A Consular Crisis in Prizren: The Attempted Assassination of the Austro-Hungarian Acting Consul

Öz

The attempted assassination of the acting Austro-Hungarian consul in Prizren in 1901 offers a distinctive case study for examining consular security, gendarmerie discipline, and diplomatic pressure in late Ottoman Rumelia. This article investigates how a local public-order incident developed into a diplomatic crisis; how the involvement of gendarmerie personnel and the escape of Mehmed Ağa shaped the response of the central Ottoman government; and how the Austro-Hungarian Embassy connected the case to its broader demands regarding Kosovo. While concentrating on the 1901 assassination attempt, the study treats the consular security concerns documented in the Prizren–Yakova region in 1879 as historical background. Rather than examining the biographies of the acting consul and the assailants, it addresses the administrative, military, judicial, and diplomatic dimensions of the crisis. In contrast to studies of fatal attacks on consuls, this article analyses the consequences of an unsuccessful assassination attempt. It draws on a comparative analysis of Ottoman archival documents. The findings demonstrate that the incident exposed deficiencies in gendarmerie discipline, provided grounds for broader Austro-Hungarian diplomatic pressure, and prompted the Ottoman government to contain the crisis through personnel transfers, prosecution, and diplomatic communication.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Empire
• Austria-Hungary
• Prizren
• Consul
• Assassination

Prizren’de Bir Konsolosluk Krizi: Avusturya-Macaristan Konsolos Vekiline Suikast Teşebbüsü

Öz

Prizren’de Avusturya-Macaristan konsolos vekiline yönelik 1901 tarihli suikast teşebbüsü, geç Osmanlı Rumelisi’nde konsolos güvenliği, jandarma disiplini ve diplomatik baskı arasındaki ilişkiyi incelemeye imkan veren özgün bir örnektir. Makalenin amacı, olayın hangi şartlarda mahalli bir asayiş meselesinden diplomatik krize dönüştüğünü, jandarma mensuplarının olaya karışması ile Mehmed Ağa’nın firarının merkezi müdahaleyi nasıl etkilediğini ve Avusturya-Macaristan Sefareti’nin hadiseyi Kosova’daki daha geniş taleplerine nasıl dahil ettiğini açıklamaktır. İnceleme, 1901 tarihli suikast teşebbüsünü merkeze almakta, 1879’da Prizren ve Yakova hattında beliren konsolosluk güvenliği kaygılarını ise tarihsel arka plan olarak değerlendirmektedir. Odağında konsolos vekilinin veya saldırganların biyografileri değil, krizin idari, askeri, adli ve diplomatik boyutları bulunmaktadır. Literatürde daha çok ölümle sonuçlanan konsolosluk vakaları öne çıkarken burada önlenmiş bir teşebbüsün doğurduğu sonuçlar ele alınmaktadır. Osmanlı Arşivi’ndeki ilgili tasniflerde yer alan belgeler karşılaştırmalı biçimde değerlendirilmiştir. Bulgular, teşebbüsün jandarma disiplinini tartışmaya açtığını, Avusturya-Macaristan’ın baskısını genişlettiğini ve Osmanlı merkezinin sevk, yargılama ve diplomatik bilgilendirme yoluyla krizi denetim altına aldığını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Devleti
• Avusturya-Macaristan
• Prizren
• Konsolos
• Suikast.

Kaynakça

1. Akgündüz, A. (1987). 1274/1858 tarihli Osmanlı Ceza Kanunnamesinin hukuki kaynakları, tatbik şekli ve Men-i İrtikab Kanunnamesi. Belleten, 51(199), 153-192.
2. Baktıaya, A. (2015). “Büyük sopa” Osmanlı sularında: ABD-Osmanlı ilişkilerinde 1903-1904 krizi. Toplumsal Tarih, 262, 50-58.
3. Balcı, R. (2012). Kosova Islahatı (1896-1905): Rumeli Vilayet-i Şahanesine Mahsus Mevadd-ı Islahiyye Layihası’nın Kosova’da uygulanması. Türkiyat Mecmuası, 22(2), 1-37.
4. Bayraktar, K. (2014). Makedonya sorunu ve Avrupa müdahalesi (1902-1905). Bilig, (69), 1-28.
5. Bingöl, S. ve Pınar, H. (2021). Diplomatic immunity and encrypted diplomatic correspondence in the Ottoman Empire. Tarih İncelemeleri Dergisi, 36(1), 1-19.
6. BOA, Osmanlı Arşivi. Bâb-ı Âli Evrak Odası [BEO]. No. 1715, Gömlek No. 128619; No. 1717, Gömlek No. 128736. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
7. BOA, Osmanlı Arşivi. Dahiliye Nezareti Mektubi Kalemi [DH.MKT]. No. 2530, Gömlek No. 49; No. 2544, Gömlek No. 17. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
8. BOA, Osmanlı Arşivi. Hariciye Nezareti Tahrirat-ı Hariciye Odası [HR.TH]. No. 32, Gömlek No. 62; No. 259, Gömlek No. 22; No. 259, Gömlek No. 27. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr

