Sıkışmışlık Kıskacındaki Modern Kentte Mekân Üretimi

Öz

İnsan ve mekân arasındaki ontolojik ilişkiyi odağına alan bu çalışma, modern kentin rasyonel ve sermaye odaklı kurgusunun birey üzerinde yarattığı sıkışmışlık hissini ve buna karşı geliştirilen gündelik direniş pratiklerini incelemektedir. Sanayi Devrimi sonrası kentin sirkülasyon odaklı bir tahakküm sahasına dönüşmesinin, organik aidiyet alanlarının tasfiyesine ve yok-yerlerin inşasına zemin hazırlaması çalışmanın temel sorunsalını oluşturmaktadır. Bu çalışmanın teorik kapsamını, mekân ve insan etkileşimi ekseninde gelişen platform kentleşmesi, heterotopyalar ve mekânsal temellük gibi olgular belirlemektedir. Araştırmanın amacı, daralan zaman-mekân koordinatları içinde sıradan insanın pasif bir kurban olmadığını göstermek ve kentsel alanı eşitsiz iktidar ilişkilerinin yaşandığı aktif bir mücadele sahası olarak kavramsallaştırmaktır. Bu doğrultuda makalede, nitel bir kavramsal analiz ve kuramsal tartışma yöntemi benimsenmiş; sivil taktiklerin kentsel rasyonaliteyi hem fiziksel hem de dijital boyutlarda nasıl esnettiği sosyolojik bir perspektifle incelemeye alınmıştır. Kentsel direnişi yalnızca örgütlü makro-politik mücadeleler üzerinden okuyan ana akım yaklaşımların dışına çıkılması ve dijital/teknik bir mefhum olan “kenti hacklemek” kavramının disiplinlerarası bir transferle sosyolojik bir boyuta taşınması, çalışmanın literatüre sunmayı hedeflediği özgün katkıyı ve önemi ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kent sosyolojisi
• mekânın üretimi
• platform kentleşmesi
• kentsel sıkışmışlık
• mekânsal direniş

Production of Space in the Modern City within the Grip of Compression

Öz

Focusing on the ontological relationship between human and space, this study examines the confinement imposed on individuals by the rational, capital-oriented modern city, and the everyday resistance practices against it. The study’s main problematic is how the city's post-Industrial Revolution transformation into a circulation-driven domain eradicated organic spaces of belonging, constructing non-places instead. The theoretical scope is framed by contemporary phenomena like platform urbanism, heterotopias, and spatial appropriation. The research aims to demonstrate that ordinary individuals are not passive victims within narrowing time-space coordinates and to conceptualize the urban area as an active arena of unequal power relations. Accordingly, adopting a qualitative conceptual analysis and theoretical discussion method, the article sociologically examines how civic tactics stretch urban rationality in both physical and digital dimensions. Stepping outside mainstream approaches that read urban resistance solely through organized macro-political struggles, and sociologically recontextualizing the cyber-technical concept of “hacking the city”, constitutes the original contribution and sociological significance this study aims to present to the literature.

Anahtar Kelimeler

• Urban sociology
• production of space
• platform urbanism
• urban compression
• spatial resistance

Kaynakça

1. Akşeker, S. (2019). Barbar kentler dost şehirler. Karakum Yayınları.
2. Akyüz, E. (2023). İslam medeniyetinde ev tasavvuru. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (26), 453-461. https://doi.org/10.29029/busbed.1322307
3. Amerian, M., Ergler, C., Alam, A. ve Skelton, T. (2026). The death and life of urban public spaces: An atmospheric analysis of spatial reclamation by young people. Children's Geographies. https://doi.org/10.1080/14733285.2026.2621695
4. Arda, A. ve Kural, K. (2024). Hacking cities: A new methodology for urbanism at the nexus of architecture and cybersecurity. Planlama, 34(1), 58-71. https://doi.org/10.14744/planlama.2024.32704
5. Arif, M. M., Adeel, A. ve Sheikh, N. B. (2026). Social relations and the making of urban space in informal settlements: Everyday appropriation and public space production. Sustainability, 18(12), 5844. https://doi.org/10.3390/su18125844
6. Augé, M. (2016). Yok-yerler: Üstmodernliğin antropolojisine giriş. (T. Ilgaz, Çev.). Daimon Yayınları. Bachelard, G. (2014). Mekânın poetikası. (A. Tümertekin, Çev.). İthaki Yayınları.
7. Bayat, A. (2010). Life as politics: How ordinary people change the Middle East. Amsterdam University Press. Benjamin, W. (2014). Pasajlar. (A. Cemal, Çev.). Yapı Kredi Yayınları.
8. Berman, M. (2013). Katı olan her şey buharlaşıyor. (Ü. Altuğ ve B. Peker, Çev.). İletişim Yayınları.

