İslam Hukukunda Uluslararası Anlaşmaların Hukuki Bağlayıcılığı ve Modern Uluslararası Hukuk ile Karşılaştırılması

Öz

Kur’ân-ı Kerîm, insan ilişkilerinde adalet, barış ve ahde vefa ilkelerini esas alarak uluslararası düzlemde uygulanabilir normatif çerçeveler sunmaktadır. Hucûrât Sûresi farklı milletlerin yaratılışını insanlık için bir tanışma ve toplumsal dayanışma vesilesi olarak zikretmekte olup bu ilke dolaylı olarak uluslararası ilişkilerde barış ve karşılıklı anlayışın teşvik edilmesine teorik bir temel sağlamaktadır. Enfâl Sûresi, muhatabın barışa meyletmesi hâlinde barışa yönelmeyi emrederken, Tevbe Sûresi antlaşmalara sadakatin temel bir ilke olduğunu ancak sözleşmenin ihlali durumunda mütekabiliyet prensibinin devreye gireceğini ortaya koymaktadır. Klasik İslam hukuku, uluslararası ilişkileri zimmet, eman, muvâdea ve maslahat ilkeleri çerçevesinde sistematize etmiş; bu bağlamda mezhepler farklı metodolojik yaklaşımlar sergilemiştir. Hanefî mezhebi, Hudeybiye Antlaşması gibi anlaşmaları dayanak göstererek barış antlaşmalarının süresiz olabileceğini savunmuştur. Buna karşılık, Şafiî ve Hanbelî mezhepleri, Tevbe Sûresi 1-4. ayetlerini esas alarak, barış antlaşmalarının ancak belirli bir süreyle sınırlandırılabileceğini ileri sürmüşlerdir. İslam hukukunda barış ve savaşın hukuki statüsü, dâru’l-İslâm ve dâru’l-harb ayrımı çerçevesinde değerlendirilmişse de bu kavramsal çerçevenin tarihsel süreç içinde farklı yorumlara konu olduğu gözlemlenmiştir. Modern uluslararası hukuk ise 1648 Vestfalya Barışı ile devlet egemenliğini temel alan bir yapı kazanmış daha sonra Viyana Andlaşmalar Hukuku (1969) gibi düzenlemeler aracılığıyla kodifiye edilmiştir. Bu sistem, teorik olarak barış ve devletlerarası eşitlik ilkelerine dayanmakla birlikte pratikte güçlü devletlerin menfaatlerini öncelediği yönünde eleştirilmiştir. Özellikle Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin veto mekanizması uluslararası adaletin sağlanması bağlamında önemli tartışmalara konu olmaktadır. Bu çalışmada, İslam hukukunun uluslararası ilişkilerde geliştirdiği bazı normatif ilkeler ile modern uluslararası hukuk sisteminin ilgili kısımları mukayeseli olarak incelenerek adalet ve eşitlik ekseninde her iki sistemin araştırmaya konu olan hususlarının ortak yönleri ve farklılaşan yaklaşımları analiz edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• İslam hukuku
• Uluslararası anlaşmalar
• Muvâdea
• Eman
• Dâru’l-İslâm
• Dâru’l-harb

Legal Binding Nature of International Agreements in Islamic Law and Comparison with Modern International Law

Öz

The Qurʾān establishes principles of justice (ʿadl), peace (salām), and fulfillment of covenants (wafāʾ al-ʿahd) in human relations, providing normative frameworks applicable at the international level. Sūrat al-Ḥujurāt describes the creation of different nations as a means for human acquaintance and social solidarity, and this principle indirectly provides a theoretical foundation for promoting peace and mutual understanding in international relations. Sūrat al-Anfāl commands adherence to peace when the opposing party inclines towards it, while Sūrat al-Tawba emphasizes the principle of loyalty to treaties, stipulating that mutuality applies in cases of treaty violations. Classical Islamic law (fiqh) systematized international relations through the principles of ḏimmah (protected status), amān (safe-conduct), muwādaʿah (truce), and maṣlaḥah (public interest), with different methodological approaches adopted by the legal schools. The Ḥanafī school, citing historical agreements such as the Treaty of Ḥudaybiyyah, argues that peace treaties can be indefinite. Conversely, the Shāfiʿī and Ḥanbalī schools, based on Sūrat al-Tawba (9:1–4), contend that peace agreements should be limited to a fixed duration. Although Islamic law traditionally classified peace and war under the dichotomy of dār al-Islām (Abode of Islam) and dār al-Ḥarb (Abode of War), historical developments have led to diverse interpretations of these concepts. Modern international law evolved with the 1648 Treaty of Westphalia, establishing a state sovereignty-based system, later codified through instruments such as the 1969 Vienna Convention on the Law of Treaties. While this framework theoretically upholds principles of peace (salām) and equality among states (musāwāt), it has been criticized for prioritizing the interests of powerful nations. In particular, the United Nations Security Council’s veto mechanism remains a major point of contention in discussions on global justice. This study conducts a comparative analysis of Islamic legal principles in international relations and relevant aspects of modern international law, examining the commonalities and divergences between the two systems in terms of justice (ʿadl) and equality (musāwāt).

