ALİ SUAVÎ’NİN II. ABDÜLHAMİD’E SUNDUĞU LÂYİHALAR VE SİYASÎ FAALİYETLERİ

Öz

Bu çalışma, 19. yüzyıl Osmanlı düşünce ve siyaset dünyasının en tartışmalı figürlerinden biri olan Ali Suavî’nin Mekteb-i Sultânî Müdürlüğü görevindeyken II. Abdülhamid’e sunduğu, Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı ATASE arşivi evrakı Osmanlı-Rus Harbi (1877-1878) koleksiyonunda tespit edilen ve daha önce yayımlanmamış iki lâyihayı ve ilgili belgeleri ele almaktadır. 18 Eylül ve 5 Kasım 1877 tarihli bu belgelerde Suavî, savaşın gidişatına dair endişelerini dile getirmiş, bürokrasi içindeki sulh taraftarı devlet adamlarını sert bir dille eleştirmiş ve padişahın çevresi tarafından kuşatıldığını iddia ederek padişahtan duruma müdahale etmesini istemiştir. Suavî’nin bu dönemde sadece padişahı yönlendirmeye çalışmakla yetinmeyip, birtakım siyasî faaliyetlerde bulunduğu da anlaşılmaktadır. Çalışmada ayrıca, Suavî’nin İngiliz siyasetçi H. A. Munro Butler-Johnstone ile iş birliği yaparak Rusya’yı içeriden zayıflatmak amacıyla Lehistan’da ve Kazak bölgelerinde ihtilal çıkarma planları isimsiz bir muhtıra üzerinden analiz edilmektedir. Söz konusu muhtıranın kesin olarak Butler Johnstone’a ait olduğu söylenemese de içerik, dil ve bağlam bakımından Urquhartçı çevreyle ilişkilendirilmesi mümkündür. İncelenen belgeler, Suavî’yi Çırağan Vakası’na götüren saiklerin kendince tutarlı gördüğü bir siyasî programa dayandığını gösterme potansiyeline sahiptir. Metinler, muhacirlerin iskân ve iaşesi, yerel idarelerin konsolos baskısı karşısındaki tutumu ve Rumeli’de Müslüman ahalinin silahsızlandırılması gibi somut meseleler üzerinden, savaşın yalnız cephede değil, payitahtta da yürütülen bir siyaset mücadelesi olarak kavrandığını göstermektedir. Çalışma, arşiv belgelerini literatürdeki Çırağan Vakası yorumlarıyla birlikte okuyarak Suavî’nin müdahalelerini “anlık bir taşkınlık” değil, belirli bir siyasî muhakemenin ürünü olarak değerlendirmeye imkân vermektedir. Çalışmanın sonunda ek olarak lâyihaların Arap harflerinden Latin harflerine basit transliterasyonu paylaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Ali Suavî
• II. Abdülhamid
• 93 Harbi
• Çırağan Vakası
• Lâyiha.

Teşekkür

Bu çalışmanın yazımı sırasında mesleki bilgilerini benden esirgemeyen Hüseyin Çelik'e teşekkür ederim.

ALİ SUAVI’S MEMORANDA TO SULTAN ABDULHAMID II AND HIS POLITICAL ACTIVITIES

Öz

This study examines two previously unpublished memoranda (lâyihas) and related documents submitted by Ali Suavî, one of the most controversial figures in the nineteenth-century Ottoman intellectual and political milieu, to Sultan Abdülhamid II during his tenure as Director of the Mekteb-i Sultânî. The materials were identified in the Ottoman-Russian War (1877-1878) collection of the ATASE Archive, held under the Presidency of the Republic of Türkiye Directorate of State Archives. Dated 18 September and 5 November 1877, the texts articulate Suavî’s anxieties about the course of the war, denounce the pro-peace statesmen within the bureaucracy in unusually harsh terms, and portray the sultan as “encircled” by his entourage, urging him to intervene directly. The documents further indicate that Suavî did not confine himself to attempts at influencing the monarch but was also engaged in concrete political initiatives. The article also analyses an unsigned memorandum connected with Suavî’s cooperation with Butler Johnstone, which envisaged weakening Russia from within by fomenting unrest in Polish and Cossack regions. Although the memorandum cannot be conclusively assigned to Butler Johnstone himself, its political idiom and content make an attribution to the broader Urquhartite milieu plausible. Taken together, these sources illuminate the internal logic of the political programme through which Suavî understood his path toward the Çırağan Incident. By tracing how he framed refugee destitution, local disarmament policies, and alleged court “encirclement” as symptoms of systemic misrule, the study clarifies the connections between wartime governance, oppositional communication, and elite factionalism. It thereby contributes newly identified primary evidence to debates over Suavî’s motivations and situates his intervention within wider Ottoman-British anti-Russian networks. The article concludes with a simple Latin-script transliteration of the two lâyihas.

