TÜRKİYE TÜRKÇESİ VE FARSÇADA KULLANILAN TELAŞ KELİMESİNİN SEMANTİK GELİŞİMİ VE BİRLEŞİK FİİL GRUBU AÇISINDAN İNCELENMESİ ÜZERİNE

Öz

Alanyazınında yapılan çalışmalar incelendiğinde araştırmacıların çoğunlukla Farsçadan Türkçeye veya Türkçeden Farsçaya geçen kelimelerin yalnızca alıcı dilde kazandıkları yeni anlamlara odaklandıkları görülmektedir. Bu nedenle, hem alıcı hem verici dildeki kelimenin semantik gelişimini art zamanlı, eş zamanlı ve mukayeseli bir şekilde inceleyen çalışmalar sınırlıdır. Bu makalenin amacı, Lars Johanson’un kod kopyalama modeli çerçevesince Türkçe ve Farsçada kullanılan telaş kelimesi ve telaş etmek birleşik fiil grubunun semantik açıdan geçirdiği değişimleri mukayeseli incelemektir. Araştırmanın ilk bölümünde her iki dile ilişkin tarihi ve etimolojik sözlükler incelenerek telaş kelimesinin kökenine dair yapılan açıklamalara yer verilemektedir. Akabinde telaş kelimesinin ve telaş etmek birleşik fiil grubunun Türkçe ve Farsçadaki semantik gelişimi artzamanlı ve eşzamanlı olarak mukayese edilmektedir. İncelemeler sonucunda telaş kelimesinin ve telaş etmek birleşik fiil grubunun her iki dilde nasıl anlamlandırıldığı ortaya konulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• kod kopyalama
• dil ilişkileri
• Türkçe
• Farsça
• telaş
• telaş etmek
• alıcı dil
• verici dil

In The Semantic Development Of The Word Telaş Used In Turkish And Persian And Its Analyis In Terms Of Compound Verb Group

Öz

In the review of existing literature, it is observed that researchers mostly focus on the new meanings acquired by words transferred from Persian to Turkish or from Turkish to Persian only in the recipient language. Therefore, studies that comparatively examine the semantic development of words in both the donor and recipient languages in a diachronic and synchronic manner remain limited. The aim of this article is to comparatively analyze the semantic changes of the word telaş and the compound verb group telaş etmek used in Turkish and Persian within the framework of Lars Johanson’s code-copying model. In the first part of the study, historical and etymological dictionaries concerning both languages are examined and explanations regarding the origin of the word telaş are presented. Subsequently, the semantic development of the word telaş and the compound verb group telaş etmek in Turkish and Persian is compared diachronically and synchronically. The findings reveal how the word telaş and the compound verb group telaş etmek are interpreted in both languages.

Anahtar Kelimeler

• code-copying
• language contact
• Turkish
• Persian
• telaş
• telaş etmek
• recipient language
• donor language

Kaynakça

1. Ahmet, V. (1360h). Lehce-i Osmânî. Dersaadet: Mahmut Bey Matbaası.
2. Amîd, H. (1389h). Ferheng-i Amîd. c.2. Tahran: İntişarat-ı Emir-i Kebir.
3. Dehhoda, A.E. (1341h). Lügatnâme-i Dehhoda. c.1. Tahran: Sazman-ı Müdüriyyet ü Bernameriz-i Kişver.
4. Doerfer, G. (1965). Türkische und Mongolische Elemente im Neupersischen. c.2. Germany: Franz Steiner Verlag.
5. Ebü’l-Alâ Abdülmü’min-i Cerûtî. (1365h). Mecmu‘atül-Fürs. Haz. Azizullah Cevni. Tahran: İntişarat-ı Bünyad-ı Ferheng-i İran.
6. Enveri, H. (1381h). Ferheng-i Bozorg-ı Sohen. c.1. Tahran: Sohen.
7. Esed-i Tûsî. (1319h). Lügat-ı Fürs. Haz. Abbas İkbal. Tahran: Çaphane-i Meclis.
8. Fahreddin Mübarek Şah Kavvas. (1353h). Ferheng-i Kavvâs. Haz. Ahmet Nezir. Tahran: Bengah-ı Tercüme ü Neşr-i Kitab.

9. Hüseyin Vefâî. (1995). Ferheng-i Vefâî. Haz. Teng Huizhu. Tahran: İntişarat-ı Danişgah-ı Tahran.
10. İbrahim Cudi E. (2006). Lügat-ı Cudi. Haz. İsmail Parlatır, Belgin Tezcan Aksu, Nicolai Tufar. Ankara: TDK.
11. Johanson, L. (2007). Türk Dil İlişkilerinde Yapısal Etkenler. Çev. Nurettin Demir. Ankara: Türk Dil Kurumu.
12. Kaşgarlı Mahmûd. (1970). Dîvânü Lügâti't-Türk. Çev. Besim Atalay. Ankara: Ay Yıldız Matbaası.
13. Lane, E. W. (1968). An Arabic English Lexicon. Beirut: Librairie du Liban.
14. Mehmet Esad E. (1999). Lehcetü’l-Lügat. Haz. Ahmet Kırkkılıç. Ankara: TDK.
15. Meninski, F. M. (1680). Linguarium Orientalium Turcicae-Arabicae-Persicae. c.1. Vienna.
16. Mirza Mehdi Mehmet H. (1950). Senglâh. Haz. Besim Atalay. İstanbul: Burhaneddin Erenler Matbaası.
17. Muhammed Hüseyin b. Halef-i Tebrîzî. (1342h). Burhân-ı Katı. c.3. Haz. Muhammed Muin. Tahran: İntişarat-ı Danişgah-ı Tahran.
18. Mütercim Asım E. (2013). Kâmûsü’l-Muhît Tercümesi. c.3. Haz. Mustafa Koç, Eyyüp Tanrıverdi. İstanbul: TYEK.
19. Naci, M. (1322h). Lügat-ı Naci. İstanbul: Asır Matbaası.
20. Nahcuvânî, M. (1312h). Sıhhâhül-Fürs. Haz. Abdülali Taiti. Tahran: Bengah-ı Tercüme ü Neşr-i Kitab.
21. Rampûrî, G. (1363h). Gıyâsül-Lügat. Haz. Mansur Servet. Tahran: Müessese-i İntişarat-ı Emir-i Kebir.
22. Redhouse, W. J. (2016). Müntehâbât-ı Lügat-ı Osmânîye (Tıpkıbasım). Ankara: TDK.
23. Şemsettin Sami. (1371h). Kamûs-i Türkî. Dersaadet: İkdâm Matbaası.
24. Şu‘ûrî Hasan Efendi. (2019). Ferheng-i Şu‘ûrî. c.1. Haz. Ozan Yılmaz. İstanbul: TYEK.
25. Steingass, F. J. (1998) A Comprehensive Persian-English Dictionary. Beirut: Librairie du Liban.
26. Wehr, H. (1976). A Dictionary of Modern Written Arabic. Newyork: Spoken Language Services.