MÜHRÜN TAŞIYICISI CİHANÂRÂ BEGÜM

Yıl 2025, Cilt: 5 Sayı: 9, 298 - 313, 31.12.2025

Esra Obuz

https://doi.org/10.60051/medbel.1816636

Öz

Bu çalışma, Bâbürlü hükümdarlarından Şah Cihan (1628-1658) ile eşi Mümtaz Mahal’in (ö.1631) kızı Cihanârâ Begüm’e odaklanmaktadır. Annesi Mümtaz Mahal’in vefatının ardından henüz 17 yaşında olan Cihanârâ Begüm’e imparatorluk mührünün tevdi edilmesi ve mahalin başına tayin edilmesi 17 yaşında bir hanım için çok alışıldık bir manzara sunmaz. Büyükbabası Cihangir Şah (1605-1627) ile evlenmiş olan Nur Cihan Begüm de (ö.1645) çok etkili bir kadın figürü çizer. Onun etkisiyle sarayda başlayan hizipleşme, Cihanârâ Begüm’ün babasının kayınpederi Asaf Han’ın desteğiyle tahta çıkışı sürecinde açıkça görülür. İ’timâdüddevle sıfatıyla anılan Asaf Han’ın sefere giderken hükümdara bıraktığı devlet mührünün Cihanârâ Begüm’e verilmesi ve babasının üç eşi daha olmasına rağmen mahalin baş hanımı konumuna getirilmesi nasıl oldu? Bütün bu gelişmeler onun iyi eğitimli, zeki ve siyasi kabiliyeti fark edilen bir Begüm olmasından mı kaynaklanıyordu? Bu sorular Cihanârâ Begüm’ün hayatı ve dönemin olayları içinde incelenecektir.
Eser kaleme alan mahalin başında olan Cihanârâ Begüm dönemin siyasi olaylarında da etkili bir sima oldu. Kardeşi Evrengzîb’in babasına isyanı ve Şah Cihan’ın hastalığıyla başlayan taht kavgalarında kardeşler ve Şah arasında siyasî köprü vazifesi görmüştür. Babasının ölümünden sonra tahta geçen kardeşi Evrengzîb Şah (1658-1707) döneminde de konumunda bir değişim olmadı. Hayatı boyunca yalnız siyasî ve entelektüel alanda değil, vakıf işlerinde de aktif rol oynamıştır. Kazancının çoğunu vakıf hizmetlerine tahsis etmiş, özellikle hayır kurumları ve dini yapılar inşa ettirmiştir. Tüm bu yönleriyle Cihanârâ Begüm yaşamı boyunca Bâbür sarayında kadın timsali olarak tarihte önemli yer tutmuştur.

Anahtar Kelimeler

Cihanârâ Begüm , Şah Cihan , Mahal , Agra , Evrengzîb Şah.

THE BEARER OF THE SEAL: JAHANARA BEGAM

Öz

This study focuses on Jahanara Begam, the daughter of Mughal ruler Shah Jahan (1628-1658) and his wife Mumtaz Mahal (d. 1631). Following the death of her mother Mumtaz Mahal, the entrusting of the imperial seal to Jahanara Begam, who was only 17 years old, and her appointment as the head of the mahal did not present a very unusual sight for a 17 year old woman. Nur Jahan Begam (d. 1645), whose grandfather was married to Jahangir Shah (1605-1627), also presents a very influential female figure. The factionalism that began in the palace under his influence is clearly seen during the process of Jahanara Begam's ascension to the throne with the support of her father in law Asaf Khan. How did it happen that the state seal that Asaf Khan, known as Itimad al-Dawla, left to the sultan when he went on a campaign was given to Jahanara Begam and she was made the chief lady of the place, even though her father had three other wives? Were all these developments due to her well educated, intelligent, and politically gifted Begam's status? These questions will be examined within the context of Jahanara Begam's life and the events of the period.
Jahanara Begam, who was at the forefront of the field where the work was written, also became an influential figure in the political events of the period. She served as a political bridge between the brothers and the Shah during the struggles for the throne that began with her brother Aurangzeb's rebellion against his father and Shah Jahan's illness. His position remained unchanged during the reign of his brother, Aurangzeb Shah (1658-1707), who ascended to the throne after his father's death. Throughout his life, he played an active role not only in political and intellectual spheres but also in foundation affairs. She devoted most of her earnings to charitable foundations and religious buildings, particularly for the construction of charitable institutions. Throughout her life, Jahanara Begam held a significant place in history as a symbol of women in the Mughal court.

Anahtar Kelimeler

Jahanara Begam , Shah Jahan , Mahal , Agra , Aurangzeb Shah.

