Erken Cumhuriyet Döneminde Hariciye Vekâletinin İstihdam Pratiği (1923-1938)

Yıl 2025, Cilt: 5 Sayı: 9, 89 - 104, 31.12.2025

Nurullah Şenol

https://doi.org/10.60051/medbel.1808658

Öz

Bu çalışmanın amacı, kökenleri Millî Mücadele dönemine dayanan Hariciye Vekâletinin 1923-1938 yılları arasındaki personel istihdam pratiğindeki değişim ve dönüşümü incelemektir. Bu süreç, hukuki düzenlemelerin henüz olmadığı 1923-1927 arası dönem için arşiv belgelerine; sonraki dönemler için ise 1927 Hariciye Vekâleti Memurin Kanunu, 1930 Hariciye Vekâleti İmtihan Talimatnamesi, 1933 ve 1938 Hariciye Vekâleti Teşkilatı Kanunlarındaki personel istihdamı maddelerine ve başvuru kriterleri ve sınav içeriklerinin belirtildiği Hariciye Vekâletinin personel alımı için yayımladığı gazete ilanlarına dayanılarak ele alınmıştır. Bu bağlamda, istihdam pratiklerindeki değişim ve dönüşüm, 1923-1927, 1927-1930 ve 1930 sonrası olmak üzere üç ayrı dönemde incelenmiştir.
1923-1927 yılları arası, adayların öğrenimlerine dair kısıtlamanın olmadığı, Fransızca dil yetkinliğinin temel kriter kabul edildiği bir yeterlilik sınavına dayalı ve kurum ihtiyacı veya aday taleplerine göre gerçekleştirilen bireysel istihdamlarla karakterizedir. 1927 Hariciye Vekâleti Memurin Kanunu, bu pratikleri yasal bir çerçeveye oturtarak memurları meslek, idari ve mütehassıs sınıflarına ayırmış; yüksek öğrenim mezuniyetini şart koşsa da, dönemin nitelikli insan kaynağı yetersizliği nedeniyle bu kuralı esnetmiştir. 1930 İmtihan Talimatnamesi ise dil yetkinliğinin yanı sıra alan bilgisini ölçen yazılı sınav ve sözlü mülakatı içeren, başvuruların belirli dönemlerde toplu alındığı bir sistem getirmiş ve tedrici olarak belirli bölümlerden yüksek öğrenim mezuniyetini zorunlu kılmıştır.
1933 Hariciye Vekâleti Teşkilatı Kanunu, başvuru kriterleri ve istihdam şeklinde köklü değişiklik getirmemiş, yalnızca lafzi düzenlemelerle sınırlı kalmıştır. 1938 Kanunu ise idari kadronun başvuru kriterleri ile istihdam şeklinin meslek ve ihtisas gruplarından ayrıldığını belirlemiştir.

Anahtar Kelimeler

Cumhuriyet , Hariciye , Dışişleri , İstihdam

The Recruitment Practice of the Ministry of Foreign Affairs in Early Republican Era (1923-1938)

Öz

This study aims to examine the transformation and evolution of the personnel recruitment practices of the Turkish Ministry of Foreign Affairs between 1923 and 1938The analysis is based on archival documents for the 1923–1927 period, which lacked legal regulations, and on the 1927 Ministry of Foreign Affairs Personnel Law, the 1930 Examination Regulation, the 1933 and 1938 Ministry Organization Laws, and newspaper advertisements specifying application criteria and exam content for personnel recruitment. The transformation is analyzed in three distinct periods: 1923–1927, 1927–1930, and post-1930.
The 1923–1927 period is characterized by individual recruitments based on institutional needs or candidate requests, with a competency exam focusing on French language proficiency and no educational restrictions. The 1927 Personnel Law established a legal framework, classifying personnel into professional, administrative, and specialist categories. While higher education was required, this rule was relaxed due to the scarcity of qualified human resources. The 1930 Examination Regulation introduced a system of collective applications at specific intervals, incorporating written exams and oral interviews to assess both language proficiency and field-specific knowledge, gradually mandating higher education from specific disciplines.
The 1933 Organization Law introduced minimal changes, limited to verbal adjustments in application criteria and recruitment methods. The 1938 Law, however, distinguished the administrative cadre’s application criteria and recruitment processes from those of professional and specialist groups.

