 Cilt. Kahire: el-Hey’etü’l-Mısriyyeti’l-Âmme li’l-Kitâb, ts.
12. İbnü’l-Kayserânî, Ebü’l-Fazl. Kitâbü’s-Semâʿ. thk. Ebü’l-Vefâ el-Merâgī. Kahire: el-Meclisü’l-A’lâ li’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, ts.
13. İsfahânî, Ebü’l-Ferec Alî b. el-Hüseyn. el-Eġānî. 25 Cilt. Beyrût: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1994.
14. Karakuş, Nadir - Erzen, Mustafa. “Şarkıcı Cemîle ve Medine’de Kültürel Hayat”. Hitit İlahiyat Dergisi 22/2 (Aralık 2023), 901-918.
15. Makrîzî, Ebû Muhammed (Ebü’l-Abbâs) Takıyyüddîn Ahmed b. Alî. es-Sülûk li-Maʿrifeti Düveli’l-Mülûk. thk. Muhammed Abdülkâdir Atâ. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1997.
16. Muhanna, Elias. The World in a Book: Al-Nuwayri and the Islamic Encyclopedic Tradition. Princeton: Princeton University Press, 2017.
17. Muhanna, Elias Ibrahim. Âlem Bir Kitap İçre: Nüveyrî ve İslam Telif Tarihinde Ansiklopedik Yazım Geleneği. çev. Muhammet Enes Midilli. İstanbul: Albaraka Kültür Sanat ve Yayıncılık, 2023.
18. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiʿu’ṣ-Ṣaḥîḥ. thk. Muhammed Fuâd Abdulbâkî. 5 Cilt. Kâhire: Matbaatu ‘Îsâ el-Bâbî el-Halebî ve Şürekâuhû, 1955.
19. Nüveyrî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Abdilvehhâb. Nihâyetü’l-ereb fî fünûni’l-edeb. 33 Cilt. Kâhire: Dâru’l-Kütüb ve’l-Vesâiku’l-Kavmiyye, 2002.
20. Öz, Mustafa. “Nüveyrî, Ahmed b. Abdülvehhâb”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 33/304-306. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
21. Safedî, Ebü’s-Safâ (Ebû Saîd) Salâhuddîn Halîl b. İzziddîn. Aʿyânü’l-ʿAṣr ve Aʿvânü’n-Naṣr. thk. Ali Ebû Zeyd - Nebîl Ebû Aşme. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikri’l-Me‘âsır-Dâru’l-Fikr, 1998.
22. Safedî, Ebü’s-Safâ (Ebû Saîd) Salâhuddîn Halîl b. İzziddîn. el-Vâfî bi’l-Vefeyât. thk. Ahmet el-Arnavut - Türkî Mustafa. 29 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâs, 2000.
23. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr. Ḥüsnü’l-Muḥâḍara. thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhîm. 2 Cilt. Kahire: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-‘Arabiyye, 1967.
24. Şâkir, Mustafa. et-Târîḫu’l-ʿArabî ve’l-Müʾerriḫûn. 3 Cilt. Beyrût: Dârü’l-‘İlmi’l-Melâyin, 1990.
25. Turabi, Ahmet. “İlk Dönem İslam Dünyasında Musi̇ki Çalışmalarına Bakış”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13-15 (1997), 225-248.
26. Turabi, Ahmet Hakkı. “Medîneli Efemine Şarkıcı Tuveys (11-92/632-711)”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD) 10/1 (Mart 2010), 41-65.
27. Üdfüvî, Ebü’l-Fazl Kemâlüddîn Ca‘fer b. Sa‘leb. eṭ-Ṭâliʿu’s-saʿîdü’l-câmiʿ esmâʾe nücebâʾi’ṣ-şaʿîd. thk. Sa‘d Muhammed Hasan. Kahire: Dârü’l-Mısriyyeti li’t-Te’lîf ve’n-Neşr, 1966.