Günümüzde Kullanılan Bilimsel Araştırma Yöntemlerinin Dîvânu Lugât’it-Türk’teki İzleri

Öz

Türk dili ve edebiyatının temel kaynaklarından biri sayılan Dîvân-u Lugât’it-Türk, kaleme alınmasının üzerinden yüzlerce yıl geçmesine karşın önemini hiç yitirmemiştir. Kaşgarlı Mahmud’un eseri yazarken kullandığı yaklaşımlar, sistematik bir veri toplama sürecini işaret etmektedir. Buna karşın kimi indirgemeci yaklaşımlarda Kâşgarlı Mahmud’un bağımsız bir eser meydana getirmekle yetindiği gibi çeşitli yorumların yapıldığı da görülmüştür. Bu düşüncelerin ortaya çıkmasına sebep olarak Dîvân-u Lügât-it-Türk’ün içerdiği bilimsel değerin yeteri kadar iyi izah edilememesi gösterilebilir. Zikredilen problem cümlesinden hareketle araştırma kapsamında Kâşgarlı Mahmud’un, eseri kaleme alırken veri elde etme ve analiz süreçlerinde hangi yöntemleri kullandığı ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Bu bağlamda eserin içerik analizi ile incelenmesi sonucunda modern bilim perspektifinde tanımlanarak çerçevesi belirlenmiş olan ve eserin ortaya konduğu dönemlerde henüz keşfedilmediği varsayılan pek çok bilimsel araştırma yönteminin Kâşgarlı Mahmud tarafından tecrübe ve sezgi yolu ile öğrenilerek uygulandığı değerlendirilmiştir. Günümüzdeki araştırma yöntemlerine benzetilerek sınıflandırılan bilimsel araştırma desenleri, tablolar ile desteklenmiş, Dîvân-u Lügât-it-Türk’teki aslına sadık kalınarak araştırmaya yansıtılmış ve örnekler ile ortaya konmaya çalışılmıştır. Eserde yer alan uygulamaların, günümüzde kullanılan Gözlem, Görüşme, Etnografik Yaklaşım, Gömülü Teori gibi pek çok araştırma yöntemiyle benzerlik gösterdiği tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Dîvânu Lügât’it Türk
• Kaşgarlı Mahmud
• Nitel Araştırma Yöntemleri

Traces of Contemporary Scientific Research Methods in Dîvânu Lugât’it-Turk

Öz

Considered one of the fundamental sources of the Turkish language and literature, the *Dîvân-u Lugat’it-Türk* has never lost its significance, despite the passage of hundreds of years since it was written. The approaches employed by Mahmud of Kashgar whilst compiling his work point to a systematic process of data collection. However, in certain reductionist interpretations, it has been suggested that Mahmud of Kashgar merely contented himself with producing an independent work. The failure to adequately explain the scientific value contained within the *Dîvân-u Lugât-it-Türk* may be cited as the reason for the emergence of such views. Building on the aforementioned research question, this study seeks to identify the methods Mahmud of Kashgar employed in the data collection and analysis processes whilst composing his work. In this context, an analysis of the work’s content has led to the conclusion that many scientific research methods—which have since been defined and framed from a modern scientific perspective, and which are assumed not to have been discovered at the time the work was produced—were learnt and applied by Mahmud of Kashgar through experience and intuition. Scientific research designs, classified by analogy with contemporary research methods, have been supported by tables and reflected in the study whilst remaining faithful to the original text of the *Dîvân-u Lügât-it-Türk*; these have been illustrated with examples. The applications featured in the work have been compared with research methods used today, such as observation, interviewing, ethnographic approaches, and grounded theory

Anahtar Kelimeler

• Dîvân-u Lügât’it-Türk
• Kashgarlı Mahmud
• Qualitative Research Methods

Kaynakça

1. Aydın, M. (2008). Dîvânü lügâti't-türk'te fiillerden türetilen isimler. Journal of Academic Studies, 10(39), 182-191.
2. Aydoğdu, Ü. R., Karamustafaoğlu, O., ve Bülbül, M. Ş. (2017). Akademik araştırmalarda araştırma yöntemleri ile örneklem ilişkisi: doğrulayıcı doküman analizi örneği. Dicle University Journal of Ziya Gokalp Education Faculty, (30). https://doi.org/10.14582/DUZGEF.1803
3. Balamir, F. (2023). Bir nitel yaklaşım deseni olarak etnografi. Journal of Social Sciences/Toplum Bilimleri Dergisi, 17(34),38-53. https://doi.org/10.29228/tbd.2007.68955
4. Batur, Z., Alevli, ve O., Kuru, H. (2019). Kültürel bir miras olarak divânü lûgati’t-türk’te dil ve kültür öğretimi materyalleri. The Journal of Academic Social Science Studies, 6(6 Issue 1), 403-423. https://doi.org/10.9761/JASSS_560
5. Bütün, M. ve Demir, S. B. (Ed.), (2013). Nitel araştırma yöntemleri beş yaklaşıma göre nitel araştırma ve araştırma deseni. Siyasal Kitabevi.
6. Büyüköztürk, Ş., Çakmak Kılıç E., Akgün, E.Ö., Karadeniz, Ş., ve Demirel, F. (2008). Bilimsel araştırma yöntemleri, Pegem Akademi.
7. Demir, Ö ve Acar, M. (1993). Sosyal bilimler sözlüğü, Ağaç Yayıncılık.
8. Dereli, T. (2009). Endüstri ilişkileri ve çalışma hukuku alanında karşılaştırmalı araştırmalar ve yöntem. In Journal of Social Policy Conferences (No. 56). Istanbul University.

