Mihne Öncesi Dönemde Ashâbü’l-Hadîs’in Ebû Hanîfe Algısı

Öz

Ashâbü’l-Hadis, nasslara bağlılığı ve tevile karşı olmasıyla temayüz eden ekolün adıdır. Onlar açısında dinî bir yorumun meşruiyeti, nassların zahirine ne ölçüde yaklaştığına ve selefin yorumlarıyla çelişip çelişmediğine bağlıdır. Bu temel ilkeleri nedeniyle ortaya çıktığı ilk günlerden itibaren Ebû Hanîfe ile karşı karşıya gelmiştir. Çünkü Ebû Hanîfe, onların tam aksine din anlayışında reyi esas alan bir alimdir. Metodolojideki farklılık doğal olarak ayrıntıya dair meselelerde de farklı sonuçlara ulaşmalarına yol açmıştır. Üstelik bu farklılık, sadece fıkhî konularla sınırlı kalmamış, bazı itikâdî meselelerde de tamamen farklı kanaatler dile getirilebilmiştir. Mesela Ebû Hanîfe, ircâ ile ilişkili bazı meselelerde Ashâbü’l-Hadîs’in tam karşısında yer almaktadır. Gerek dinî meselelere yaklaşımdaki metodolojik farklılaşma gerekse fıkhî ve itikadi konulardaki ihtilaflar, 2/8. asır boyunca Ehl-i Hadîs ulemasının Ebû Hanîfe’ye bazen tekfir etmeye kadar varacak düzeyde çok sert eleştiriler yöneltmelerine sebep olmuştur. Onlar açısından Ebû Hanîfe, “yöntem ve sosyal aidiyet bakımından Yahudiliği tahrif eden kişilere benzeyen, sünneti yıkmak için yöntemler ihdas eden, bu yüzden de mutlaka kendisinden uzak durulması gereken” bir alim konumundadır. Söz konusu ifadeler, çağdaşı hemen her Ashâbü’l-Hadîs alimi tarafından zikredilmiştir. Dahası bu söylem, sadece belli bir bölgedeki ulema ile de sınırlı kalmamış; “Kufe, Basra, Bağdat, Şam, Medine, Horasan ve Anadolu” gibi İslam dünyasının hemen her bölgesinde dile getirilmiştir. Kûfe ve Basra, Ebû Hanîfe hakkında olumsuz görüş beyan eden Ehl-i Hadîs alimin en fazla bulunduğu şehirler olmuştur. Biz bu araştırmamızda Ehl-i Hadîs ile Ehl-i Re’y arasındaki gerilimlerin tarihsel kökleri üzerine odaklandık. Bu kapsamda “Ebû Hanîfe eleştirileri ile öne çıkan belli başlı alimlerin kimler olduğu, Ebû Hanîfe’yi hangi konularda eleştirdikleri, ona olan karşıtlıklarını nasıl bir üslupla ortaya koydukları, söz konusu karşıtlığın dinî ve tarihî sebeplerinin neler olduğu” gibi temel sorulara literatür taraması yöntemiyle ve hermönitik bir yaklaşımla cevap bulmaya çalıştık. Ne var ki araştırma alanımızı daha çok metodolojik ve itikâdî farklılaşmaların yol açtığı gerginliklerle sınırladığımızdan fıkhî eleştirileri büyük oranda göz ardı ettik.

Anahtar Kelimeler

• İslam Mezhepleri Tarihi
• Ehl-i Hadîs
• Ehl-i Rey
• Ebû Hanîfe
• Mihne.

