İşârî Tefsirlerde Ateşe Yüklenen Sembolik Anlamlar

Öz

İşârî tefsir geleneği, Kur’an’ın zâhirî lafzını reddetmeksizin, metnin derinliklerindeki derûnî işaretleri keşfetmeyi amaçlayan hermenötik bir yaklaşımdır. Bu yöntemin ontolojik temelini, insanın mikrokozmos (âlem-i asgar), kâinatın ise makrokozmos (insan-ı ekber) olduğu inancı oluşturur. Buna göre, doğada ve Kur’an’da zikredilen unsurlar, insanın manevi yapısında bir karşılığa sahiptir. Hicrî 5. asırdan itibaren literatürde müstakil bir yer edinen bu yaklaşım, metni dondurulmuş bir geçmişten çıkararak bireyin "şimdi"sine taşır. Ancak işârî tefsir, beraberinde "öznellik" riskini de getirmektedir. Bu riskin önüne geçmek isteyen işârî/sûfî müellifler, işârî yorumun makbuliyetini, zâhirî hükümlere aykırı olmama ve dil kurallarıyla çelişmeme şartına bağlamışlardır. İşârî/sûfî müellifler, Kur’an’ın câmî üslubu gereği, âyetlerin birden fazla anlama geldiğini ve bu anlamların insanın manevi mertebesine göre idrâk edildiğini savunurlar. Bu makalede Rûzbîhan-ı Baklî’nin “Arâisü’l-Beyân”’ı, Necmeddîn-i Dâyê’nin “et-Te’vilâtü’n-Necmiyye”’si ve Abdurrezzak Kâşânî’nin “Te’vilât-ı Kâşânîyye”’si merkeze alınarak, bu müelliflerin "ateş" sembolüne yükledikleri anlamlar karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Rûzbîhan-ı Baklî ateşi ilâhî aşkın yakıcı tecellîsi olarak görürken, Necmeddîn-i Dâyê nefsi arındıran bir tathîr aracı, Abdurrezzak Kâşânî ise ilâhî sıfatların kevnî âlemdeki sembolik dili olarak değerlendirmektedir. Sonuç olarak çalışma, bu üç müellifin yaklaşımı üzerinden işârî tefsirdeki ontolojik ve enfüsî okumaların çeşitliliğini ortaya koymayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• İşârî tefsir
• tasavvuf
• ateş
• Bâklî
• Dâyê
• Kâşânî

Symbolic Meanings Attributed to Fire in Ishârî Exegeses

Öz

The tradition of ishārī exegesis is a hermeneutical approach that seeks to uncover the esoteric signs embedded within the Qur’anic text without rejecting its apparent (ẓāhir) meaning. Its ontological foundation rests on the belief that the human being is the microcosm (ʿālam al-aṣghar), while the universe is the macrocosm (al-insān al-akbar). Accordingly, the elements mentioned in nature and in the Qur’an are understood to have corresponding manifestations within the spiritual constitution of the human being. Having gained an independent place in the exegetical literature from the fifth Islamic century onward, this approach removes the text from a fixed and distant past and relocates it within the individual’s present experience. Nevertheless, ishārī exegesis also entails the risk of subjectivity. In order to prevent arbitrary interpretation, ishārī and Sufi exegetes conditioned the acceptability of esoteric interpretations on their conformity with the apparent legal meanings of the Qur’an and their compatibility with the rules of language. They maintained that, owing to the Qur’an’s comprehensive and multivalent style, its verses may convey multiple meanings, which are apprehended according to the individual’s spiritual station. Focusing on Rūzbihān al-Baqlī’s ʿArāʾis al-Bayān, Najm al-Dīn Dāya’s al-Taʾwīlāt al-Najmiyya, and ʿAbd al-Razzāq al-Qāshānī’s Taʾwīlāt al-Qāshānīyya, this study comparatively examines the meanings attributed to the symbol of “fire” by these three authors. While Rūzbihān al-Baqlī interprets fire as the consuming manifestation of divine love, Najm al-Dīn Dāya regards it as an instrument of purification (taṭhīr) that purifies the lower self (nafs), whereas ʿAbd al-Razzāq al-Qāshānī interprets it as the symbolic language through which the divine attributes manifest themselves in the phenomenal world. Ultimately, the study aims to demonstrate the diversity of ontological and anfusī (inner, self-oriented) readings within ishārī exegesis through a comparative analysis of the approaches adopted by these three exegetes.

