Gençliğin Edebiyatla Kurduğu Köprü: Edebiyat Eğitiminin Dönüştürücü Gücü

Yıl 2026, Sayı: 21 , 89 - 104 , 30.03.2026

Orhan Gazi Gökçe

https://doi.org/10.32579/mecmua.1841560

https://izlik.org/JA67YN47HE

Öz

Bu çalışma, edebiyat eğitiminin genç bireyin şahsiyet inşasındaki rolünü kuramsal bir çerçevede incelemeyi amaçlamaktadır. Anlatı kimliği yaklaşımı temelinde edebî metinlerin bireyin kendilik bilinci, değer dünyası ve ahlaki muhakeme kapasitesi üzerindeki etkisi tartışılmıştır. Çalışmada edebiyatın empati geliştirme, içsel muhasebe becerisi kazandırma ve bireyin anlam arayışını derinleştirme potansiyeli ele alınmıştır. Araştırma nitel ve kuramsal temellidir; doküman incelemesi ve kavramsal çözümleme yöntemi kullanılmıştır. PISA 2022 okuma becerileri verileri ile lise düzeyindeki alan araştırmaları, çalışmanın temelini oluşturan kuramsal tartışmayı bağlamsallaştırmak amacıyla değerlendirilmiştir. Bulgular, öğrencilerin üst düzey okuma, yorumlama ve çok katmanlı anlam kurma becerilerinde sınırlılıklar yaşadığını göstermektedir. Bu durum, edebiyatın şahsiyet kazandırıcı potansiyelinin metinlerin varlığıyla değil metinle kurulan ilişkinin derinliğiyle mümkün olduğunu ortaya koymaktadır. 2024 Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Türk Dili ve Edebiyatı Öğretim Programı, edebiyatın şahsiyet inşasındaki kurucu rolünü pedagojik düzlemde görünür kılan bir çerçeve sunmaktadır. Sonuç olarak çalışma, edebiyat eğitiminin sınav odaklı ve araçsal bir yaklaşımdan çıkarılarak genç bireyin kimlik, değer ve anlam dünyasını besleyen bütüncül bir eğitim alanı olarak yeniden düşünülmesi gerektiğini ileri sürmektedir.

Anahtar Kelimeler

Edebiyat eğitimi , şahsiyet eğitimi , okuma kültürü , anlatı kimliği , yaratıcı uygulamalar.

The Bridge Youth Builds with Literature: The Transformational Power of Literature Education

https://izlik.org/JA67YN47HE

Öz

This study aims to examine the role of literature education in the formation of young individuals’ personality within a theoretical framework. Grounded in the concept of narrative identity, the study discusses how literary texts influence self-awareness, value systems, and moral reasoning. Literature is analyzed as a medium that fosters empathy, internal reflection, and the deepening of existential meaning-making processes. The research is qualitative and theoretical in nature, employing document analysis and conceptual examination. PISA 2022 reading literacy results and national studies conducted at the high school level are used to contextualize the theoretical discussion. The findings indicate that students experience limitations in higher-order reading skills such as interpretation, critical thinking, and constructing multi-layered meanings. These results suggest that the personality-building potential of literature depends not merely on the presence of texts but on the depth of engagement with them. The 2024 Turkish Century Education Model for Turkish Language and Literature presents a pedagogical framework that acknowledges the formative role of literature in personality development. In conclusion, the study argues that literature education should move beyond exam-oriented and instrumental approaches and be reconsidered as a holistic educational field that nurtures young individuals’ identity, values, and sense of meaning.

Anahtar Kelimeler

Literature education , character education , reading culture , narrative identity , creative practices.

