Arkeoloji, Din ve Sanatın Kesişimi: Hadrianoupolis / Dört Nehir Kilisesi Mozaiklerinde Yaratılış, 2:10-14’ün İkonografik ve Teolojik Yorumu

Öz

Bu çalışma, Karabük ili Eskipazar ilçesindeki Hadrianoupolis Antik Kenti'nde bulunan "Dört Nehir Kilisesi" zemin mozaiklerini ikonografik ve teolojik perspektiften ele almaktadır. Araştırmanın odak noktasını, Kutsal Kitap’ın Yaratılış (Genesis 2:10-14) bölümünde betimlenen Phison, Geon, Euphrates ve Tigris nehirlerinin personifikasyonları oluşturmaktadır. Makalede, söz konusu tasvirlerin dekoratif işlevlerinin ötesinde barındırdığı muhtemel teolojik anlamlar tartışılmaktadır. Yöntem olarak, arkeolojik bulguların Yahudi tefsir geleneği (Saadya Gaon) ve Patristik Dönem Kilise Babalarının (Ambrosius, Augustinus, Hieronymus) yorumlarıyla karşılaştırıldığı disiplinler arası bir yaklaşım benimsenmiştir. İnceleme sonucunda, nehir personifikasyonlarının Hristiyan teolojisindeki temel erdemleri (adalet, cesaret, itidal, basiret) sembolize ediyor olabileceğine dair güçlü veriler ortaya konulmuştur. Mozaiklerdeki bereket boynuzu ve balık figürlerinin vaftiz ve ilahi bolluk gibi kavramlarla ilişkili olduğu düşünülmektedir. Ayrıca Malta Haçı gibi sembollerin varlığı, Pagan inançlarından Hristiyanlığa geçiş sürecindeki kültürel sürekliliğin bir yansıması olarak yorumlanmıştır. Hadrianoupolis mozaikleri, mevcut literatür ışığında Anadolu’da Eski Ahit ikonografisini bu detayda yansıtan nadir örneklerden biri olarak öne çıkmaktadır. Sonuç olarak bu çalışmayla, Erken Bizans sanatında teolojik anlatının görsel bir araç olarak nasıl konumlandırıldığına dair bir model sunulması amaçlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Din Arkeolojisi
• Hadrianoupolis
• Dört Nehir Kilisesi
• Yaratılış 2:10-14
• İkonografi

The Intersection of Archaeology, Religion, and Art: An Iconographic and Theological Interpretation of Genesis, 2:10-14 in The Mosaics of The Church of The Four Rivers in Hadrianoupolis

Öz

This study explores the floor mosaics of the "Church of the Four Rivers" in the ancient city of Hadrianoupolis, Karabük, from iconographic and theological perspectives. The primary focus is the personifications of the "Four Rivers of Paradise" (Phison, Geon, Euphrates, and Tigris) as described in the Book of Genesis (2:10-14). The article discusses the potential theological meanings beyond the decorative functions of these depictions. The research adopts an interdisciplinary approach, comparing archaeological findings with Jewish exegetical traditions (Saadya Gaon) and the allegorical interpretations of the Church Fathers (Ambrose, Augustine, Jerome). The analysis suggests that the river personifications likely represent cardinal virtues in Christian theology: justice, courage, temperance, and prudence. Motifs such as the cornucopia and fish figures are interpreted in connection with concepts of baptism and divine abundance. Furthermore, symbols like the Maltese Cross are viewed as reflections of cultural continuity during the transition from Paganism to Christianity. In light of current literature, the Hadrianoupolis mosaics stand out as a significant example in Anatolia for reflecting Old Testament iconography in such detail. Ultimately, this study aims to present a model for how theological narratives were positioned as visual tools in Early Byzantine art.

Anahtar Kelimeler

• Religious Archaeology
• Hadrianoupolis
• Church of the Four Rivers
• Genesis 2:10-14
• Iconography.

Kaynakça

1. Chabad.Org. “Where Are the Four Rivers that Come from Eden?”. Erişim 14 Ocak 2025.
2. https://www.chabad.org/parshah/article_cdo/aid/3082157/jewish/Where-Are-the-Four-Rivers-that-Come-from-Eden.htm
3. Cumalıoğlu, Aslı, Gülseren Şahin Kan - Sami Patacı. “Hadrianoupolis Çalışmalarının Paphlagonia Arkeolojisine Katkıları”. Arkeoloji'de Bölgesel Çalışmalar Sempozyum Bildirileri. ed. D. Burcu Erciyas. 187-208. İstanbul: Ege Yayınları, YAS 4. Baskı, 2014.
4. Di Serio, C. “The Indian River that Flows from Paradise”. Studia Ceranea 12 (2022), https://doi.org/10.18778/2084-140X.12.22
5. Doğan, Ezgigül. Eski Yakındoğu'da Nehirler. Kahramanmaraş: Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Ana Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
6. Eliade, Mircea. Dinler Tarihine Giriş. çev. Lale Arslan Özcan. İstanbul: Alfa Yayınları, 4. Basım, 2022.
7. Esin, Emel. “Amuderya”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 98-99. İstanbul: TDV Yayınları, 3. Baskı, 1991. 06 Ocak 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/amuderya
8. Fr. Kevin Ang, Fr. Kevin Ang. “Basilica of St. John Lateran, Baptistery, Scala Sancta”. Erişim 21 Mart 2025. https://www.fatherkenny.com/en/blog/lateran

