NEV‘ÎZÂDE ATÂÎ’NİN HEFT-HÂN MESNEVİSİNDE BABALAR VE MİRASYEDİ OĞULLAR

Öz

Türk edebiyatında baba, babalık ve babasızlık olgusu, aile ve devlet düzeninin bir yansıması olarak farklı dönemlerde edebî metinlerde önemli bir tema olarak işlenmiştir. Tanzimat romanlarında bu mesele, devletin otorite olarak temsil ettiği “baba” figürünün sarsılmasıyla toplumsal düzen ve düzeyde ortaya çıkan bocalamanın bir tezahürü şeklinde görünür. Osmanlı ahlâkı ve nizamıyla yetişmiş Tanzimat romancıları, devletin asırlardır koruduğu mutlak düzenin çözülmeye başladığı bir dönemde kendilerini “babasız” hissetmiş; eserlerinde Batı’ya özentiliğiyle gülünçleşen alafranga tipleri, züppe ve mirasyedi gençleri, özellikle babasızlığın yol açtığı savruluş bağlamında ele almışlardır. Bununla birlikte, babasızlık ve otorite boşluğu yalnızca modern edebiyatın değil, klasik edebiyatın da bir meselesidir. Klasik Türk edebiyatında baba figürü ortadan kalktığında oğullar, Tanzimat romanlarındakine benzer biçimde savruk ve sefahat içinde bir hayat sürebilir; ancak otorite çoğu kez bir hami yahut tarikat büyüğü şeklinde yeniden belirerek bu savruluşu sınırlar. Bu bağlamda Nev‘îzâde Atâî’nin Heft-hân mesnevisinde, “Dâsitân Gûften-i Sehâbî-i Zâr” başlıklı bölümde yer alan iki babanın oğullarıyla ilgili hikâye, mirasyedi tipleri ve otorite boşluğunun nasıl ikincil figür ve mercilerle telafi edildiğini göstermektedir. Bu makaleyle babalar ve mirasyedi oğulların, -Heft-hân örneklemiyle- yalnızca Tanzimat romanının değil, farklı zeminlerde seyredip farklı sonları ihtiva etse de Klasik Türk edebiyatının da bir meselesi-motifi olduğuna dikkatleri çekmek amaçlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Nev‘îzâde Atâî
• Heft-hân mesnevisi
• mirasyedilik
• babalar ve oğullar
• Tanzimat romanı.

Fathers and Prodigal Sons in Nev‘îzâde Atâî’s Heft-Hân Masnavi

Öz

Anahtar Kelimeler

• Nev‘îzâde Atâî
• Heft-hân masnavi
• prodigality
• fathers and sons
• Tanzimat novel.

Kaynakça

1. Âşık Çelebi. (2018). Meşâ’irü’ş-Şu’arâ, F. Kılıç (haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı.
2. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59036,asik-celebi-mesairus-suarapdf.pdf?0 Asaf Hâlet Çelebi. (2020). Dîvân şiirinde İstanbul. Everest Yayınları.
3. Beyzadeoğlu, S. A. (haz.). (2022). Sünbülzâde Vehbî, Lutfiyye metin tespiti. Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
4. Bilkan, A. F. (1993). Nâbî’nin Türkçe Dîvânı [Yayımlanmamış doktora tezi]. Gazi Üniversitesi. Genceli Nizamî. (2013). Heft Peyker Yedi Sûret, M. E. Yümni (çev.); A. Yıldız (haz.). Büyüyenay Yayınları.
5. Güvâhî. (1983). Pend-nâme, M. Hengirmen (haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Karacan, T. (1974). Nev’îzâde Atâyî Heft-Hvân mesnevisi: İnceleme-metin. Atatürk Üniversitesi Yayınları.
6. Kınalızâde Ali Efendi. (t.y.). Ahlâk-ı Alâî, H. Algül (haz.). Tercüman 1001 Temel Eser. Küçükler Kuşcu, N. (2014). Tanzimat romanında kişiler ve eğitim. Turkish Studies, 9(6), 773– 781. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.6844
7. Nâbî. (2019). Hayriyye, M. Kaplan (haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-249185/nabi-hayriyye.html
8. Nev’îzâde Atâyî. (2017). Sohbetü’l-Ebkâr, M. Yelten (haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55751,sohbetul-ebkarpdf.pdf?0

9. Nişanyan Sözlük. (t.y.). Patron. 15 Ağustos 2025 tarihinde https://www.nisanyansozluk.com/kelime/patron adresinden edinilmiştir.
10. Oktay, A. S. (1998). Kınalızâde Ali Efendi ve Ahlâk-ı Alâî [Yayımlanmamış doktora tezi]. Marmara Üniversitesi.
11. Okuyucu, C. (2004). Divan edebiyatı estetiği. L&M Yayınları.
12. Parla, J. (2022). Babalar ve oğullar: Tanzimat romanının epistemolojik temelleri. İletişim Yayınları.
13. Recaizade Mahmut Ekrem. (2018). Araba sevdası. Anadolu Üniversitesi Yayınları.
14. Rumelili Za’îfî. (2011). Rumelili Za’îfî Dîvânı, K. Akarsu (haz.). Berikan Yayınevi.
15. Sönmez, F. (2021). Hayriyye ve Lutfiyye tesirinde yazılmış bir mesnevi: Kilisli Hâmî’nin Nasihat-nâme’si. Kocatepe İslami İlimler Dergisi, 4(1), 104–121. https://doi.org/10.52637/kiid.890199
16. Tanrıbuyurdu, G. (2018). Klasik Türk edebiyatına yansıyan yönleriyle “Galata”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 6(1), 21–42. https://doi.org/10.15869/itobiad.276801
17. Tureng. (t.y.-a). Fatherland. 28 Ağustos 2025 tarihinde https://tureng.com/tr/turkceingilizce/fatherland adresinden edinilmiştir.
18. Tureng. (t.y.-b). Vaterland. 28 Ağustos 2025 tarihinde https://tureng.com/tr/almancaingilizce/vaterland adresinden edinilmiştir.
19. Uludağ, S. (1991). Tasavvuf terimleri sözlüğü (“Baba”, “Mürid”, “Mürşid” maddeleri). Marifet Yayınları.
20. Uludağ, S. (t.y.). Aşk. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (c. 4). 29 Ağustos 2025 tarihinde https://islamansiklopedisi.org.tr/ask adresinden edinilmiştir.
21. Ünver, İ. (t.y.). Heft Hân. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (c. 17). 1 Ağustos 2025 tarihinde https://islamansiklopedisi.org.tr/heft-han adresinden edinilmiştir