9. Dömbekçi, H. A., ve Erişen, M. A. (2022). Nitel araştırmalarda görüşme tekniği. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(Özel Sayı 2), 141-160. https://doi.org/10.18037/ausbd.1227330
10. Ercilasun, A.B ve Akkoyunlu, Z. (2014). Kâşgarlı mahmud, dîvânu lugâti’t-türk, giriş-metin-çeviri-notlar-dizin, Türk Dil Kurumu Yayınları.
11. Ersoy, M. A. (1999). Psikiyatri ve sosyal bilimlerin ilişkisi. Klinik Psikiyatri Dergisi, 2(4), 230-238.
12. Karabulut, F. (2009). Dünya dilbilimi tarihi içinde divân-u lûgâti't-türk'ün yeri ve önemi. Electronic Turkish Studies, 4(3), 1326-1342.
13. Karamustafaoğlu, O., Boz, Ö., ve Değirmenci, S. (2020). TR dizinli dergilerde yayınlanmış fen eğitimi makaleleri: 2015’ten Günümüze Yöntem Analizi. Ondokuz Mayis University Journal of Education Faculty, 39(1), 185-201.
14. Karamustafaoğlu, S., ve Havuz, A. C. (2016). Fen bilgisi öğretmen adaylarının araştırma-sorgulamaya dayalı öğrenme algılarının incelenmesi. Amasya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 5(1), 233-247.
15. Karataş, Z. (2015). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Manevi Temelli Sosyal Hizmet Araştırmaları dergisi, 1(1), 62-80.
16. Kaşgarlı, Mahmud. (2005). Dîvân-u lugat'it türk. Kabalcı Yayınevi.
17. Kayadibi, F. (2010). Kaşgarlı mahmud ve dîvân-ı lügâti't-türk'te eğitim ile ilgili kavramlar. Journal of Istanbul University Faculty of Theology, (18), 1-22.
18. Kemikli, B. (2024). Kâşgarlı Mahmud ve Dîvânü Lugât’it-Türk. YTB, (23-36)
19. Kıral, B. (2021). Nitel araştırmada fenomenoloji deseni: türleri ve araştırma süreci. Eğitim ve Öğretim Araştırmacı Dergisi 10(4), (92-103).
20. Koyuncu, M. S., Şata, M., ve Karakaya, İ. (2018). Eğitimde ölçme ve değerlendirme kongrelerinde sunulan bildirilerin doküman analizi yöntemi ile incelenmesi. Journal of Measurement and Evaluation in Education and Psychology, 9(2), 216-238. https://doi.org/10.21031/epod.334292
21. Köksel, B. (2009). Dîvânü lugati't-türk'te yer alan efsaneler. Journal of International Social Research, 2(9), 556-565.
22. Onat, O. (2011). “Genç yetişkinlerin ahlaki kimliklerinin incelenmesine yönelik nitel bir araştırma”. Yayınlanmış Doktora Tezi. Marmara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü. İstanbul.
23. Rustamiy, S. (2016). “Esasu-l-belaga” ve “dîvân-u lugat-it-türk” eserlerinin dil bilimi ve belagat bilimiyle ilgili yönleri. Electronic Turkish Studies, 11(20), 503-523. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.10066
24. Sak, R., Sak, İ. T. Ş., Şendil, Ç. Ö., ve Nas, E. (2021). Bir araştırma yöntemi olarak doküman analizi. Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, 4(1), 227-256. https://doi.org/10.33400/kuje.843306
25. Seggie, F.N ve Bayyurt, Y. (Ed.), (2015) Nitel araştırma, yöntem, teknik, analiz ve yaklaşımları, Anı Yayıncılık.
26. Şimşek, A. (ed.) (2018). Sosyal bilimlerde araştırma yöntemleri, Anadolu Üniversitesi Açık Öğretim Fakültesi Yayınları.
27. Tokmak, M. (2016). Sözlü tarih ve derinlemesine görüşme. Ardahan Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 2(3), 83-98.