Same Event, Different Dates: Ottoman Records of Royal Deaths, 1703 and 1736

Yıl 2025, Cilt: 5 Sayı: 9, 41 - 58, 31.12.2025

Bahri Özel

https://doi.org/10.60051/medbel.1813895

Öz

This study argues that Hegira date differences in Ottoman sources should be understood as evidence of a negotiated and pluralistic understanding of time, rather than be dismissed as scribal errors. It examines the structural tension between calendars based on theoretical calculations, prepared by court astronomers (müneccimbaşı), and the practical, observation-based timekeeping employed by state officials and chroniclers. By focusing on the deaths of Sultan Mustafa II in 1703 and Sultan Ahmed III in 1736, this article analyzes the contradictory dates found in chronicles, diaries, and archival documents to explain why a single event was recorded on different days of the month.

The sources demonstrate that even within the imperial capital, multiple and often conflicting lunar dating practices coexisted. However, they show a firm consensus on the day of the week, revealing that the seven-day cycle provided a stable framework that prevented this flexible timekeeping system from descending into chaos. In one instance, an official court historian’s deliberate use of an ambiguous date can be interpreted as a sophisticated historiographical strategy for navigating these temporal inconsistencies. By treating such discrepancies as primary evidence rather than anomalies, this study offers new insights into the limits of central authority, the nature of recordkeeping, and the construction of historical narratives in the Ottoman Empire. This approach holds broader implications for the study of time in other pre-modern societies.

Anahtar Kelimeler

Ottoman Empire , Timekeeping , Hegira Calendar , 18th Century , Historiography , Chronology

Same Event, Different Dates: Ottoman Records of Royal Deaths, 1703 and 1736

Öz

Bu çalışma, Osmanlı kaynaklarındaki Hicri tarih farklılıkların katip hatası olarak göz ardı edilmemesi, bunun yerine müzakereye dayalı ve çoğulcu bir zaman anlayışının kanıtı olarak anlaşılması gerektiğini savunur. Çalışma, müneccimler tarafından hazırlanan ve teorik hesaplamaya dayalı takvimler ile devlet görevlileri ve vakanüvisler tarafından kullanılan pratik, gözleme dayalı zaman tutma pratiği arasındaki yapısal gerilimi inceler. 1703’te Sultan II. Mustafa ve 1736’da Sultan III. Ahmed’in ölümlerine odaklanan bu makale, bu dönemde yazılmış kronik, günlük ve arşiv belgelerindeki çelişkili tarihleri analiz ederek neden aynı olayın ayın farklı günleriyle kaydedildiğini açıklar.

İmparatorluk başkentinde bile, birbiriyle çelişen birden fazla kameri tarihlendirme pratiği bulunmasına rağmen, kaynaklar haftanın günü konusunda fikir birliği göstermektedir. Bu durum, yedi günlük hafta döngüsünün, esnek zaman tutma sisteminin kaosa sürüklenmeden işlemesini sağladığını ortaya koyar. Bir vakada resmi saray tarihçisinin kasıtlı olarak muğlak tarih vermesi, bu zamansal tutarsızlıkların üstesinden gelmek için kullanılan sofistike bir tarihyazımı stratejisi olarak düşünülebilir. Bu tarz farklılıkları anormallik yerine birincil kanıt olarak ele alan bu çalışma, Osmanlı İmparatorluğu’nda merkezi otoritenin sınırları, kayıt tutma pratiklerinin doğası ve tarihsel anlatıların inşası hakkında yeni bakış açıları sunar. Bu yaklaşım, diğer modern öncesi toplumlar üzerine yapılan zaman çalışmaları için de daha geniş çıkarımlar barındırır.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı İmparatorluğu , Zaman Ölçümü , Hicri Takvim , 18. Yüzyıl , Tarihyazımı , Kronoloji

