Musical Evaluation of Nâbî’s Ghazal ‘Sakin Terk-i Edepten’

Öz

Born in 1642 in Urfa, Nâbî Efendi received his first religious, scientific and musical education in the city of his birth. Between the second half of the 17th century and the first quarter of the 18th century, Nâbî lived in Urfa, Istanbul and Aleppo. He spent his youth in Diyarbakır, where he met the poet Nihânî and benefited from the Diyarbakır community of poets and the school of Âgâh. Nâbî, who is considered the representative of wisdom poetry in Divan literature, was a Sufi, a thinker and a wise poet who benefited from the thoughts of Sufi greats. Nâbî’s ghazal “Sakın Terk-i Edepten” has a very special place in our literature among the nāts describing the love of the Prophet. Based on a Sufi and mystical story, the ghazal has found a response in Turkish religious music and has inspired many contemporary composers. In the field research and literature review, 17 compositions were identified for the aforementioned ghazal of Nâbî. In this article, the compositions composed for the ghazal were identified, some of which were obtained from written sources and some from the composers themselves. In addition, compositions were listened to and notated on social media. One of the 17 compositions obtained is included in the lyric collection. The 16 works whose composers are known were written with the Nota2.2 program, and the musical evaluation and analysis of the compositions were made, and an attempt was made to determine their place and contribution in today’s religious music.

Anahtar Kelimeler

• Nâbî
• Ghazal
• Music
• Composition
• Hymn

Nâbî’nin ‘Sakın Terk-i Edepten’ Gazelinin Müzikal Açıdan Değerlendirilmesi

Öz

Urfa’da 1642 yılında dünyaya gelen Yusuf Nâbî Efendi, dinî, ilmî, edebî ve mûsikî alanındaki ilk eğitim ve öğrenimini doğduğu şehirde almıştır. XVII. yüzyılın ikinci yarısı ile XVIII. yüzyılın ilk çeyreği arasında Urfa, İstanbul ve Halep’te yaşayan Nâbî, gençlik yıllarında ilim tahsili için Diyarbakır’da bulunmuş, burada şair Nihânî ile bir araya gelmiş, Diyarbakır şairler topluluğu ve Âgâh mektebinden istifade etmiştir. Divan Edebiyatı’nda hikemî şiirin temsilcisi kabul edilen Nâbî, tasavvuf büyüklerinin düşüncelerinden faydalanmış mutasavvıf (Kâdirî ve Mevlevî), mütefekkir ve bilge bir şairdir. Nâbî’nin “Sakın Terk-i Edepten” gazelinin edebiyatımızdaki peygamber sevgisini anlatan nâ’tlar arasında çok özel bir yeri vardır. Yazılma sebebi menkıbevi ve mistik bir anlatıma dayandırılan “Sakın Terk-i Edepten” gazeli, Dinî Türk Mûsikîsi’nde karşılık bulmuş, özellikle çoğu günümüz bestekârına ilham kaynağı olmuştur. Alan araştırması ve kaynak taramasında Nâbî’nin mezkûr gazeline yapılmış 17 adet besteye ulaşılmıştır. Bu makalede, “Sakın Terk-i Edepten” gazeline oluşturulan söz konusu bestelerin tespiti yapılarak bir kısmı yazılı kaynaklardan, bir kısmı da bestekârların kendilerinden temin edilmiştir. Ayrıca sosyal medyadan dinlenerek notaya alınan besteler de olmuştur. Temin edilen 17 besteden biri güfte mecmuasında yer almaktadır. Güfte mecmuasında yer alan ve bestekârı bilinmeyen bir eser hariç diğerlerinin bestekârı bilinmektedir. Bestekârı bilinen 16 eser, Nota2.2 programıyla yazılarak bestelerin müzikal açıdan değerlendirme ve analizi yapılmış, günümüz dinî mûsikîsindeki yeri ve katkısı belirlenmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Nâbî
• Gazel
• Mûsikî
• Beste
• İlâhî