Anahtar Kelimeler

Turkish Republic , Ministry of Foreign Affairs , Recruitment

Kaynakça

• 1. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Arşivi
• Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Hariciye Nezareti, İstanbul Murahhaslığı (HR. İM).
• Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), Başbakanlık, Kararlar Dairesi Başkanlığı (1920-1928).
• Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), Başbakanlık, Kararlar Dairesi Başkanlığı (1928- ).
• Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), Başbakanlık, Bakanlıklararası Tayin Daire Başkanlığı.
• 2. Resmî Gazete ve TBMM Zabıt Cerideleri
• Hariciye Vekâleti Memurin Kanunu, T.C. Resmî Gazete, 635, 17 Temmuz 1927.
• Hariciye Vekâleti Teşkilatı Kanunu, T.C. Resmî Gazete, 2416, 1 Haziran 1933.
• Hariciye Vekâleti Teşkilatı Kanunu, T.C. Resmî Gazete, 3814, 21 Kanunusani (Ocak) 1938.
• İmtihan Talimatnamesi, T.C. Resmî Gazete, 1389, 5 Ocak 1930,
• Memurin Kanunu (Kanun No: 788), T.C. Resmî Gazete, 336, 31 Mart 1926.
• TBMM Zabıt Ceridesi, Cilt:1, Devre:1, İctima:9, Celse:1, 2 Mayıs 1336.
• TBMM Zabıt Ceridesi, Cilt 22, Devre 5, İctima: 28, 14.01.1938.
• 3. Gazeteler
• “İlan”, Milliyet, 20 Mart 1930.
• “İlan”, Cumhuriyet, 3 Temmuz 1930.
• “Hariciye Vekâletinden”, Milliyet, 30 Temmuz 1930.
• “Hariciye Vekâletinden”, Milliyet, 21 Eylül 1930.
• “Hariciye Vekâletinden”, Cumhuriyet, 25 Kasım 1930.
• “Hariciye Vekâletinden”, Cumhuriyet, 16 Kasım 1932.
• “Hariciye Vekâletinden”, Milliyet, 16 Kasım 1932.
• 4. Kitaplar, Makaleler, Tezler
• Çakmak, Aydın. Türk Dışişleri Teşkilatının Gelişimi: Hariciye Nezareti. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2020.
• Dikerdem, Mahmut. Hariciye Çarkı. İstanbul: Cem Yayınevi, 1989.
• Erkin, Feridun Cemal. Dışişlerinde 34 Yıl, Anılar – Yorumlar. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1987.
• Harris, George S. Harris, Atatürk’s Diplomats and Their Brief Biographies. İstanbul: The ISIS Press, 2010.
• Kuneralp, Sinan. “The Ministry of Foreign Affairs Under the Ottoman Empire and the Turkish Republic”, The Times Survey of Foreign Ministries of the World, ed. Zara Steiner, Times Books, Londra, 1982,
• Nurullah ŞENOL – Erken Cumhuriyet Döneminde Hariciye Vekâletinin İstihdam Pratiği (1923-1938) MedeniyetBelleten 104
• Özcoşkun, Ali Rıza. Cumhuriyetin Kuruluşundan Bugüne Dışişleri Bakanlığı Teşkilat Yapısı (1920-2018). Ankara: Türk Diplomatik Arşivi Yayınları, 2018.
• Sert, Hüseyin. “Bir Geleneğin Mirası: Cumhuriyet Dönemi Türk Dışişleri Bürokrasisi (1920-1960)”. Tanzimat’tan Günümüze Olaylar ve Kişiler Ekseninde Türk Hariciyesi. ed. Hidayet Kara. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2019: 599-623.
• Selçuk, Mustafa. Türk Hariciyesinin Dünyaya Açılan Kapısı: Dersaadet Murahhaslığı. Bursa: Alfa Aktüel Yayınları, 2013.
• Sonyel, Salahi Ramadan. Turkish Diplomacy (1918-1923). Londra: Sage Publications, 1975.
• Şimşir, Bilal. Bizim Diplomatlar. Ankara: Bilgi Yayınevi, 1996.
• Tamkoç, Metin. “Modern Türk Diplomatlarının Geleneksel Diplomasisi", Dış Politika, c. l, sayı 4, 1971)
• Ünal, Müzeyyen Ezel. Cumhuriyetin Diplomatı Olmak, İstanbul: İletişim Yayınları, 2023