9. Bourdieu, P. (1995). Pratik nedenler: Eylem kuramı üzerine (H. Tufan, Çev.). Kesit Yayıncılık.
10. Caprotti, F., Chang, I. C. C. ve Joss, S. (2022). Beyond the smart city: A typology of platform urbanism. Urban Transformations, 4(1), 4. https://doi.org/10.1186/s42854-022-00033-9
11. Castells, M. (1983). The city and the grassroots: A cross-cultural theory of urban social movements. University of California Press.
12. de Certeau, M. (1999). Gündelik hayatın keşfi 1: Eylem sanatları. (L. Arslan, Çev.). Dost Kitabevi Yayınları. de Lange, M. ve de Waal, M. (Eds.). (2019). The hackable city: Digital media and collaborative city-making in the network society. Springer. https://doi.org/10.1007/978-981-13-2694-3
13. Erder, S. (1996). İstanbul’a bir kent kondu: Ümraniye. İletişim Yayınları.
14. Erder, S. (1997). Kentsel gerilim. UMAG Yayınları.
15. Erkip, F. (2005). The rise of the shopping mall in Turkey: The use and appeal of a mall in Ankara. Cities, 22(2), 89-108. https://doi.org/10.1016/j.cities.2004.10.001
16. Foucault, M. (1989). Öteki mekânlara dair. (B. Boysan ve D. Erksan, Çev.). Defter, 8, 9-15.
17. Haraçcı, D. (2009). İnsan-mekân ilişkisi. Doğuş Üniversitesi Yayınları.
18. Harvey, D. (1997). Postmodernliğin durumu. (S. Savran, Çev.). Metis Yayınları.
19. Harvey, D. (2013). Asi şehirler: Şehir hakkından kentsel devrime doğru. (A. D. Temiz, Çev.). Metis Yayınları.
20. Işık, O. ve Pınarcıoğlu, M. M. (2011). Nöbetleşe yoksulluk: Gecekondulaşma ve kent yoksulları: Sultanbeyli örneği. İletişim Yayınları.
21. Kitchin, R. (2014). The data revolution: Big data, open data, data infrastructures and their consequences. SAGE Publications.
22. Lefebvre, H. (2014). Mekânın üretimi. (I. Ergüden, Çev.). Sel Yayıncılık.
23. Lefebvre, H. (2017). Kentsel devrim. (S. Sezer, Çev.). Sel Yayıncılık.
24. Lefebvre, H. (2018). Şehir hakkı. (I. Ergüden, Çev.). Sel Yayıncılık.
25. Marcuse, P. (2009). From critical urban theory to the right to the city. City, 13(2-3), 185-197. https://doi.org/10.1080/13604810902982177
26. Martindale, D. (2000). Şehir kuramı. (F. Oruç, Çev.). A. Aydoğan (Ed.). Şehir ve cemiyet (s. 35-101) içinde. İz Yayıncılık.
27. Mayer, M. (2013). First world urban activisms: Beyond austerity urbanism and creative city politics. City, 17(1), 5-19. https://doi.org/10.1080/13604813.2013.757417
28. Oldenburg, R. (1999). The great good place: Cafes, coffee shops, bookstores, bars, hair salons, and other hangouts at the heart of a community. Marlowe & Company.
29. Öncü, A. (2013). İstanbullular ve ötekiler: Küreselcilik çağında orta sınıf olmanın kültürel kozmolojisi. Ç. Keyder (Ed.). İstanbul: Küresel ile yerel arasında (s. 117-144) içinde. Metis Yayınları.
30. Özbek, M. (1991). Popüler kültür ve Orhan Gencebay arabeski. İletişim Yayınları.
31. Riether, G. ve Del Signore, M. (2016). Hacking urban space: The agency of the open source city. Shaping New Knowledges: Proceedings of the 104th ACSA Annual Meeting içinde. Seattle, WA: Association of Collegiate Schools of Architecture.
32. Sennett, R. (2008). Karakter aşınması: Yeni kapitalizmde işin kişilik üzerindeki etkileri. (B. Yıldırım, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
33. Shaw, J. ve Graham, M. (2017). An informational right to the city? Code, content, control, and the urbanization of information. Antipode, 49(4), 907-927. https://doi.org/10.1111/anti.12312
34. Simmel, G. (2009). Metropol ve zihinsel hayat. (T. Birkan, Çev.) Bireysellik ve kültür (s. 317-329) içinde. Metis Yayınları.
35. Smith, N. (1996). The new urban frontier: Gentrification and the revanchist city. Routledge.
36. Tanyeli, U. ve Gerçek, E. (2013). İstanbul’da mekân mahremiyetinin ihlali ve teşhiri: Gerilimli bir tarihçe ve 41 fotoğraf. Metis Yayıncılık.
37. Türkün, A. (2013). Kentsel ayrışmanın son aşaması olarak kentsel dönüşüm. A. Türkün (Der.). Mülk, mahal, insan: İstanbul’da kentsel dönüşüm (s. 3-16) içinde. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
38. Urry, J. (1999). Mekânları tüketmek. (R. G. Öğdül, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
39. Weber, M. (2000). Batı şehri. (F. Oruç, Çev.). A. Aydoğan (Ed.). Şehir ve cemiyet (s. 131-166) içinde. İz Yayıncılık.
40. Wirth, L. (1938). Urbanism as a way of life. American Journal of Sociology, 44(1), 1-24.
41. Zukin, S., Kasinitz, P., ve Chen, X. (2016). Global cities, local streets: Everyday diversity from New York to Shanghai. Routledge.