9. Gaon, Sa'adya. Tefsîru’t-Tevrât bi’l-Arabiyye: Tevrat (Tora) Tefsiri. çev. Nuh Arslantaş. 2 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları ; 112. Din ilimleri serisi ; 18, 1. Basım, 2018.
10. Karademir , Tuğçe. “Bizans Dönemi Taş Eserlerinde Refrigerium Sahneleri”. Troya Academy Dergisi 6/1 (Ocak 2021), https://doi.org/10.31454/troyacademy.894348
11. Kutsal Kitap: Eski ve Yeni Antlaşma (Tevrat, Zebur, İncil). İstanbul: Kitabı Mukaddes Şirketi Yayınları, 2001.
12. Küçüksipahioğlu, Birsel. “Ninevâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 136-137. İstanbul: TDV Yayınları, 33. Baskı, 2007. 13 Ocak 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/nineva
13. Nişanyan Sözlük, Nişanyan Sözlük. “Apotropeik”. Erişim 05 Ocak 2025 tarihinde erişildi. https://www.nisanyansozluk.com/
14. Öztürk, Levent. “Etiyopya”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 491-496. İstanbul: TDV Yayınları, 11. Baskı, 1995. 07 Ocak 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/etiyopya
15. Patacı, Sami, Ali Kazım Öz - Ergün Laflı. “Paphlagonia Hadrianoupolis’i Mozaik Buluntuları: Ön Değerlendirmeler”. Journal of Mosaic Research 5 (2012), 163-172.
16. Quadriformisratio. “The Garden Of Eden”. Erişim 15 Şubat 2025.
17. https://quadriformisratio.wordpress.com/2013/07/01/the-garden-of-eden/ Radday, Yehuda T. “The Four Rivers of Paradise”. National Association of Professors of Hebrew (NAPH) 23/(1982), 23-31.
18. Rohl, David M. A Test of Time Vol.2 Legend : The Genesis of Civilisation. London: Arrow Books Limited, 1999. Tekçam, Tamay. Arkeoloji Sözlüğü. İstanbul: Alfa Yayınları, 3. Basım, 2022.
19. Toprak, Bilal. Din Arkeolojisi ve Göbekli Tepe Disiplinlerarası Eleştirel Bir Yaklaşım. İstanbul: MilelNihal Yayınları, 2. Basım, 2022.
20. Tuncel, Metin. “Fırat”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31-33. İstanbul: TDV Yayınları, 13. Baskı, 1996. 13 Ocak 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/firat
21. Tutkovski, Mishko. “From Pagan River Gods to the Christian Rivers of Paradise: Personifications of the Four River of Paradise on Early Christian Mosaics”. Proceedings of the 14th Conference of AIEMA: Nicosia 15-19 October 2018 2/(2023), 432-446.
22. Verim, Ercan - Ersin Çelikbaş. “Hadrianopolis Kiliseleri Zemin Mozaiklerindeki Haç ve Haçvari Motifler”. Journal of Mosaic Research 16 (Agustos 2023), 10.26658/jmr.1376869
23. Verim, Ercan. “Dört Nehir Kilisesi (Kilise B)”. Karabük-Eskipazar Paphlagonia Hadrianoupolis’i (2010-2014 Sezonları). ed. Vedat Keleş vd. 45-88. Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları, 2021.
24. Verim, Ercan. “Paphlagonia’da Bir Piskoposluk Merkezi: Hadrianoupolis Antik Kenti”. Uluslararası Geçmişten Günümüze Karabük ve Çevresinde Dini, İlmi ve Kültürel Hayat Sempozyumu. ed. Ayhan Işık vd. 276-289. Karabük: Karabük Üniversitesi Yayınları, 11-12 Ekim 2019.
25. Yıldız, Muharrem. “Semavî Dinlerde Dicle ve Fırat Hakkındaki Bilgiler Ve Günümüze Yansıyan Gerçekler”. Journal Of Qafqaz University 39(4/9)/S. 31 (2011), 50-61.
26. Zaqzuq, A. - M. Piccirillo. “The Mosaic Floor of The Church of The Holy Martyrs at Tayibat Al-Imam – Hamah, In Central Syria”. Liber Annuus 49 7/36 (1999), 443-464.