Anahtar Kelimeler

• İslamic law
• international treaties
• Muwādaʿa
• Amān
• Dār al-Islām
• Dār al-Ḥarb

Kaynakça

1. Ak, A. (2018). İnsan hakları diplomasisinin İslam devletler hukuku perspektifiyle analizi. İlahiyat Tetkikleri Dergisi, 50(2), 161–188.
2. Akalın, Ş. H. (2011). Türkçe sözlük. Türk Dil Kurumu Yayınları.
3. Akman, M. (2006). İslam hukukunda uluslararası anlaşmalar. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, 64(1), 123–145.
4. Aslan, N. (2006). Adalet medeniyeti üzerine. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, 28, 9–27.
5. Aslan, N. (2001). Hukukun üstünlüğü ve İslam hukuku. İslamî Araştırmalar, 14(2), 252–266.
6. Aydın, M. A. (2009). Sulh. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 37, ss. 489–490). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
7. Ayengin, T. (2007). İslam ve insan hakları. Ravza Yayınevi.
8. Balta, E. (2016). Uluslararası ilişkilerin temelleri: Tarih, kavram ve teori (2. baskı). İletişim Yayınları.

9. El-Aynî, B. (1990). el-Binâye fî şerḥi’l-Hidâye. Dâru’l-Fikr.
10. Weiss, B. G. (1998). The spirit of Islamic law. University of Georgia Press.
11. Bilsel, C. (1940). Devletler hukuku. Kenan Basımevi ve Klişe Fabrikası.
12. Cessâs, A. B. er-R. (2010). Şerḥ Muḫtaṣar aṭ-Ṭaḥâvî (ʿİ. Muḥammed, S. M. Y. Bekdâş, M. ʿU. Ḫân & Z. M. Ḥ. Felâte, Ed.; S. Bekdâş, yay. haz.). Dâru’l-Beşâʾir el-İslâmiyye ve Dâru’s-Sirâc.
13. Çelik, E. (1987). Milletlerarası hukuk. Filiz Kitabevi.
14. Durmuş, Z. (2006). Kur’ân-ı Kerîm’de ulus ve uluslararası ilişkiler. Gökkubbe Yayınları.
15. El-Useymîn, S. (2001). eş-Şerhu’l-mumtei’ alâ Zâde’l-Musteknei’. Dâr İbni’l-Cevzî.
16. En-Nevevî, E. Z. Y. b. Ş. (2005). Minhâcu’t-tâlibîn. Dâru’l-Minhâc.
17. Es-Serahsî, E. B. Ş. M. b. E. S. A. (1997). Şerhu Siyer-i Kebîr. Dâru’l-Kütüb el-İlmiyye.
18. Es-Serahsî, E. B. Ş. M. b. E. S. A. (t.y.) el-Mebsûṭ. Matbaatu’s-Saâde. Eş-Şâfiî, E. A. M. b. İ. b. A. (t.y.). el-Umm. Beytü’l-Efkâr.
19. Sönmezoğlu, F., Güneş, H. ve Keleşoğlu, E. (2015). Uluslararası ilişkilere giriş. Der Yayınları.
20. Gazzâlî, E. H. M. b. M. (1997). el-Vecîz. Dâru’l-Erkâm.
21. Grotius, H. (2011). Savaş ve barış hukuku (S. L. Meray, Çev.). Say Yayınları.
22. Güzel, A. (2011). Hulefâ-i Râşidîn döneminde idarî yapı. NKM Yayınları.
23. Hamidullah, M. (2013). İlk İslam devleti. Beyan Yayınları.
24. Hamidullah, M. (2012). İslâm anayasa hukuku. Beyan Yayınları.
25. Huntington, S. P. (1996). The clash of civilizations and the remaking of world order. Simon & Schuster.
26. İbn Kudâme, A. b. A. (1968–1969). el-Muġnī (Ṭ. ez-Zeynî, M. A. Fâʾid, A. ʿAṭâ ve M. Ġ. Ġays̱, Ed.). Mektebetu’l-Ḳāhire.