Anahtar Kelimeler

• Allegorical exegesis
• Sufism
• fire
• Bakli
• Daye
• Kashani

Kaynakça

1. Ağbal, D. (2017). İbn Arabî'de işârî tefsir. (1. basım). Litera Yayıncılık.
2. Algar, H. (2006). Necmeddîn-i Kübrâ. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 32, ss. 506-506). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
3. Altunkaya, M. (2012). Bahru'l-ulûm tefsirinin (Ali Semerkandî) tasavvufî açıdan incelenmesi. (Yayımlanmamış doktora tezi). Ankara Üniversitesi.
4. Altunkaya, M. (2024). Sûf hareketinin işârî tefsiri. Hikmet Yurdu Düşünce-Yorum Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi, 12 (23),129-149.
5. Arslan, A. ve Yetkin, V. (2024). Klasik işârî tefsirlerde bazı kevnî unsurlar ve tabiat olayları. Eskiyeni, (54), 1309-1333. https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1470948
6. Ateş, S. (1969). Sülemî ve tasavvufî tefsiri. İstanbul: Sönmez Neşriyat.
7. Ateş, S. (1974). İşârî tefsir okulu. Ankara Üniversitesi Basımevi
8. Ay, M. (2010). Ahmed b. Acîbe ve işârî tefsir açısından el-bahru'l-medîd (Yayımlanmamış doktora tezi). Marmara Üniversitesi.

