İLYAS İBN İSAʾNIN “RUMÛZUʾL-KÜNÛZ” ADLI ESERİNDEKİ LALALIK ANLAYIŞINA DAİR BİR DEĞERLENDİRME

Yıl 2025, Cilt: 5 Sayı: 9, 256 - 271, 31.12.2025

Ayşe Uygun Kuru

https://doi.org/10.60051/medbel.1744055

Öz

Bu çalışma, 16.yüzyıl Osmanlı’sında yaşamış bir Bayramî şeyhi olan İlyas İbn İsaʾnın Rumûzuʾl-Künûz adlı eserinde pek çok zümreye özellikle de lalalara yönelik nasihatleri üzerine bir değerlendirmedir. Özellikle Osmanlı lalası kimdir, görevleri nelerdir? İbn İsa kimdir? Rumûzuʾl-Künûz adlı eserinin muhtevası nedir? İbn İsa neden böyle bir metin ortaya koymuş ve nasihatlerini kime, neden demiş olabilir? sorularının cevapları ortaya konulacaktır.

İlyas ibn İsa 902/1496ˈda dünyaya gelmiş ve 967/1559-1560 tarihinde vefat etmiştir Osmanlı Mutasavvıflarından birisidir. Kehanetleri, vefk ilmi, dinî ve tasavvufî öğretileriyle tanınmış, aynı zamanda sosyal ve ahlakî konularda nasihatler vermiştir. Bu çalışmada, İlyas ibn İsaˈnın Rumûzuʾl-Künûz adlı eserinde sancağa çıkan şehzade ve lalaları inceleyerek, ikamet yeri olan Manisa-Akhisar bölgesi göz önüne alınıp Saruhan sancağına çıkmış şehzade ve lalaları incelenecek ancak diğer sancaklar makale kapsamı dışında tutulacaktır.

Anahtar Kelimeler

İlyas İbn İsa , Rumûzuʾl-Künûz , nasihatname , lala

An Evaluatıon of the Concept of Lalalık in Ilyas Ibn Isa's Work "Rumûzuʾl-Künûz"

Öz

This study is an evaluation of the advice given to various groups, especially to the lalas, by İlyas Ibn İsa, a Bayrami sheikh who lived in the 16th century Ottoman Empire, in his work titled Rumuzu'l-Künuz. The study will address the following questions: Who is the Ottoman lala, and what are their duties? Who is Ibn İsa? What is the content of his work Rumuzu'l-Künuz? Why did Ibn İsa produce such a text, and to whom and why might he have given his advice?

İlyas Ibn İsa was born in 902/1496 and passed away in 967/1559-1560. He is one of the Ottoman mystics. He is known for his prophecies, the science of talismans, religious and mystical teachings, and also provided advice on social and moral issues. In this study, the princes and lalas who emerged from the sancak (district) will be examined through İlyas Ibn İsa's work, Rumuzu'l-Künuz, with a focus on the Manisa-Akhisar region, specifically analyzing the princes and lalas from the Saruhan sancak. Other sancaks will be excluded from the scope of the article.