27. İbn Manzûr, E. C. M. b. M. (1717). Lisânu’l-Arab. Dâru’l-Meârîf.
28. İbn Nuceym, Z. b. İ. (t.y.). el-Bahru’r-Râʾiḳ şerh-u Kenzu’d-Dekāiḳ. Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye.
29. İbn Ruşd, E. M. b. A. (1982). Bidâyetu’l-Muctehid. Dâru’l-Meârîf.
30. Juergensmeyer, M. (2008). Global rebellion: Religious challenges to the secular state, from Christian militias to al Qaeda. University of California Press.
31. Karâfî, E. A. Ş. A. b. İ. (2001). ez-Zahîre. Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye.
32. Karakoç, İ. (2006). Uluslararası hukukta emredici kural (jus cogens peremptory norms) olgusuna tarihsel bir yaklaşım. Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 8(1), 87–122.
33. Khadduri, M. (1955). War and peace in the law of Islam. Johns Hopkins Press.
34. Komisyon. (2004). Mevsûatu’l-Fıkhiyye. Vuzerâ’ul-Evkâf ve’l-Şuûnu’l-İslâmiyye.
35. Altuntaş, H., & Şahin, M. (Çev.). (2011). Kur’ân-ı Kerîm meâli (12. baskı). Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
36. Kurtûbî, E. A. M. b. A. (2006). el-Câmiu li Ahkâmi’l-Kur’ân. Müessetü’l-Risâle.
37. Mâverdî, E. H. A. b. M. (2015). el-Aḥkâmu’s-Sultaniye (A. Şafak, Çev.). Bedir Yayınları.
38. Mergīnânî, B. (t.y.). el-Hidâye fî Şerhi Bidâyeti’l-Mubtedî (Ṭ. Yūsuf, Ed.). Dâr İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî.
39. Nasr, V. (2006). The Shia revival: How conflicts within Islam will shape the future. W.W. Norton & Company.
40. Özel, A. (2011). Dârulislâm, Dârulharb (6. baskı). İz Yayıncılık.
41. Pazarcı, H. (1989). Uluslararası hukuk dersleri. Turhan Kitabevi.
42. Peters, R. (1996). Jihad in classical and modern Islam: A reader. Markus Wiener Publishers.
43. Polat, S. (1988). Hz. Peygamber (sa.)’in ittifak, teminat ve antlaşmalarındaki diplomatik taktikler. Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 5, 108–109.
44. Şirbînî, Ş. M. b. A. (1996). Muğni’l-Muhtâç. Dâru’l-Meârîf.
45. Topçu, M. T., & Köse, S. (2024). Şâfiî’nin Kitâbu Siyeri’l-Evzâʿî adlı eserinde Hanefilere yönelttiği eleştiriler. Mizanu’l-Hak: İslami İlimler Dergisi, 19, 129–146.
46. Ulusal, Ş. (2011). İslâm hukukunda uluslararası andlaşmalar. TDV Yayınevi.
47. Weiss, B. G. (1998). The spirit of Islamic law. University of Georgia Press.
48. Yaman, A. (1998). İslam devletler hukukunda savaş. Beyan Yayınları.
49. Zuhaylî, V. (1995). Eman. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 11, ss. 79–81). TDV Yayınları.
50. Zuhaylî, V. (1998). Âsâru’l-Harbî. Dâru’l-Fikr.
51. Zuhayli, V. (1985). el-Fikhu’l-İslâmî ve Edilletühû (2. baskı). Dâru’l-Fikr.