XIX. ve XX. YÜZYIL TÜRKİSTAN COĞRAFYASINDA EMPERYALİZMLE MÜCADELE

Öz

Türkistan, tarih boyunca Türk-İslam devletlerinin siyasi, ekonomik ve kültürel açıdan etkin olduğu stratejik bir coğrafya olarak emperyal güçlerin rekabet alanı haline gelmiştir. Buhara, Hive ve Hokand Hanlıkları, özellikle XVI. yüzyıldan itibaren Rus Çarlığı’nın yayılmacı politikaları, İngiltere’nin “Büyük Oyun” stratejisi ve Çin’in bölgeye yönelik nüfuz arayışları karşısında çok yönlü bir direniş sergilemiştir. Bu süreçte Türkistan’da yürütülen mücadele yalnızca askeri çatışmalarla sınırlı kalmamış; diplomatik girişimler, idarî reform arayışları ve toplumsal örgütlenmelerle desteklenmiştir. Yerel halk, hanlıklar ve İslami kurumlar etrafında medreseler, vakıflar ve dini liderler aracılığıyla kültürel ve ideolojik bir kimlik inşa etmeye yönelmiş; bu durum direnişin sürekliliğinde belirleyici olmuştur. Bu kapsamda Ceditçilik hareketi, Panislamizm ve Pantürkizm düşünceleri ile Basmacı Hareketi, emperyalizme karşı geliştirilen siyasal ve toplumsal tepkilerin kurumsallaşmış örnekleri olarak öne çıkmıştır. Bu çalışma, Çarlık ve Sovyet dönemlerinde Türkistan Müslümanlarının maruz kaldığı sömürgeci politikaları, kimlik baskılarını ve direniş dinamiklerini tarihsel bir perspektifle ele almakta; XIX. ve XX. yüzyıllarda Türkistan’daki Türk-İslam devletlerinin emperyalizmle mücadelesini nitel yöntemle ilgili kaynak ve arşivler üzerinden içerik analizi çerçevesinde incelemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Türkistan (Orta Asya)
• Emperyalizm
• Cedidizim
• Direniş
• Türk-İslam

THE STRUGGLE AGAINST IMPERIALISM IN THE GEOGRAPHY OF TURKESTAN IN THE 19TH AND 20TH CENTURIES

Öz

Turkestan has historically emerged as a strategic region in which Turkic-Islamic states exercised significant political, economic, and cultural influence, thereby becoming a battleground of competition among imperial powers. The Khanates of Bukhara, Khiva, and Kokand, particularly from the sixteenth century onward, mounted multifaceted resistance against the expansionist policies of the Russian Empire, the British “Great Game” strategy, and China’s efforts to extend its influence in the region. This resistance in Turkistan was not confined solely to military confrontations; it was also reinforced through diplomatic initiatives, administrative reform efforts, and forms of social organization. During this process, local populations, in conjunction with the khanates and Islamic institutions, sought to construct a cultural and ideological identity through madrasas, waqfs, and religious leaders, which proved decisive in sustaining resistance over time. In this context, the Jadid movement, along with the ideologies of Pan-Islamism and Pan-Turkism, and the Basmachi Movement, stand out as institutionalized manifestations of political and social responses to imperialism. This study examines, from a historical perspective, the colonial policies, identity-based pressures, and dynamics of resistance experienced by the Muslims of Turkistan during the Tsarist and Soviet periods. It analyzes the struggle of Turkic-Islamic states in Turkistan against imperialism in the nineteenth and twentieth centuries through qualitative methodology, employing content analysis of relevant sources and archival materials.

Anahtar Kelimeler

• Turkestan (Central Asia)
• Jadidism
• Resistance
• Imperialism
• Turkish-İslamic

Kaynakça

1. Aka, İ. 2019. Türk Dünyası Tarihi. Ankara: Altınordu Yayınları.
2. Amanat, A. 1997. Pivot of the universe: Nasir al-Din Shah and the Iranian monarchy, 1831-1896. University of California Press.
3. Atabaki, T. 2007. The state and the subaltern: Modernization, society and the state in Turkey and Iran. London & New York: I.B. Tauris.
4. Barthold, V. V. 2011. Orta Asya Türk Tarihi. İstanbul: Divan Kitap.
5. Bennigsen, A., & Lemercier-Quelquejay, M. 1967. The Islamic threat to the Soviet state. New York: Praeger. Brophy, D. 2021. China’s Uyghur frontier: Dissent, repression and solidarity in the age of empire. Harvard University Press.
6. Brower, D. 1997. Training the Kazakh Nation: The Jadidism and Its Legacy in Central Asia. Princeton University Press.
7. Brower, D. 2003. Turkestan and the Fate of the Russian Empire. London-New York: Routledge. Carrère d’Encausse, H. 1988. L’Asie centrale et le monde russe. Paris: Fayard.
8. Crews, R. D. 2006. For prophet and tsar: Islam and empire in Russia&Central Asia. Harvard University Press.