9. Ay, M. (2012a). İşârî tefsiri yeniden düşünmek. Journal of Istanbul University Faculty of Theology, (24), 103-148.
10. Ay, M. (2012b). İşârî tefsirde yöntem meselesi. Journal of İstanbul University Faculty of Theology, (26), 59-110.
11. Aydın, A. (2020). Semâ ve arz kavramlarının işârî tefsirlerdeki yorumlarına ilişkin bir analiz, Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 7(2), 1348-1362
12. Baklî, (1971). Arâisu'l-beyân fî hakâiki'l-Kur'an. Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye.
13. Bilmen, Ö. N. (2014). Büyük tefsir tarihi (Tabakatü'l-müfessirîn). Semerkand Yayınları.
14. Çalık, F. (2002). Ruhu'l-Beyân'da işârî tefsir anlayışı. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Uludağ Üniversitesi.
15. Çelik, A. (1996). el-Âlûsî'nin ruhu'l-me'anî isimli eserinde "İşârî tefsir" (Yayımlanmamış doktora tezi). Atatürk Üniversitesi.
16. Dâyê, N. ve Simnanî, A. (2009). et-Te'vilâtu'n-necmiyye fî tefsiri'l-işârî es-sûfî ve aynu'l-hayat. Dâru'l-Kutubi'l-İlmiyye.
17. Demir, A. (2015). İşârî tefsirin delilleri. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 2(1), 1-7.
18. Denizer, N. (2014). İşârî tefsirde zâhir-bâtın ilişkisi. (Yayımlanmamış doktora tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi.
19. Denizer, N. (2019). Kur'an'ın sûfî yorumu: Bursevî örneği. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları
20. Dereli, M. V. (2011). İşârî tefsirlerin geçerliliği ve problemleri üzerine. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2 (34), 129-147.
21. Doğan, M. Z. ve Güneş, A. (2019). Tefsir tarihine kısa bir bakış. İlahiyat, (2), 47-66.
22. Ebû Dâvûd, S. b. E. (1413). Sünenî Ebû Dâvûd. Çağrı Yayınları.
23. el-Beydâvî. (1418). Envârü't-tenzîl ve esrârü't-te'vil. Dâru İhyai't-Turâsi'l-Arabî
24. en-Nesefî. (1419). Medârü't-tenzîl ve hakaiku't-te'vil. Dâru Kelimu't-Tayyib
25. Erginli, Z. (2006). Metinlerle tasavvuf terimleri sözlüğü. Kalem Yayınevi.
26. er-Râzî. (1420). Mefâtihu'l-gayb/et-tefsiru'l-kebîr. Dâru İhyau't-Turasi'l-Arabî.
27. ez-Zehebî, M. H. (1431). et-Tefsir ve'l-müfessirûn. Mektebetu Vehbe.
28. ez-Zürkânî, M. A. (ty). Menâhilu'l-irfân fî ulûmi'l-Kur'an. Matbaatu İsâ el-Bâbî ve Şurekauhu
29. Gedik, F. (2019). Sehl b. Abdullah et-Tüsterî ve tasavvufî görüşleri (Yayımlanmamış doktora tezi). Ankara Üniversitesi.
30. Gördük, Y. E. (2010). İmam Cafer es-Sâdık'a isnat edilen tasavvufî tefsir ve metodu (Yayımlanmamış doktora tezi). Harran Üniversitesi.
31. Gördük, Y. E. (2011). İşârî tefsirin mahiyeti, meşruiyeti ve bâtınî yorumdan farkı. Marife Dergisi, 3 (2), 9-47.
32. Gördük, Y. E. (2013). Tarihsel ve metodolojik açıdan işârî tefsir-mahiyeti, meşruiyeti, bâtınî yorumdan farkı. İnsan Yayınları.
33. Gördük, Y. E. (2023). İslâm geleneğinde işârî tefsir. Kitabî
34. İbn Kesîr. (1431). Tefsiru'l-Kur'ani'l-azîm. Dâru İbn Cevzî.
35. İnce, E. (2022). Tüsterî tefsirindeki tasavvufî yorumlar ve bunların Baklî, Bursevî tefsirleriyle mukayesesi (Yayımlanmamış doktora tezi). Eskişehir Osmangazi Üniversitesi.
36. Karapınar, F. (2006). Muhaddis sûfîlerin hadis usulü ve hadisleri anlama yöntemleri (H. IV.-V./M. X.-XI. Asır) (Yayımlanmamış doktora tezi). Selçuk Üniversitesi.
37. Karasakal, Ş. (2015). Kur'an'ın işârî yorumu-Senâullah Pânîpetî'nin tefsiru'l-mazharî adlı tefsiri- Rağbet Yayınları.
38. Kâşânî, A. (1988). Te'vilât-ı kâşânîyye. Kadıoğlu Matbaası.
39. Kaya, M. (2015). Abdürezzâk Kâşânî ve tefsirdeki metodu. Mütefekkir, 2(3), 107-135. https://doi.org/10.30523/mutefekkir.130251.
40. Kurt, Y. (1998). Nimetullah Nahcivanî ve tasavvufî tefsiri (Yayımlanmamış doktora tezi). Ondokuz Mayıs Üniversitesi.
41. Kurtûbî. (1384). el-Câmî lî ahkami'l-Kur'an. Dâru'l-Kutubi'l-Mısriyye.
42. Kuşeyrî, A. (2025). Kuşeyrî risalesi. Dergâh Yayınları.
43. Maturidî. (1426). Te'vilâtu ehli's-sünne. Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye.
44. Nursî, B. S. (2002). Mesnevî-i nuriye. Envâr Neşriyat.
45. Okuyan, M. (1994). Necmuddîn Dâyê ve tasavvufî tefsiri (Yayımlanmamış doktora tezi). Ondokuz Mayıs Üniversitesi.
46. Okuyan, M. (2001). "Bahru'l-hakaik" tefsiri ve müellifi üzerine. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 12 (12-13), 97-129. https://doi.org/10.17120/omuifd.89120
47. Okuyan, M. (2006). Necmeddîn-i Dâyê. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 32, 496-497). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları
48. Özbakır, M. (2025). İhvân-ı safâ felsefesinde küçük âlem olarak insan. ATEBE, (13), 63-77. https://doi.org/10.51575/atebe.1573702
49. Öztürk, M. (2018). Kur'an'ın bâtınî ve işârî yorumu. Kuramer Yayınları.
50. Senâullah, P. (1425). Tefsiru'l-mazharî. Dâru İhyau't-Turasî'l-Arabî.
51. Şahinoğlu, M. Nazif. (1991) Arâisü’l-beyân. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 3, ss. 265). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları
52. Taberî, (1422). Câmiu'l-beyân an te'vilil âyi'l-Kur'an. Dâru Hicr.
53. Tüsterî, (2002). Tefsirû Tüsterî. Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye.
54. Uludağ, S. (2022). Abdurrezzak Kâşânî. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 25, ss. 5-6). Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
55. Zuhaylî, V. (1411). Tefsiru'l-münîr. Dâru'l-Fikr.