Kaynakça

• Acar, Abdullah. “Kameri Ayların Tespitinde Hesap Metodunun Meşruiyeti ve Uluğbey Takvimi.” İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 31 (2018), 443–467.
• Ahmed Cevdet Paşa. Takvimin Tarihi - Takvimü’l-Edvar. ed. Mustafa Zahit Öner. İstanbul: Büyüyen Ay, 2023.
• Ahmed Cevdet Paşa. Takvimü’l-Edvar. İstanbul: Ebüzziya, 1882.
• Akgür, A. Necati. “Takvim.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 39/487–490. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2010.
• Akyıldız, Ali. “19. Yüzyıl Belgelerinde Hicri Takvim Sorunu: Hicri Tarihler Doğru Zamanı Mı Gösterir?” Tarihçilik ve Yöntem Üzerine. 91–110. İstanbul: Timaş Akademi, 2021.
• Anonymous. Macaristan’da Bir Osmanlı Padişahı: Sultan III. Mehmed’in Eğri Seferi Ruznamesi (1596). ed. Günhan Börekçi. İstanbul: Okur Kitaplığı, 2016.
• Anonymous, Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi, Defter, 2066.
• Aşık, Fadime. Osmanlı İstanbulunda Ramazan Kültürü ve Ramazan Sofraları. Sakarya University, MA Thesis, 2019.
• Aydüz, Salim. “Office of The Muwaqqit and the Munajjimbashi.” The Oxford Encyclopaedia of Philosophy, Science and Technology in Islam. ed. İbrahim Kalın et al. 2/64–68. New York: Oxford University, 2014.
• Aydüz, Salim. “Ottoman Time Keeping Houses: Muwaqqitkhanas.” Etudes Balkaniques 8/2 (2017), 214–229.
• Baltacı, Ahmet. “Rüyet-i Hilal Münakaşaları.” Diyanet Dergisi 18/1 (1979), 25–43.
• Barak, On. On Time: Technology and Temporality in Modern Egypt. California: University of California, 2013.
• Başar, Kevser. Cahiliye Dönemi Arap Takviminde Nesi. Marmara University, MA Thesis, 2006.
• Bezci, Gül. Osmanlı Toplumunda Ramazan Kültürü. Dumlupınar University, MA Thesis, 2018.
• Blackburn, Bonnie - Holford-Strevens, Leofranc. The Oxford Companion to the Year: An Exploration of Calendar Customs and Time-Reckoning. New York: Oxford University, 1999.
• Blake, Stephen P. Astronomy and Astrology in the Islamic World. Edinburgh: Edinburgh University, 2016.
• Blake, Stephen P. Time in Early Modern Islam: Calendar, Ceremony, and Chronology in the Safavid, Mughal, and Ottoman Empires. New York: Cambridge University, 2013.
• Bulut, Mehmet. “Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde Takvimler ve ‘Ruyet-i Hilal’ Üzerine Bir Müzakere.” Diyanet İlmi Dergi 49/3 (2013), 95–112.
• Burnaby, Sherrard Beaumont. Elements of the Jewish and Muhammadan Calendars. London: George Bell & Sons, 1901.
• Çalışkan, Filiz. “Osmanlı Diplomatikasında Mali Tarihin Kullanılışı.” İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi 14 (1994), 51–57.
• Bahri ÖZEL – Same Event, Different Dates: Ottoman Records of Royal Deaths, 1703 and 1736 MedeniyetBelleten 58
• Çiğdem, Recep. “Osmanlı Mahkeme Kayıtlarına Göre Rüyet-i Hilal.” Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları 9 (2010), 23–36.
• Dağlı, Yücel - Üçer, Cumhure. Tarih Çevirme Kılavuzu. 4 Volume. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1997.
• Dallal, Ahmad. Islam, Science, and the Challenge of History. Dordrecht: Yale University, 2010.