9. Forbes, A. D. W. 1986. Warlords and Muslims in Chinese Central Asia: A political history of Republican Sinkiang 1911-1949. Cambridge University Press.
10. Golden, P. B. 2018. Dünya Tarihinde Orta Asya. çev. Y.K.Taştan, İstanbul: Ötüken Yayınları.
11. Gömeç, S. Y. 2011. Türk İslam Devletleri tarihi. Ankara: Akçağ Yayınları.
12. Gür, T. 2023. İdil-Ural (Orta Volga) Boylarında Başkurt Türkleri, Ankara: Akçağ Yayınları.
13. Hablemitoğlu, N. 1974. Sovyet Rusya’da Devlet Terörü. Ankara: Güven Yayınları.
14. Haugen, A. 2003. The Establishment of National Republics in Soviet Central Asia. London-New York: Palgrave Macmillan.
15. Hayit, B. 1971. Türkistan’da Öldürülen Türk Şairler. Ankara: Kardeş Maatbası.
16. Hopkirk, P. 1990. The Great Game: The struggle for empire in Central Asia. John Murray.
17. İnalcık, H. 2003. Osmanlı ve Türk tarihi ansiklopedisi. İstanbul: Tarih Vakfı.
18. Karpat, K. H. 1985. Ottoman population, 1830-1914: Demographic&social characteristics. Madison: University of Wisconsin Press.
19. Karpat, K. H. 2001. The politicization of Islam: Reconstructing Identity, State, Faith,& Community in the Late Ottoman State. Oxford University Press.
20. Kazemzadeh, F. 1968. Russia and Britain in Persia, 1864-1914: A Study in Imperialism. Yale University Press.
21. Khalid, A. 1999. The politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in Central Asia. Berkeley: University of California Press.
22. Khalid, A. 2024. Central Asia: A New History From the Imperial Conquests to the Present (Orta Asya). Çev. İ. H. Yılmaz, İstanbul: Telemak Yayınları.
23. Kydyraliyev, D. 2001. Türkistan’da Cedidçilik Hareketi ve Bunun Türkiye ile Münasebeti (Yayımlanmamış doktora tezi). İstanbul Üniversitesi, İstanbul: Türkiye.
24. Кауфман, К. П. 1867. Туркестанский край. Санкт-Петербург: Военное министерство.
25. Kurat, A. N. 2010. Rusya Tarihi: Başlangıçtan 1917’ye Kadar. Ankara: TTK Yayınları.
26. Kurat, A. N. 2011. Türkiye ve İdil Boyu. Ankara: TTK Yayınları.
27. Kurban, İ. 1992. Şarki Türkistan Cumhuriyeti. Ankara: TTK Yayınları.
28. Meyer, K. E., & Brysac, S. B. 1999. Tournament of shadows: The Great Game and the Race For Empire in Central Asia. Counterpoint.
29. Millward, J. A. 2007. Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang. Columbia University Press.
30. Mumcu, U. 1993. 40’ların Cadı Kazanı. İstanbul: Tekin Yayınevi.
31. Olcott, M. B. 1995. The Kazakhs. Stanford: Hoover Institution Press.
32. Rasoni, L. 2007. Tarihte Türklük. İstanbul: Örgün Yayınevi.
33. Rasulov, A. 2017. Türkistan ve İdil-Ural Halkları Arasındaki ilişkiler (1917-1924). çev. A. Ünal, Ankara: TTK Yayınları.
34. Roy, O. 2000. The New Central Asia: The Creation of Nations. New York: NWY.University Press.
35. Said, E. W. 1978. Orientalism. New York, NY: Pantheon Books.
36. Stalin, J. V. 2017. Anarşizm mi Sosyalizm mi?. çev. A. Fırat, İstanbul: Kor Kitap.
37. Soucek, S. 2000. A History of Inner Asia. Cambridge University Press.
38. Teğin, E. 2023. SSCB’de Büyük Terör ve Türk Dünyasına Etkileri. Ankara: TTK Yayınları.
39. Togan, Z. V. 1981. Bugünki Türkili-Türkistan. İstanbul: Enderun Yayınları.
40. Vambery, A. 2022. Türkistan’a Seyahat. çev. R. Şahsi, Ankara: Divan Yayınları.