Equivalents of Arabic and Persian Words in Kyrgyz Turkish to Those in Historical Turkic Dialects: Entries under the Letter “A”

Öz

This study comparatively examines the lexicological correspondences between Arabic- and Persian-origin words included under the “A” entry in Kyrgyz Turkish and historical Turkic dialects, aiming to reveal their vocabulary relations throughout the historical process. The study focuses on identifying the equivalents of Arabic- and Persian-origin words used in Kyrgyz Turkish in the historical Turkic dialects of the Old Turkic and Middle Turkic periods and evaluating them in terms of vocabulary. The study is significant for systematically addressing these relations and contributing to the understanding of vocabulary relations among historical Turkic dialects. A dictionary-based survey and comparative analysis were adopted; selected headwords were comparatively examined based on their equivalents in historical Turkic dialects, and lexicological correspondences were identified. The uses of the words in historical dialects were evaluated in terms of vocabulary and semantics, with common and corresponding uses taken as the basis. The study aims to contribute a systematic methodological framework to comparative Turkic language studies. The analysis was limited to lexicological correspondences; phonetic features, sound changes, and semantic developments were excluded from the scope of the present study.

Anahtar Kelimeler

• historical Turkic dialects
• Kyrgyz Turkish
• historical lexicology
• loanwords
• Yudakhin

Kırgız Türkçesindeki Arapça ve Farsça Kelimelerin Tarihî Türk Lehçelerindeki Denklikleri: “A” Maddesi

Öz

Kırgız Türkçesinde “A” maddesi kapsamında yer alan Arapça ve Farsça kökenli kelimelerin tarihî Türk lehçeleriyle kurduğu leksikolojik denklikleri karşılaştırmalı olarak inceleyen bu araştırma, söz konusu unsurların tarihî süreç içerisindeki söz varlığı ilişkilerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırmanın kapsamını, Kırgız Türkçesinde kullanılan Arapça ve Farsça kökenli kelimelerin Eski Türkçe ve Orta Türkçe dönemlerine ait tarihî Türk lehçelerindeki karşılıklarının belirlenmesi ve söz varlığı bakımından değerlendirilmesi oluşturmaktadır. Çalışma, bu ilişkileri sistemli biçimde ele alarak tarihî Türk lehçelerinin söz varlığı ilişkilerinin anlaşılmasına katkı sağlaması bakımından önem taşımaktadır. Nitel araştırma yöntemlerinden veri tarama ve karşılaştırmalı inceleme yöntemi benimsendiği çalışmada; belirlenen madde başları tarihî Türk lehçelerindeki karşılıkları esas alınarak karşılaştırmalı biçimde incelenmiş ve leksikolojik denklikler tespit edilmiştir. İnceleme sürecinde kelimelerin tarihî lehçelerdeki kullanımları söz varlığı ve anlam bilgisi açısından değerlendirilmiş, ortak ve denk kullanımlar esas alınmıştır. Çalışma, Arapça ve Farsça kökenli kelimelerin tarihî Türk lehçelerindeki söz varlığı ilişkilerini sistemli bir biçimde ele alarak karşılaştırmalı Türk dili araştırmalarına yönelik yöntemsel bir çerçeve sunmayı hedeflemektedir. Araştırmanın inceleme alanı yalnızca leksikolojik denkliklerle sınırlandırılmış; fonetik özellikler, ses değişimleri ve anlam gelişmeleri çalışma kapsamına dâhil edilmemiştir.

Anahtar Kelimeler

• tarihî Türk lehçeleri
• Kırgız Türkçesi
• tarihî leksikoloji
• alıntı kelimeler
• Yudahin

Kaynakça

1. Abik, A. D. (1993). ͑Ali Şir Nevâyi’nin risaleleri: Târîh-i enbiyâ ve hükemâ, târîh-i mülûk-i ‘acem, münşe’ât (Metin-gramatikal indeks-sözlük). [Yayımlanmamış doktora tezi]. Çukurova Üniversitesi.
2. Ağar, M. E. (1986). Baytaratü’l-vâzıh (İnceleme-metin-indeks). [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi.
3. Ağar, M. E. (1989). Kitâbü fi’l-fıkh bi-lisâni’t-Türkî (İnceleme-metin-sözlük). [Yayımlanmamış doktora tezi]. Marmara Üniversitesi.
4. Akın, C. (2011). Kırgız Türkçesinde alıntı kelimelerdeki ses değişmeleri. Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 6 (1), 621–635.
5. Akın, C. (2022). Kırgız Türkçesindeki alıntı kelimelerin ses değişimleri ve karşılaştırmalı sözlüğü (1. Baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
6. Arat, R. R. (2006). Edib Ahmed B. Mahmud Yükneki: Atebetü’l-hakayık. (3. Baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
7. Argunşah, M. ve Güner, G. (2022). Codex cumanicus. (1. Baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
8. Ata, A. (2004). Türkçe ilk Kur’an tercümesi (Rylands nüshası). Türk Dil Kurumu Yayınları.