Kaynakça

1. Agayeva, S. (t.y.). Nevbe. İçinde TDV İslâm Ansihlopedisi (C. 33, s. 38). Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları. google scholar
2. Akdoğu, O. (1996). Türh Müziği’nde Türler ve Biçimler. Ege Üniversitesi Basımevi. google scholar
3. Akpınar, H. (2009). Urfalı Bir MûsikTşinas: NâbT. İçinde Şair Nâbî Şempozyumu Bildiri Kitabı. Şanlıurfa Belediyesi Kültür ve Sosyal İşler Müdürlüğü. google scholar
4. Akpınar, H. (2011). Şanlıurfa’da Dinî Mûsihî. Yayınevi Yayınları. google scholar
5. Akpınar, H. (2014). Urfa’da Mevlid ve İlâhîler. Şanlıurfa Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Yayınları. google scholar
6. Akpınar, H. (2023). Bestelerle NâbT’nin Hac Seyahati. İçinde A. Yiğin, H. Çiftçi, & V. Delen (Ed.), 11. GAP Zirvesi Kongre Bildirileri (ss. 816-825). Liberty Academic Publishers. google scholar
7. Bahır Yurtsever Şahın Terhi Edepten Kaside. (2013). YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=lMC0sjm5ems google scholar
8. Bektaş, E. (2008). NâbT’nin ‘Bu’ Redifli Gazeline Urfalı Şairler Tarafından Yapılan Tahmis ve Yazılan Nazireler. Gazi Türhiyat, 1(3), 52. google scholar