Anahtar Kelimeler

Ilyas ibn Isa , Rumûzuʾl-Künûz , advice , lala

Kaynakça

• BAYKARA, Tuncer (2003), “Lala”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, c. XXVII, 70-71, Ankara.
• BURSALI, Mehmed Tâhir Efendi (t.y.), Osmanlı Müellifleri: Şeyhler ve Mutasavvıflar, (çev. A. Fikri Yavuz), c. I, Meral Yayınevi: İstanbul.
• BURSALI, Mehmed Tahir bin Rifat (1994), Aydın Vilâyetine Mensûb Meşâyîh, Ulemâ, Şuarâ, Müverrihîn ve Etibbânın Terâcim-i Ahvâli, (haz. M. Akif Erdoğdu), Akademi Kitabevi: İzmir.
• EMECEN, M. Feridun (2009), “Selim II”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, c. XXXVI, 414-418, İstanbul.
• EROĞLU, Haldun (2004), Osmanlı Devleti’nde Şehzadelik Kurumu, Akçağ Yayınları: Ankara.
• EROĞLU, Haldun (2010), “Şehzade”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, c. XXXVIII, 480-483, İstanbul 2010.
• KÂTİB ÇELEBİ (2010), Süllemü’l-Vüsûl ilâ Tabakâti’l-Fuhûl, ed. Ekmeleddin İhsanoğlu, c. I, İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi (IRCICA): İstanbul.
• KIRPIK, Cevdet (2016), Osmanlıʾda Şehzade Eğitimi, Ötüken Neşriyat: İstanbul.
• KURNAZ, Cemal ve TATCI, Mustafa (1999), “İbn Îsâ”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, c. XX, 91-92, İstanbul.
• KÜTÜKOĞLU, Bekir (2003), “Lala Mustafa Paşa”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, c. XXVII, 73-74, Ankara.
• MÜDERRİSOĞLU, Mehmet Emin (1956), Akhisarlı Türk Büyükleri ve Eserleri, Piyasa Matbaası: İzmir.
• ÖZCAN, Abdülkadir (1982), Fatih’in Teşkilat Kanunnamesi ve Nizâm-ı Alem İçin Kardeş Katli Meselesi, Tarih Dergisi, 7-56.
• TAŞ, Kenan Ziya (2020), “Hâmi ile Mahmî Padişah ile Lala”, Sultan II. Selim Dönemi ve Bursa, 171-182, Gaye Kitabevi: İstanbul.
• TAŞ, Kenan Ziya (2016), “Hükümdarlık Kurumunun “Mentör”ü veya Liderlik ve Yöneticilik Eğitiminde “Lala”lar, Eğitimde Gelecek Arayışları: Dünden Bugüne Türkiye’de Beceri, Ahlak ve Değerler Eğitimi Uluslararası Sempozyumu 16-18 Nisan 2015, Cilt 2, 1007-1015, Ankara
• TAŞ, Kenan Ziya, (2000), “Lala (Şehzadelerin Yetiştirilmesi ve Lalalık Müessesesi)”, Yeni Türkiye, sy. 32, 722-734.
• TAŞ, Kenan Ziya (2014), Osmanlılarda Lalalık Kurumu, 2. bs., Berikan Yayınevi: Ankara.
• ULUÇAY, M. Çağatay (2012), Sancaktan Saraya: Seçme Yazılar, haz. M. Sabri Koz, Haşim Şahin, Yapı Kredi Yayınevi: İstanbul.
• UZUNÇARŞILI, İsmail Hakkı (1975), “Sancağa Çıkan Osmanlı Şehzadeleri”, Belleten, c. XXXIX, sy. 156, s.659-696.
• YILMAZ, Ali (1994), “Esmâ-i Hüsnâ Şârihi İbn-i Îsâ-yı Saruhânî”, Diyanet İlmi Dergisi, c. XXX, sy. 2s.19-29.
• ARŞİV BELGELERİ VE YAZMA ESERLER
• TSMA No: 5499/1.
• İlyas b. İsa Saruhani, Menakıb-ı Şeyh Mecdeddin ve Adab-ı Salikin, İBB Atatürk Kitaplığı, Osman Ergin, nr. 323.
• Meǧd ed-Din ibn ʿIsa ibn Meǧd ed-Din el-Akhisari el-Saroukhani, Roumouz-i kounouz, Bibliothèque Nationale de France Département des Manuscrits, Supplement Turc, nr. 1067.
• Şücâʻüddin İlyas b. Îsâ b. Mecdüddin el-Akhisârî er-Rûmî, Rumuzü'l-Künüz, Beyazıt Yazma Eser Kütüphanesi, Beyazıt, nr. B9826.