9. Ata, A. (2019). Kısasü’l-enbiyâ (Peygamber kıssaları): Giriş-metin-dizin. (1. Baskı, C. 1). Türk Dil Kurumu Yayınları.
10. Atalay, B. (1945). Ettuhfet-üz-zekiyye-fil-lûgat-it-Türkiyye. (1. Baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
11. Berbercan, M. T. (2011). Çağatayca Gülistan tercümesi (Gramer-metin-dizin). [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi.
12. Bice, H. (2015). Hoca Ahmed Yesevi: Divan-ı hikmet. (Genişletilmiş 5. Baskı). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
13. Cin, A. (2012). Mesud bin Ahmed: Süheyl ü nev-bahâr (Kenzü’l-Bedâyî) inceleme-metin-dizin. (1. Baskı). Eğitim Yayınevi.
14. Cumakunova, G. (2008). Kırgız Türkçesinde Arapçadan alıntı kelimeler. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi (HÜTAD), (9), 101–117.
15. Çelik, Ü. (1993). Ali Şîr Nevâyî – Leylî vü Mecnûn (Gramer-metin-dizin). [Yayımlanmamış doktora tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
16. Delice, H. İ. (2018). Kıpçak Türkçesiyle yazılmış atçılık kitabı (Kitâb Fî-Riyâzâti'l-Hayl). (1. Baskı). Asitan Kitap.
17. Dilçin, C. (Düzenleyen). (2023). Yeni tarama sözlüğü. (Tıpkıbasım, 5. Baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
18. Durgut, H. (1995). “Şeyh Süleymân Efendî-i Buhârî Lügat-i Çağatay ve Türkî-i Osmânî (Cild-i Evvel)” adlı eserin transkripsiyonu. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Trakya Üniversitesi.
19. Eckmann, J. (1995). Nehcü’l-ferâdîs: Uştmaḫlarnıng açuq yolı (Cennetlerin açık yolu). (I-Metin, II-Tıpkıbasım). (S. Tezcan ve H. Zülfikar, Yay. Haz.). Türk Dil Kurumu Yayınları.
20. Efendioğlu, S. (2021). Mevlânâ Lutfî: Gül ü nevrûz (Dil incelemesi-metin ve aktarma-gramatikal dizin-tıpkıbasım). (1. Baskı). Fenomen Yayınları.
21. Eraslan, K. (1999). Mevlâna Sekkâkî divanı. (1. Baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
22. Hacıeminoğlu, M. N. (2000). Kutb’un Husrev ü Şirin’i ve dil hususiyetleri. (1. Baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
23. Kaçalin, M. S. (t.y.). Yûsuf Hâs Hâcib: Kutadğu bilig metin. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78447/yusuf-has-hacib---kutadgu-bilig.html adresinden 30 Eylül 2026 tarihinde alınmıştır.
24. Kanar, M. (2018). Eski Anadolu Türkçesi sözlüğü. (2. Baskı). Say Yayınları.
25. Karaağaç, G. (1997). Lütfî divanı: Giriş-metin-dizin-tıpkıbasım. (1. Baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
26. Karamanlıoğlu, A. F. (1978). Seyf-i sarâyî: Gülistan tercümesi (Kitâb Gülistan bi’t-Türkî) (1. Baskı). Millî Eğitim Basımevi.
27. Karasoy, Y. (1989). Şiban Han divânı (İnceleme-metin). [Yayımlanmamış doktora tezi]. Gazi Üniversitesi.
28. Karasoy, Y. (2003). Muḥammed bin Aḥmedü’z-Zāhid’e ait Çağatayca bir fıkıh kitabı (İnceleme-metin-sözlük). [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Selçuk Üniversitesi.
29. Kargı Ölmez, Z. (1993). Mahbûbü’l-kulûb (İnceleme-metin-sözlük). [Yayımlanmamış doktora tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
30. Kaya, Ö. (1989). Ali Şîr Nevâyî: Fevâyidü’l-kiber (İnceleme–metin–dizin). [Yayımlanmamış doktora tezi]. Ankara Üniversitesi.
31. Köktekin, K. (2007). Yusuf Emirî divanı (Giriş–inceleme-tenkitli metin–sözlük-tıpkıbasım). (1. Baskı). Fenomen Yayınları.
32. Kuanışbayev, E. (2006). Kitâb fi’l-fıkh (Giriş-metin-dizin-tıpkıbasım). [Yayımlanmamış doktora tezi]. Marmara Üniversitesi.
33. Kunduzov, E. (2006). Kırgızcadaki Arapça kelimeler ve bunların Arapça öğrenimindeki yeri. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Gazi Üniversitesi.