The Perceptıons Of Abū Hanīfa Among Ashāb Al-Hadīth ın The Pre-Mihna Period

Öz

Ashāb al-Hadīth is the name of the school of thought distinguished by its adherence to the texts and its opposition to interpretation. From their perspective, the legitimacy of a religious interpretation depends on how closely it aligns with the apparent meaning of the texts and whether it conflicts with the interpretations of the predecessors. Due to these fundamental principles, they have been at odds with Abū Ḥanīfa since their inception. This is because Abū Ḥanīfa, contrary to them, is a scholar who bases his understanding of religion on opinion. This difference in methodology naturally led them to different conclusions on matters of detail. Moreover, this divergence was not confined solely to jurisprudential (fiqhī) matters; in some theological (ʿaqīdah) issues, entirely different views were also articulated. For instance, Abū Ḥanīfa stood in direct opposition to the Ahl al-Ḥadīth on certain issues related to irjāʾ. Both the methodological differences in approaching religious matters and the disagreements in juridical and theological questions led the scholars of the Ahl al-Ḥadīth, throughout the 2nd/8th century, to direct extremely harsh criticisms at Abū Ḥanīfa—at times extending as far as accusations of unbelief (takfīr). From their perspective, Abū Ḥanīfa was a scholar who “resembled those who distorted Judaism in terms of method and social affiliation, who devised methods to destroy the sunnah, and who must therefore be avoided at all costs.” These statements were echoed by virtually every contemporary scholar of the Ashāb al-Hadīth. Moreover, this discourse was not limited to the scholars of a particular region; it was expressed in almost every region of the Islamic world, such as Kūfa, Basra, Baghdād, Damascus, Medina, Khorāsān and Anatolia. Kūfa and Basra were the cities with the highest number of Ahl al-Hadīth scholars who expressed negative views about Abū Ḥanīfa. In this study, we have focused on the historical roots of the tensions between Ahl al-Hadīth and Ahl al-Ra'y. In this context, we have tried to find answers to basic questions such as “On which issues did the Ashāb al-Hadīth scholars, who were his contemporaries and first-generation successors, criticize Abū Hanīfah, how did they express their opposition to him, and what are the religious and historical reasons for this opposition?” through a literature review method and a hermeneutic approach. However, since we limited our research field to the tensions caused by methodological and theological differences, we largely ignored the jurisprudential criticisms.

Anahtar Kelimeler

• History of Islamic Sects
• Ahl al-Hadīth
• Ahl al-Ra'y
• Abū Ḥanīfa
• The Mihna

Kaynakça

1. Abdullah b. Ahmed b. Hanbel. Kitâbü’s-Sünne ve’r-red ale’l-Cehmiyye. çev. Ebu Muaz Seyfullah Erdoğmuş - Abdülmelik Attar. thk. Ebu Abdullah Alu Hamdan. Ankara: Varakat Yayınları, 2018.
2. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh. Kitâbü’l-ʿilel ve maʿrifeti’r-ricâl. thk. Vesiyullah b. Muhammed Abbas. Riyad: Dârü’l-Hâni, 2001.
3. Akgündüz, Ahmet. “Eyyûb es-Sahtiyânî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 12/19. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
4. Altıkulaç, Tayyar. “Hammâd b. Zeyd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 15/489. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
5. Aydınlı, Osman. “Abbasiler’in İlk Döneminde (II/VIII. Asır) Maveraunnehir’de Mübeyyiza Hareketi ve Bu Fırkanın İslam Dışı Diğer Sapık Mezheplerle Soğd Bölgesindeki Faaliyetleri”. Türk Dünyası Araştırmaları 143 (2003), 153-162.
6. Bağdâdî, Hatîb. Târîhu Bağdâd. thk. Beşşar Avvad Ma’ruf. Beyrut: Darü’l-Garbi’l-İslami, 2001.
7. Boynukalın, Ertuğrul. “Evzâî ve Fıkhî Mezhebi̇”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13/23 (2011), 1-33.
8. Buhârî, Muhammed b. İsmâil. et-Târîhu’l-evsat. thk. Muhammed b. İbrahim el-Lehîdân. Riyad: Dâru’s-Samiği, 1998.