Kaynakça

• Aqil Khan Razi. Waqiat-ı Alamgir. Ed. Khan Bahadur Maulvi Haji Zafar Hasan, Delhi: Mercantile Printing Press, 1946.
• Ansari, A. S. Bazmee, “İ’timâdüddevle”, TDV İslam Ansiklopedisi, 23:460-461. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
• Anand, Sugam. History of Begum Nurjahan. New Delhi: Radha Publications, 1992.
• Bayur, Yusuf Hikmet. Hindistan Tarihi. C.2, Ankara: TTK Basımevi, 1947.
• Bernier, François. Travels In The Mogul Empire A. D. 1616-1668. Çev. Archibald Constable, Bombay: Oxford University Press, 1934.
• Birışık, Abdulhamit, “Kıraat”, TDV İslam Ansiklopedisi, C.25:425-432. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
• Çetin, Abdurrahman, “Tecvid”, TDV İslam Ansiklopedisi, C.40:253-254. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
• Demir, Hami. “Bâbürlü Hükümdarı Evrengzîb (Âlemgîr Şah): Hayatı ve Siyaseti (1658-1707)”. (Doktora tezi). İstanbul: Marmara Üniversitesi, 2023.
• Derman, M. Uğur, “Hat”, TDV İslam Ansiklopedisi, C.16:427-437, İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
• Ebu’l Muzaffer Nureddin Muhammed Cihangir b. Ekber. The Jahangirnama Memories of Jahangir Emperor of India. Çev. Wheeler M. Thackston. New York: Oxford University Press, 1999.
• Findly, Ellison Bank. Nur Jahan: Empress of Mughal India. New York: Oxford University Press, 1993.
• Hafi Han. Müntehab El-Lübab. Mevlevi Kebirüddin Ahmed. C.1, Kalküta: The Collage Press, 1869.
• Inayat Khan. Shah Jahan Nama Of Inayat Khan. Çev. W. E. Begley. Delhi: Oxford University Press, 1990.
• Kortel, S. Haluk, “Zemindar”, TDV İslam Ansiklopedisi, C.44-238-239, İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
• Kambo, Muhammad Salih. Şah Cihanname. Ed. Ghulam Yazdani. C. 1, Calcutta: The Baptist Mission Press, 1923.
• Kambo, Muhammad Salih. Şah Cihanname. Ed. Ghulam Yazdani. C. 2, Calcutta: The Baptist Mission Press, 1923.
• Konukçu, Enver, “Cihanara Begüm”, TDV İslam Ansiklopedisi, C.7-536-537, İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
• Koch, Ebba. “Mughal Palace Gardens From Babur To Shah Jahan 1526-1648”, Muqarnas, C.14, 1997.
• Lal, Ruby. Empress, The Astonishing Reign of Nur Jahan. New York: W. W. Norton Company, 2018.
• Manucci. Niccolao, Storia Do Mogor. Çev. William Irvine. C.1, India: The Indian Text Series Royal Asiatic Society, 1907.
• Mukherjee, Soma. Royal Mughal Ladies And Their Contributions. New Delhi: Gyan Publishing House, 2001.
• Misra, Rekha. Women In Mughal India (1526-1748 A.D.). Allahabat: Munshiram Manoharlal, 1967.
• Moosvi, Shireen. People, Taxation And TradeIn Mughal India. New Delhi: Oxford University Press, 2008.
• Oriental College Magazine, C.12, S.4, Lahore: Ağustos 1937.
• Özaydın, Abdulkerim. Bozkurt, Nebi. “Harem”, TDV İslam Ansiklopedisi, C.16:132-135, İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
• Qanungo, Kalika Ranjan. Dara Shukoh. C.1, Calcutta: M. C. Sarkar Son, 1934.
• Prasad, Beni. History of Jahangir. Allahabad: The Indian Press, 1940.
• “Persian Letters From Jahan Ara, dughter of Shah Jahan, king of Delhi, to Raja Budh Parkash of Sirmur”. By. H. A. Rose. Journal of The Asiatic Society of Bengal, C. 7, 1911, Calcutta: 1915.
• Rezavi, Syed Ali Nadeem. “The Organization Of Education In Mughal India”. The Medieval India Journal, 68th Sessions, IHC; Proceedings, 2007.
• Sarkar, Jadunath. History Of Aurangzib. C.2, Calcutta: M. C. Sarkar Sons, 1912.
• Sarkar, Jadunath. A Short History Of Aurangzib 1618-1707. Calcutta: M. C. Sarkar Sons, 1930.
• Sarkar, Jadunath. History Of Aurangzib. C.3, Calcutta: M. C. Sarkar Sons, 1912.
• Saksena, Banarsi Prasad. History Of Shahjahan Of Dihli. Allahabad: The Indian Press, 1932.
• Saqi Mustad Khan. Maasir-i Alamgiri. By. Jadunath Sarkar. Calcutta: Royal Asiatic Society, 1947.
• Tirmizi, S. A. I. Edicts From The Mughal Harem. Delhi: Idarah-i Adabiyat-i Delli, 1979.
• Tavernier, Jean Baptiste. Travels In India By Jean Baptiste Tavernier. Çev. V. Ball, L.L.D., F.R.S., R.G.S., London: Macmillan And Co., 1889.
• Valle, Pietro Della. The Travels of Pietro Della Valle In India. By. Edward Grey. C.1, London: Hakluyt Society, 1892.
• Yasmin, Angbin. “Literacy And Literature Study Of Attainments Of Women In Mughal India”. 73rd Session, IHC: Proceedings, 2012.
• Yule, Colonel Henry. The Diary Of William Hedges. C.3, London: The Hakluyt Society, 1889.
• Yazdani, Ghulam. “Jahanara”. Punjab Historical Society. Hyderabad: Government Centrel Press, 1937.