• Defterdar Sarı Mehmed Paşa. Zübde-i Vekayiat, Tahlil ve Metin (1066-1116 / 1656- 1704). ed. Abdülkadir Özcan. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1995.
• Freeman-Grenville, Greville Stewart Parker. The Muslim and Christian Calendars. London: Rex Collings, 1977.
• Gazi Ahmed Muhtar Paşa. Islahu’t-Takvim. Cairo: Muhammed Efendi Mustafa, 1891.
• Gazi Ahmed Muhtar Paşa. La Reforme Du Calendrier. Leiden: Brill, 1893.
• Gazi Ahmed Muhtar Paşa. Takvimü’s-Sinin. İstanbul: Ceride-i Havadis, 1915.
• Göynüklü Ahmed Efendi. Tarih-i Göynüklü. ed. Songül Çolak - Metin Aydar. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2019.
• Gueoglu, Mihail. Tabele Sincronice: Datele Hegirei Si Datele Erei Noastre Cu ο Introducere in Cronologia Musulmana. Bucharest: Directiunea Arhivelor Statului, 1955. Gündoğdu, Raşit. Uşşakizade Tarihi Tahlil ve Metin (1106-1124 / 1694-1712). İstanbul University, PhD Dissertation, 2000.
• Haig, Wolseley. Comparative Tables of Mubammadan and Christian Dates. London: Luzac, 1932.
• Heywood, Colin. “The Shifting Chronology of the Chyhyryn (Çehrin) Campaign (1089/1678) According to the Ottoman Literary Sources, and the Problem of the Ottoman Calendar.” The Ottoman Empire: Myths, Realities and ‘Black Holes’ (Contributions in Honor of Colin Imber). ed. Eugenia Kermeli - Oktay Özel. 283–295. New York: Gorgias, 2012.
• Karan, Muammer. Humbaracıbaşılık Katibi Mustafa Efendi’nin Ruzmerre Mecmuası (1143-1180/1730-1767) İnceleme-Çeviriyazı. İstanbul University, MA Thesis, 2022.
• Karataş, Mustafa. “Rereading the Hadith From the Perspective of Observing the Crescent.” Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 16/3 (2012), 85–93. Keleş, Ekrem. “Rüyet-i Hilal Meselesi.” Marife 2 (2002), 35–52.
• King, David A. Astronomy in the Service of Islam. Norfolk: Variorum, 1993.
• King, David A. In Synchrony with the Heavens: Studies in Astronomical Timekeeping and Instrumentation in Medieval Islamic Civilization. Leiden: Brill, 2004.
• Kırkoğlu, R. Hakan. Sultan ve Müneccimi: 18. Yüzyılda Osmanlı Sarayında İlm-i Nücum. İstanbul: Doğan, 2017.
• Köksal, İsmail. “Ruyet-i Hilal Meselesi.” Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13/1 (2008), 1–11.
• Kut, Günay et al. Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırmaları Enstitüsü Astronomi, Astroloji, Matematik Yazmaları Kataloğu 1: Türkçe Yazmalar. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi, 2007.
• Kütükoğlu, Mübahat S. “Osmanlı Belgelerinin Tarihlerine Dair.” Belgeler 38/42 (2023), 1–30.
• Bahri ÖZEL – Same Event, Different Dates: Ottoman Records of Royal Deaths, 1703 and 1736 MedeniyetBelleten 59
• Ogle, Vanessa. The Global Transformation of Time, 1870-1950. Massachusetts: Harvard University, 2015.
• Özcan, Abdülkadir (ed.). Anonim Osmanlı Tarihi (1099-1116 / 1688-1704). Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2000.
• Özdemir, Ahmet. “Kameri Ayların Tespitindeki İhtilafın Sebepleri ve Çözüm Önerileri.” Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/1 (2010), 195–206.
• Özsaray, Mustafa. “Osmanlı Belgelerinde Kullanılan Tarih Türleri.” Hazine-i Evrak Arşiv ve Tarih Araştırmaları Dergisi 1/1 (2019), 27–41.