9. BOA, Osmanlı Arşivi. Yıldız Perakende Evrakı Adliye ve Mezahib Nezareti Maruzatı [Y.PRK.AZN]. No. 22, Gömlek No. 39. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
10. BOA, Osmanlı Arşivi. Yıldız Perakende Evrakı Askeri Maruzatı [Y.PRK.ASK]. No. 173, Gömlek No. 27. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
11. BOA, Osmanlı Arşivi. Yıldız Perakende Evrakı Mabeyn Başkitabeti [Y.PRK.BŞK]. No. 65, Gömlek No. 25. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
12. BOA, Osmanlı Arşivi. Yıldız Sadaret Hususi Maruzat Evrakı [Y.A.HUS]. No. 419, Gömlek No. 94. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
13. Bostan, Z. (2021). Osmanlı hariciyesinin modern temelleri: II. Abdülhamid döneminde diplomasi. Kitap Yayınevi.
14. Clayer, N. (2011). The dimension of confessionalisation in the Ottoman Balkans at the time of nationalisms. H. Grandits, N. Clayer ve R. Pichler (Ed.), Conflicting loyalties in the Balkans: The Great Powers, the Ottoman Empire and nation-building (s. 89-109) içinde. I.B. Tauris.
15. Csaplár-Degovics, K. (2022). Austro-Hungarian colonial ventures: The case of Albania. Hungarian Historical Review, 11(2), 267-304.
16. Dikici, A. (2010). Osmanlı Makedonya’sında kurulan ilk uluslararası polis barış koruma misyonu: Mürzsteg Reform Programı. Karadeniz Araştırmaları, 6(24), 75-108.
17. Mörsdorf, S. (2022). The Prochaska Affair revisited: Towards a revaluation of Austria-Hungary’s Balkan consuls. Hungarian Historical Review, 11(2), 305-328. https://doi.org/10.38145/2022.2.305
18. Ntisli, M. (2022). Kosova Vilayeti’nde Avusturya’nın Katoliklik faaliyetleri (1898-1899). M. Bayrak Ferlibaş ve M. Kaçan Erdoğan (Ed.), Osmanlı’dan günümüze Balkanlar: Tarih, kültür ve diplomasi (s. 383-406) içinde. İdeal Kültür Akademi.
19. Olgun, S. (2017). Avusturya-Macaristan İmparatorluğu konsoloslarının Arnavutluk coğrafyasındaki “muzır” faaliyetlerine bazı örnekler. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 10(50), 245-255.
20. Özbek, N. (2008). Policing the countryside: Gendarmes of the late 19th-century Ottoman Empire (1876-1908). International Journal of Middle East Studies, 40(1), 47-67.
21. Saygılı, H. (2013). 1903 Makedonya’sında reformlara tepkiler: Manastır Rus Konsolosu Aleksandır Rostkovski’nin katli. Karadeniz Araştırmaları, 39, 69-94.
22. Saygılı, H. (2014). Sultan II. Abdülhamid’in meşruiyet krizi: 1903’te Mitroviçe’de ilk Rus Konsolosu Grigori Şerbina’nın öldürülmesi. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 20, 163-191.
23. Sert, S. (2019). Osmanlı Devleti’nin Rumeli vilayetlerinde asayiş ve emniyetin sağlanmasında bir kolluk kuvveti olarak jandarma 1896-1901. Akademi Sosyal Bilimler Dergisi, 6(18), 483-496.
24. Skendi, S. (1967). The Albanian national awakening, 1878-1912. Princeton University Press.
25. Ünlü, M. (2017). Tanzimat sonrasında Yakova. Studies of the Ottoman Domain, 7(13), 106-126.
26. Yiğit, Y. (2009a). Milliyetçilik çağında Prizren İttihat Cemiyeti. Turkish Studies, 4(8), 2462-2491.
27. Yiğit, Y. (2009b). Tanzimat’tan II. Meşrutiyet’e Prizren [Yayımlanmamış doktora tezi]. Ege Üniversitesi.
28. Yiğit, Y. (2010). Prizren Sancağı’nın idari yapısı (1864-1912). History Studies International Journal of History, 2(1), 114-146.