9. Bilkan, A. F. (1997). NâbîDivânı (1-2). M.E.B. Yayınları. google scholar
10. Doğan, A. Ö. (2024). Şairin Lirik Mülkü: Gazel -Türk Osmanlı Gazeli. Külliyat OsmanlI Araştırmaları Dergisi, 22, 471-472. google scholar
11. Düzenli, P. (2014). İslâm Kültür Tarihinde Musîhi. Kayıhan Yayınları. google scholar
12. Enver Demirbağ Şahın Terh-i Edepten Kûy-i Mahbûb-i Hüdâ’dır Bu (arapgirlisaffet). (2023). YouTube. https://www.youtube.com/watch?app=desktop&v=t728kW8Paco google scholar
13. Feyzi, A., & Sünbüllü, H. T. (2022). Erzurum ve Çevresinde Gazel-Gazelhanlık Geleneği. Millî Folhlor, 34 (134), 52. google scholar
14. Gölpınarlı, A. (1953). Mevlânâ’dan Şonra Mevlevîlih. İnkılap Yayınevi. google scholar
15. Güzelbey, C. C. (1980). Gaziantep Şer’i Mahkeme Sicillerinde NâbT ile İlgili Bir Belge, Bir Gazel, Bir Tarih Manzumesi. Harran Kültür ve Folhlor Dergisi, 13, 14. google scholar
16. Kaymak, Z. (2019). Nâbî’nin Bestelenmiş Şiirlerinin Derlenmesi, Tasnifi ve Tahlili, [Yüksek Lisans Tezi]. Necmettin Erbakan Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü. google scholar
17. Kazancı Bedih / Sakın Terk-i Edepten. (2020). YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=5CkBN_xXb3Q google scholar
18. KöprüLü, M. F. (1999). Edebiyat Araştırmaları. Türk Tarih Kurumu. google scholar
19. Kurtoğlu, M. (2008). Urfalı Nâbî (Şair Nâbî). Şanlıurfa Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Yayınları. google scholar
20. KurtoğLu, M. (2012). Melikü’ş-Şuarâ Yusuf Nâbî. Matser Baım Yayın. google scholar
21. Macit, M. (2010). Urfa Sıra Gecelerinde ve Mûsikî Meclislerinde Okunan Gazellerin İşlevi. Millî Folklor, 22(87), 87-92. google scholar
22. Mustafa Şahin-Sakın Terk-i Edepten (kaside). (2020). YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=WD2SKAQvPHg google scholar
23. Nâbî. (2013). Tuhfetu’l-Haremeyn (M. Karakaş, Ed.). Mostar Yayınları. google scholar
24. Nev Niyaz’ dan İlk Özgün Beste: Sakın Terk-i Edepten | Feyzi Uysal. (2024). YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=rN4YxpdN3wo google scholar
25. Özbek, M. (2009). Bir Müzik Biçimi Olan Gazelde Urfalı NâbT’nin Yeri. İçinde A. Bakkal (Ed.), Şâir NâbîSempozyumu Bildirileri (ss. 476-479). google scholar
26. Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Sosyal Daire Başkanlığı. google scholar
27. Özkan, İ. H. (2013). Türk Mûsikîsi Nazariyatı ve Usûlleri. Ötüken Neşriyat. google scholar
28. Revnakoğlu, C. S. (2003). Eski Sosyal Hayatımızda Tasavvuf Ve Tarikat Kültürü (R. Kibar, Ed.). Kırkambar. google scholar
29. Sakın Terk-i Edebden / Mehmet Emin Ay. (2016). YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=d1-QQKwph-4 google scholar
30. Sakın Terk-i Edebden Kûy-i Mahbûb-i Hudâ'dır Bu—Kaside—Kani Karaca. (2014). Soundcloud. https://soundcloud.com/www-muzafferozak-com/sak-n-terk-i-edebden-k-y-i?in=www-muzafferozak-com%2Fsets%2Fkasideler google scholar
31. Sakın Terk-i Edebden Kuy-i Mahbub-i Hüdadır Bu—Cahit Öney—Doktor—Rast. (2018). DTvânMakam. https://divanmakam.com/forum/ sakin-terk-i-edebden-kuy-i-mahbub-i-hudadir-bu-cahit-oney-doktor-rast.29984/#post-29984 google scholar
32. Sakın Terk-i Edebden Kuy-i Mahbub-i Hüdadır Bu—Hasan Şanlıtürk—Rast. (2018). DTvânMakam. https://divanmakam.com/forum/sakin-terk-i-edebden-kuy-i-mahbub-i-hudadir-bu-hasan-sanliturk-rast.29985/#post-29985 google scholar
33. Sakın Terkı Edepten. (2018). YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=C4y5F1jLLaA google scholar
34. Sakın Terk-i Edepten. (2021). YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=HhXH8jslBnE google scholar
35. Sakın Terk-i Edepten. (2023). YouTube. https://www.youtube.com/watch?app=desktop&v=RPWUhfUqDWQ google scholar
36. Sakın Terki Edepten Gazel Şair Nabi. (2018). YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=pDSmV4EKQyY google scholar
37. Sakın terk-i edepten kûy-ı Mahbûb-i Hudâ’dır bu—Ey kardeşler Mehmet Kemiksiz Ramazan 2016. (2016). Dailymotion. https://www. dailymotion.com/video/x4hk27q google scholar
38. Senem Akdemir-Sakın Terk-i Edepten(Mevlid Kandili Özel). (2018). YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=YkFsdwN-bZM google scholar
39. Şanlıurfa Tasavvuf Geceleri 1-2. (2010). MüzikBir. http://muzikbir.org/Albumler/sanliurfa_tasavvuf_geceleri_1-2/405 google scholar
40. Şener, H. İ. (2003). Tâhiru’l-MevlevT’nin TesdTs-i Na’t-i ŞerTf-i NâbT’si ve Tahlili. İSTEM, 1, Article 1. google scholar
41. Turabi, A. H. (Ed.). (2018). Türk Din Mûsikîsi. Grafiker Yayınları. google scholar
42. Turabi, A. H., & Alaca, A. O. (2020). 60. Sanat Yılında Bestekâr Hâfız Âmir Ateş. Kuveyttürk. google scholar
43. Tüysüz, F. (2017). Türk Din Mûsikîsi Formlarında İlâhî ve TRT Repertuarındaki İlâhîlerin İncelenmesi [Yüksek Lisans Tezi]. Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. google scholar
44. Yeniterzi, E. (1993). Divan Şiirinde Na’t. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. google scholar
45. Yiğiter, K. (2019). Sıvas Zıya Bey Yazma Eser Kütüphanesmdekı' 14300 Numaralı İlâhî Mecmuası (İnceleme-Metin) [Yüksek Lisans Tezi]. Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. google scholar