34. Nasirova, A. (2012). Kırgızcadaki Farsça alıntı kelimeler (ses bilgisi incelemesi). [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Gazi Üniversitesi.
35. Ölmez, M. (2021). Orhon-Uygur Hanlığı dönemi Moğolistan’daki eski Türk yazıtları: Metin-çeviri-sözlük. (4. Baskı). BilgeSu Yayıncılık.
36. Ölmez, Z. (2020). Ebulgazi Bahadır Han: Şecere-yi Terākime (1. Baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
37. Özyetgin, A. M. (1996). Altın Ordu, Kırım ve Kazan sahasına ait yarlık ve bitiklerin dil ve üslup incelemesi. Türk Dil Kurumu Yayınları.
38. Sağol, G. (1993). Harezm Türkçesi satır arası Kur’an tercümesi: Giriş-metin-sözlük. [Yayımlanmamış doktora tezi]. Marmara Üniversitesi.
39. Tarama sözlüğü I (A-B). (2019). (Tıpkıbasım). (4. Baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
40. Tarama sözlüğü III (E-İ). (2019). (Tıpkıbasım). (4. Baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
41. Tekin, T. (2020). Orhon Yazıtları. (6. Baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
42. Toparlı, R. (1992). İrşadü'l-mülûk ve's-selâtîn. (1. Baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
43. Toparlı, R. (2003). Ed-Dürretü’l-mudiyye fi’l-lügati’t-Türkiyye. (1. Baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
44. Toparlı, R. ve Argunşah, M. (2022). İslâm: Mu’înü’l-mürîd (İnceleme-metin-dizin-tıpkıbasım). (4. Baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
45. Toparlı, R., Çögenli, M. S. ve Yanık, N. (1999). El-Kavânînü’l-külliyye li-zabti’l-lügati’t-Türkiyye. (1. Baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
46. Toparlı, R., Çögenli, M. S. ve Yanık, N. (2000). Kitāb-ı mecmû-ı tercümān-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî. (1. Baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
47. Toparlı, R., Vural, H. ve Karaatlı, R. (2007). Kıpçak Türkçesi sözlüğü. (2. Baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
48. Turan, F. (2017). Bahşāyiş bin Çalıça: Bahşayiş lügatı. (1. Baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
49. Türkay, K. (1988). Ali Şir Nevâyî: Bedâyi͑u’l vasat (İnceleme-metin-dizin). [Yayımlanmamış doktora tezi]. Ankara Üniversitesi.
50. Uğurlu, M. (1984). Munyetu’l–guzât (Metin-indeks). [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Gazi Üniversitesi.
51. Uzun, G. (2014). Kırgız Türkçesinde yabancı dillerden alıntılanan kelimelerde ses düşmeleri. Muğla Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 33, 80-93.
52. Ünlü, S. (2012). Harezm Altınordu Türkçesi sözlüğü. (1. Baskı). Eğitim Yayınevi.
53. Ünlü, S. (2013). Çağatay Türkçesi sözlüğü. (1. Baskı). Eğitim Yayınevi.
54. Ünlü, S. (2018). Karahanlı Türkçesi ilk Türkçe satır-arası transkribeli Kur’an tercümesi (TİEM 73) örnekli-açıklamalı sözlük (A-K). (1. Baskı, C. 7). Konya Selçuklu Belediyesi Yayınları.
55. Wilkens, J. (2021). Handwörterbuch des Altuigurischen: Altuigurisch-Deutsch-Türkisch (Eski Uygurcanın el sözlüğü). Universitätsverlag Göttingen.
56. Yudahin, K. K. (1985). Kirgizsko-russkiy slovar’ [Kırgızca-Rusça sözlük] (Kniga 1: A–K). Glavnaya redaktsiya Kirgizskoy Sovetskoy Entsiklopedii.
57. Yudahin, K. K. (2011). Kırgız sözlüğü (A. Taymas, Çev.). (Birleştirilmiş 1. Baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
58. Yüce, N. (1993). Ebu’l-Ḳāsım Cārullāh Maḥmūd Bin ‘Omar Bin Muḥammed Bin Aḥmed Ez-Zamaḫşarī El-Ḫvārizmī: Mukaddimetü’l-edeb Ḫvārizm Türkçesi ile tercümeli Şuşter nüshası (Giriş, dil özellikleri, metin, indeks). (2. Baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
59. Yücel, B. (1995). Bâbür dîvânı (Gramer-metin-sözlük-tıpkıbasım). (1. Baskı). Atatürk Kültür Merkezi Yayını.