Anahtar Kelimeler

• Ali Suavî
• Sultan Abdülhamid II
• Çırağan Incident
• Memoranda.
• Russo-Turkish War 1877-1878

Kaynakça

1. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı Zaman Dizini. Ankara: Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı, 2004.
2. Adil, Abdurrahman. “Ali Suavi ve Efkar-ı Siyasiyesi”. Hadisat-ı Hukukiye Mecmuası. C. 12 (1923): 167-170.
3. Aydın, Mahir. “Doksanüç Harbi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 9 İstanbul: TDV Yayınları, 1994. 498-499.
4. Çatma, Bahattin. “19. Yüzyıl Osmanlı’sında Dış Politika ve Ali Suavî”. Tanzimat’tan Günümüze Olaylar ve Kişiler Ekseninde TÜRK HARİCİYESİ. ed. İ. S. Yuca, & H. Kara. 2019. 209-218.
5. Çelik, Hüseyin. Ali Suavî ve Dönemi (2 b.). İstanbul: İletişim Yayınları, 2021.
6. Çelik, Hüseyin. Bir Medeniyet Analizi Türk Yanlısı İngilizlerin Osmanlı’ya Bakışı. (3b.), İstanbul: Ufuk Kitapları, 2002.
7. Georgeon, Francis. Sultan Abdülhamid. çev. A. Berktay. İstanbul: Homer Kitabevi, 2006.
8. Johnson, Aaron S. “A Revolutionary Young Ottoman: Ali Suavi (1839-1878)”. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Montreal: McGill University, 2012.

9. Kuntay, Mithat Cemal. Sarıklı İhtilâlci Ali Suavi. İstanbul: Ahmet Halit Kitabevi, 1946.
10. Küçük, Cevdet. “II. Abdülhamid”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 1 İstanbul: TDV Yayınları, 1988. 216-224.
11. Kütükoğlu, Mübahat S. “Lâyiha”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 27, 116-119. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
12. Mahmud Celalettin Paşa. Mir’ât-ı Hakîkat. İstanbul: Berakat, 1983.
13. Mardin, Şerif. Yeni Osmanlı Düşüncesinin Doğuşu. İstanbul: İletişim Yayınları, 1996.
14. Süer, Hikmet. 1877-1878 Osmanlı-Rus Harbi Rumeli Cephesi. Ankara: Genelkurmay Basımevi, 1993.
15. Şeref, Abdurrahman. Tarih Musahabeleri (1 b.). Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1985.
16. Turan, Ahmet. “Niş Mutasarrıfı Mehmed Reşid Paşa’nın 93 Harbi’ne Dair Gözlemleri”. Türk Savaş Çalışmaları Dergisi. C. 7. S. 1 (2026): 89-106. https://doi.org/10.5281/zenodo.19899912
17. Uçman, Abdullah. “Ali Suâvi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 2 İstanbul: TDV Yayınları, 1989. 445-448.
18. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. “Ali Suâvi ve Çırağan Sarayı Vak’ası”. BELLETEN. C. 8. S. 29 (1944): 71-118.
19. Yıldız, Gültekin. “Bütüncül, Karşılaştırmalı ve Felsefi Bir Askeri Tarihe Doğru: Türkiye’de Askeri Tarih Araştırması ve Öğretiminin Geleceği Üzerine”. Osmanlı Askeri Tarihini Araştırmak: Yeni Kaynaklar, Yeni Yaklaşımlar. haz. Cevat Şahin - Gültekin Yıldız, 3-22. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2012.