• Raşid Mehmed Efendi - Çelebizade İsmail Asım Efendi. Tarih-i Raşid ve Zeyli. ed. Abdülkadir Özcan et al. 3 Volume. İstanbul: Klasik, 2013.
• Rose, Richard B. “The Ottoman Fiscal Calendar.” Middle East Studies Association Bulletin 25/2 (1991), 157–167.
• Sabır, Elif. Sadaret Kaymakamı Numanpaşazade Ahmed Paşa’nın Yazışmalarını Havi Bir Mecmua. Marmara University, MA Thesis, 2022.
• Şakul, Kahraman. Çehrin Kuşatması. İstanbul: Timaş Akademi, 2022.
• Salihuddin, Hafız. “Modern Teknolojilerle Hilalin Gözetlenmesi Problemine Eleştirel Bir Bakış.” trans. Abdullah Acar. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/2 (2015), 259–268.
• Şemdanizade Fındıklılı Süleyman Efendi. Müri’t-Tevarih. ed. M. Münir Aktepe. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, 1976.
• Şen, Ahmet Tunç. Astrology in the Service of the Empire: Knowledge, Prognostication, and Politics at the Ottoman Court, 1450s-1550s. The University of Chicago, PhD Dissertation, 2016.
• Skovgaard-Petersen, Jakob. Defining Islam for the Egyptian State: Muftis and Fatwas of the Dar al-Ifta. Leiden: Brill, 1997.
• Soydemir, Selman. Sultan I. Mahmud Ruznameleri (1730-1754) (İnceleme ve Çeviriyazı Metin). İstanbul University, 2022.
• Steele., John M. Observations and Predictions of Eclipse Times by Early Astronomers. Dordrecht: Kluwer Academic, 2000.
• Stolz, Daniel A. The Lighthouse and the Observatory: Islam, Science, and Empire in Late Ottoman Egypt. Cambridge: Cambridge University, 2018.
• Stowasser, Barbara Freyer. The Day Begins at Sunset: Perceptions of Time in the Islamic World. New York: I.B. Tauris, 2014.
• Subhi Mehmed Efendi. Subhi Tarihi Sami ve Şakir Tarihleri Ile Birlikte. ed. Mesut Aydıner. İstanbul: Kitabevi, 2007.
• Taqizadeh, Seyyed Hassan. “Various Eras and Calendars Used in the Countries of Islam.” Bulletin of the School of Oriental Studies 9/4 (1939), 903–922.
• Topal, Mehmet. Silahdar Fındıklılı Mehmed Ağa, Nusretname Tahlil ve Metin (1106- 1133/1695-1721). Marmara University, PhD Dissertation, 2001.
• Toparslan, Mutlu. XIX. Yüzyıl İstanbul Kültüründe Ramazan Eğlenceleri. İstanbul University, MA Thesis, 2018.
• Tosun, Nihat. “Dini Gün ve Geceleri Tespitte Yöntem Problemi.” Uşak Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi 1/2 (2021), 224–241.
• Unat, Faik Reşit. Hicri Tarihleri Miladi Tarihe Çevirme Kılavuzu. Ankara: Maarif, 1940. Williams, Jeffrey Huw. Defining and Measuring Nature: The Make of All Things. Bristol: IOP Publishing, 2020.
• Wüstenfeld, Ferdinand. Vergleichungs-Tabellen Der Muhammedanischen Und Christlichen Zeitrechnung. Leipzig: F.A. Brockhaus, 1854.
• Yazıcı, Nesimi. “Osmanlı Dini Hayatından Bir Kesit: Rüyet-i Hilal Meselesi.” Diyanet İlmi Dergi 35/1 (1999), 55–82.
• Yıldırım, Ertuğrul. Arşiv Belgelerinden Hareketle 18. Yüzyıl İstanbulʹunda Ramazan. Marmara University, MA Thesis, 2013.
• Yılmaz, Fatih Mehmet. “Hadislerde Yevm-i Şek (Şek Günü) Orucu.” Tasavvur - Tekirdağ İlahiyat Dergisi 8/1 (2022), 107–132.
• Yücel, İrfan. “Hilal.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 18/1–11. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 1998