18. YÜZYIL OSMANLI İSTANBUL’UNDA MUMHANELERİN MEKÂNSAL DAĞILIMI

Yıl 2025, Cilt: 5 Sayı: 8, 37 - 54, 07.07.2025

Elif Kanat

https://izlik.org/JA25MP95KL

Öz

18. yüzyılda Osmanlı İstanbul’unda gündelik yaşamın sürdürülmesinde temel rol oynayan aydınlatma araçlarından biri olan mum hem saray hem de halk için vazgeçilmez bir ihtiyaç kalemi olarak öne çıkmaktadır. Mum üretiminin ana merkezleri olan mumhaneler, sadece üretim mekânları değil, aynı zamanda kent dokusu içinde belirleyici sosyo-ekonomik unsurlar haline gelmiştir. Bu makale, belgeler aracılığıyla İstanbul’daki mumhanelerin mekânsal dağılımını ortaya koymayı, bu dağılımı belirleyen lojistik, tedarik ve idari faktörleri analiz etmeyi amaçlamaktadır. Çalışmada 18. yüzyılda İstanbul mumhanelerinin konumlarını belirleyen başta hammadde tedariki doğrultusunda mezbahalara yakınlık olmak üzere mekânsal etkenler arşiv belgeleri ve mevcut literatür ışığında lojistik, idari ve ekonomik bağlamlarda incelenecektir.

Anahtar Kelimeler

Mum , Mumhane , Mumcu Esnafı , Osmanlı İmparatorluğu , Aydınlatma , Mekânsal Analiz

Teşekkür

Osmanlı Müesseseleri ve Medeniyet Tarihi alanında 100/2000 Projesi ile doktora eğitimimde bana destek olmuş Yükseköğretim Kurulu'na teşekkür ederim.