Kaynakça

• Antel, S. C. (1939). Maarifimiz ve meseleleri. Remzi Kitabevi.
• Ayverdi, İ. (2010). Misalli büyük Türkçe sözlük (C 1). Kubbealtı Neşriyat.
• Brinkmann, S. (2024). Düşün: Düşünceli hayatın savunusu (U. C. Işık, Çev.). İletişim Yayınları.
• Buttrick, N., Westgate, E. C., ve Oishi, S. (2022). Reading literary fiction is associated with a more complex worldview. Personality and Social Psychology Bulletin, 49(12), 1-27. https://doi.org/10.1177/01461672221123456
• Creswell, J. W. (2013). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (3. baskı). Sage.
• Çetin, Y. (2010). Gönüllü okuma. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 9(2), 303-316.
• Çetişli, İ. (2006). Edebiyat eğitiminde edebi metinin yeri ve anlamı. Milli Eğitim Dergisi, 34(169), 169-179.
• Dökmen, Ü. (2019). Lise ve üniversite öğrencilerinin okuma becerileri, ilgileri, okuma ve kütüphane kullanma alışkanlıkları. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 23(2), 395-418.
• Erikson, E. H. (1968). Identity: Youth and crisis. W. W. Norton & Company.
• Gürsoy, K. (1995). Şahsiyet eğitimi. H. R. Açar (Ed.), Türkiye 1. Eğitim Felsefesi Kongresi bildiri metinleri içinde (ss. 255-263). Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Yayınları.
• Iser, W. (1978). The act of reading: A theory of aesthetic response. Johns Hopkins University Press.
• İşleyen, E. ve Günal, Y. (2023). Ortaöğretim öğrencilerinin okuma kültürlerinin incelenmesi: Bir karma yöntem araştırması. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 11(3), 657-677. https://doi.org/10.16916/aded.1276113
• Kaplan, M. (2001). Kültür ve dil. Dergâh Yayınları.
• Karasar, N. (2016). Bilimsel araştırma yöntemi (30. baskı). Nobel Akademik Yayıncılık.
• Kavcar, C. (2017). Edebiyat ve eğitim. Anı Yayıncılık.
• Kırs, F. ve Kinay, İ. (2023). Türkiye'de okuma alışkanlığı: Bir meta sentez çalışması. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (33), 163-190. https://doi.org/10.54600/igdirsosbilder.1244941
• Kohlberg, L. (1984). Essays on moral development: Vol. 2. The psychology of moral development. Harper & Row.
• Krashen, S. D. (2004). The power of reading: Insights from the research (2. baskı). Libraries Unlimited.
• Mar, R. A. ve Oatley, K. (2008). The function of fiction is the abstraction and simulation of social experience. Perspectives on Psychological Science, 3(3), 173–192. https://doi.org/10.1111/j.1745-6924.2008.00073.x
• Millî Eğitim Bakanlığı. (2024). Türk dili ve edebiyatı dersi öğretim programı. https://tymm.meb.gov.tr/upload/program/2024programturh9101112Onayli.pdf
• Merriam, S. B. ve Tisdell, E. J. (2016). Qualitative research: A guide to design and implementation (4. baskı). Jossey-Bass.
• Miles, M. B., Huberman, A. M. ve Saldaña, J. (2014). Qualitative data analysis: A methods sourcebook (3. baskı). Sage.
• Neuman, W. L. (2017). Social research methods: Qualitative and quantitative approaches (7. baskı). Pearson.
• Nussbaum, M. C. (1995). Poetic justice: The literary imagination and public life. Beacon Press.
• OECD. (2023). PISA 2022 results (Volume I): The state of learning and equity in education. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/53f23881-en
• Palioura, M. ve Dimoulas, C. (2022). Digital storytelling in education: A transmedia integration approach for the non-developers. Education Sciences, 12(8), 559. https://doi.org/10.3390/educsci12080559
• Punch, K. F. (2014). Introduction to social research: Quantitative and qualitative approaches (3. baskı). Sage.
• Ricoeur, P. (1992). Oneself as another (K. Blamey, Çev.). University of Chicago Press.
• Taşkesenlioğlu, L. (2013). Ortaöğretim öğrencilerinin okuma alışkanlıkları üzerine bir inceleme. Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi, 5(9), 121-138. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ksbd/article/169898
• Üstten, A. U. (2018). Gençlik edebiyatı. Nobel Akademik Yayıncılık.
• Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (12. baskı). Seçkin Yayıncılık.