Kaynakça

• Arşiv Belgeleri
• İSAM Kütüphanesi Arşivi (İKA), İstanbul Sicilleri no: 11, 29a /4 (Ra 1073/Ekim-Kasım 1662)
• BOA.A.DVNSMHM.d. 5/921 ( Ramazan 973/Mart-Nisan 1566)
• BOA.A.DVNSMHM.d. 81/394 (25 S 1017/16 Haziran 1608)
• BOA.A.DVNSMHM.d. 80/779 (22 S 1024/23 Mart 1615)
• BOA.A.DVNSMHM.d. 80/643 (14 Ş 1033/ ~16 Nisan 1624)
• BOA.AE. SAMD.III 194/18731 (24 S 1141/29 Eylül 1728)
• BOA.C.İKTS. 21/1014 (11 S 1141/16 Eylül 1728)
• BOA. D.M.d. 36868 – 19 Ra 1150 (17 Temmuz 1737)
• Araştırma-İnceleme Eserleri
• Abdülaziz Bey. Osmanlı Âdet, Merasim ve Tabirleri Toplum Hayatı. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1995.
• Akarlı, Engin Deniz. “Gedik: A Bundle of Rights and Obligations for Istanbul Artisans and Traders, 1750–1840”. İçinde Law, Anthropology, and the Constitution of the Social Making Persons and Things, editör Alain Pottage ve Martha Mundy, 166-200. Cambridge University Press, 2004.
• Akgündüz, Ahmed. Osmanlı Kanunnâmeleri Ve Hukukî Tahlilleri - II. Bâyezid Devri Kanunnâmeleri. C. 2. İstanbul: Osmanlı Araştırmaları Vakfı, 1990.
• ———. Osmanlı Kanunnâmeleri Ve Hukukî Tahlilleri - Osmanlı Hukukuna Giriş ve Fatih Devri. C. 1. İstanbul: Osmanlı Araştırmaları Vakfı, 1990.
• Akyazıcı Özkoçak, Selma. “Two Urban Districts In Early Modern Istanbul Edirnekapı and Yedikule”. Urban History - Cambridge University Press 1, S. 30 (2003): 26-43.
• Altıntaş, Abdulmennan Mehmet. “Artisans in the Court: Operations and Practices of the Ottoman Guilds”. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Fatih Üniversitesi, 2010.
• Aynural, Salih. “Selim III Döneminde İstanbul’da İktisadi Hayat (1789 - 1807)”.
• Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İktisat Anabilim Dalı, Türk İktisat Tarihi Bilim Dalı, 1989.
• Barkan, Ömer Lütfi. “XV. Asrın Sonunda Bazı Büyük Şehirlerde Eşya Ve Yiyecek Fiyatlarının Tesbit Ve Teftişi Hususlarını Tanzim Eden Kanunlar I - Kanunnâme-i İhtisab-ı İstanbul el-mahrûsa”. Tarih Vesikaları 1, S. 5 (1942): 326-40.
• Barkey, Karen. Bandits and Bureaucrats: The Ottoman Route to State Centralization. Ithaca: Cornell University Press, 1994.
• Bilge, Sadık Müfit. “Payitahtı Aydınlatanlar: Fetihten 19. Yüzyıla Osmanlı İstanbul’unda Mumcu Esnafı”. editör Feridun M. Emecen, Ali Akyıldız, ve Emrah Safa Gürkan, 311-44.
• İstanbul, 2021: İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi, 2019.
• Bowers, Brian. Lengthening The Day: A History Of Lighting Technology. Oxford University Press, 1998.
• Burke, Jill, ve Wilson Poon. “‘Your Companions Will Teach You’: Makers’ Knowledge in Renaissance Cosmetics Recipes”. İçinde Embodied Experiences of Making in Early Modern Europe Bodies, Gender, and Material Culture, editör Sarah A. Bendall ve Serena Dyer, 109-34. Amsterdam University Press, 2024.
• Eyice, Semavi. “Balkapanı Hanı”. İçinde TDV İslam Ansiklopedisi, 5:33-34. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi, 1992.
• Faroqhi, Suraiya, ed. Bread from the Lion’s Mouth: Artisans Struggling for a Livelihood in Ottoman Cities. New York: Berghahn Books, 2015.
• ———. “Guildsmen And Handicraft Producers”. İçinde The Cambridge History Of Turkey - The Later Ottoman Empire 1603-1839, editör Suraiya Faroqhi, 3:326-56. Cambridge University Press, t.y.
• ———. “Urban Space as Disputed Grounds: Territorial Aspects to Artisan Conflict in Sixteenth to Eighteenth-Century Istanbul”. İçinde Stories of Ottoman Men and Women: Establishing Status, Establishing Control, 219-34. İstanbul: Eren Yayıncılık, 2002.
• Gill, Harold, ve Lou Powers. “Candlemaking”. Araştırma Raporu. WilliamsburgVirginia: Colonial Williamsburg Foundation, 1981.
• Greenwood, Antony Warren. “Istanbul’s Meat Provisioning: A Study of Celepkeşan System”. Yayımlanmamış Doktora Tezi, The University of Chicago, 1988.
• Günalan, Rıfat. “Arşiv Belgelerine Göre Üsküdar Kazasının Et İhtiyacının Karşılanması İçin Alınan Tedbirler (XVI-XVIII. Yüzyıl)”, II:89-107. İstanbul 2019: Üsküdar Belediyesi, t.y. Hür, Ayşe. “Mumculuk (Osmanlı Dönemi)”. İçinde Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, 5:139-41. Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1993.
• Kalaycı, Zeliha Buket. “Osmanlı Sarayında İaşe Ve Tüketim (1680-1730)”. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, 2023.
• Karademir, Zafer. İmparatorluk Ekonomisinin Can Damarları: Osmanlı Ülkesinde Hayvancılık İşletmeleri (1500-1800). 2. Libra Kitap, 2018.
• Kocaoğlu, Burak. “Osmanlı Devleti’nde Bazı Önemli Sivil Ve Askeri Yapıların Aydınlatılması”. ETÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (ETÜSBED) 3, S. 6 (2018): 87-95.
• Kuşu, Selma. “XVIII. Yüzyılın İlk Çeyreğinde Eyüp’te Sosyal ve Ekonomik Hayat”. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Trakya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, 2018.
• Kütükoğlu, Mübahat. Osmanlılarda Narh Müessesesi ve 1640 Tarihli Narh Defteri. İstanbul: Enderun Kitabevi, 1983.
• Mantran, Robert. 17. Yüzyılın İkinci Yarısında İstanbul: Kurumsal, İktisadi, Toplumsal Tarih Denemesi. Çeviren Mehmet Ali Kılıçbay ve Enver Özcan. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1990.
• Müller-Wiener, Wolfgang. “15-19. Yüzyıllar Arasında İstanbul’da İmalathane Ve Fabrikalar”. İçinde Osmanlılar Ve Batı Teknolojisi - Yeni Araştırmalar Yeni Görüşler, editör Ekmeleddin İhsanoğlu, 53-120. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1992.
• Pantık, Ramazan. “İstanbul’un Et Tedarik Merkezi: Yedikule Salhanelerinin İnşa Ve Reorganizasyonu İle Bir Paşa Kapısının Kazananları (1677-1678)”. editör M. Fatih Çalışır, 303- 39. İstanbul 2024: İbn Haldun Üniversitesi Yayınları, t.y.
• Tabakoğlu, Ahmet. “Osmanlı Döneminde İstanbul’un İâşesi”, 99-168, 2014.
• Uzun, Mustafa Cüneyt, ve Bilge Afşar. “Osmanlı Ekonomisinin Temel Unsurlarının Ekonomik Yaklaşımlar Çerçevesinde Değerlendirilmesi”. Karatay Sosyal Araştırmalar Dergisi, S. 3 (Güz 2019): 54-93.
• Ünal, Neslihan. “Osmanlı Şem’haneleri ve Mumcu Esnafı”. USBAD: Uluslararası Sosyal Bilimler Akademi Dergisi 2, S. 3 (Haziran 2020): 231-50.
• Wishnitzer, Avner. Gece Çökerken - Osmanlı’da Gece Hayatı. Çeviren Can Gümüş İspir. FOL, 2023.
• Yılmaz, Coşkun, ve diğerleri, ed. İstanbul Kadı Sicilleri - İstanbul Mahkemesi 24 Numaralı Sicil (H.1138-1151 / M.1726-1738). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi, 2010.
• ———, ed. İstanbul Kadı Sicilleri 83 - İstanbul Mahkemesi 97 Numaralı Sicil (H.1217- 1225 / M. 1802-1810). İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. Yayınları, 2019