9. Buhârî, Muhammed b. İsmâil. Târîhu’l-kebîr. thk. Muhammed Abdül Muid. Haydarâbâd: Dâiretü’l-Maârifi’l-Osmâniyye, 2010.
10. Demi̇rci̇, Sümeyye Onuk. “Fukahâ-i Seb’a ve Amel-i Ehl-i Medine’nin Delil Değeri”. Eskiyeni 39 (20 Eylül 2019), 347-365. https://doi.org/10.5281/zenodo.3456859
11. Dönmez, Mehmet Ali. “Şerîk b. Abdullah”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 39/5-6. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
12. Erman, Uğur. “Ehl-i Hadîs ve Ehl-i Re’y Arasında Yaşanan Polemiklerin Cerh ve Ta’dîl İlmine, Dönemin Te’lîfâtina ve Sosyal/Beşerî İlişkilere Yansıması (Hicri III. Asır)”. Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi 9/2 (2017), 990-1010. https://doi.org/10.26791/sarkiat.338854
13. Edis, Büşra. Ashâbu’l-Hadîs Literatüründe Aklın Epistemik Değeri -Erken Dönem Akâid Metinleri Örneği-. Konya: Çizgi Kitabevi, 2005.
14. Fesevî, Ebû Yûsuf. el-Maʿrife ve’t-târîh. thk. Ekrem Ziya Umerî. Bağdat: Matbaatü’l İrşad, 1974.
15. Gökalp, Yusuf - Yücel, Fatih. “Zeydi̇yye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 44/331-338. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
16. Gördük, Yunus Emre. Tâbiîn Döneminde Kur’an Tefsiri. İstanbul: Siyer Yayınları, 2017.
17. Görmez, Mehmet. “Fıkhü’l-Hadîs”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 12/547-549. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
18. Güleç, Hasan. “Ebû İshak el-Fezârî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 12/539. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
19. Gürler, Kadir. Ehl-i Hadisin Düşünce Yapısı -İlk Dönem Ehl-i Hadis Örneği-. Bursa: Emin Yayınları, 2007.
20. Hârisî, Muhammed Kasım Abduh. Muhaddislerin Nazarında İmam Ebû Hanîfe. çev. İbrahim Tüfekçi - Ahmet Yücel. İstanbul: Misvak Neşriat, 2004.
21. Hatiboğlu, İbrahim. “Süfyân b. Uyeyne”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 38/28-29. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
22. Hatiboğlu, İbrahim. “Şu‘be b. Haccâc”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 39/224-226. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
23. Heytemî, İbn Hacer. İmam Ebû Hanîfe. çev. Manastırlı İsmail Hakkı. İstanbul: Misvak Yayınları, 2003.
24. İbn Abdülber, Ebû Ömer Cemâlüddîn. Câmiʿu beyâni’l-ʿilm. thk. Ebu’l-Eşbâl ez-Züheyrî. Beyrut: Daru İbni’l-Cevzi, 1994.
25. İbn Abdülber, Ebû Ömer Cemâlüddîn. el-İntikâʾ fî fezâʾili’ş-selâseti’l-eʾimmeti’l-fukahâʾ Mâlik, Ebî Hanîfe ve’ş-Şâfiʿî. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2010.
26. İbn Adî, Ebû Ahmed Abdullah. el-Kâmil fî duʿafâi’r-ricâl. thk. Adel Ahmed Abdülmevcud. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
27. İbn Ebû Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahmân. el-Cerh ve’t-ta‘dîl. Hayrabad: Meclisü Dâirati’l-Meârifi’l-Osmaniyye, 1902.
28. İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân el-Büstî. es-Sükat. Haydarabad: Dairetü’l-mearifi’l-Osmaniyye, 1393/1973.
29. İbn. Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân el-Büstî. el-Mecrûhîn mine’l-muhaddisîni’d-du‘afâ ve’l-metrûkîn. thk. Mahmud İbrahim Zâyed. Halep: Dar’ül-Vaî, 1976.
30. İclî, Ebü’l-Hasan Ahmed b. Abdullah. Ma‘rifetü’s-sükât min ricâli ehli’l-‘ilm ve’l-hadîs. thk. Abdülalîm Abdülazîz el-Büstevî. Medine: Mektebetü’d-dâr, 1985.
31. İğde, Muhyettin. “Abdullah b. Ahmed b. Hanbel’in es-Sünne Adlı Eseri Ekseninde Hanbelilerin Ebu Hanife Tasavvuru”. Kastamonu Ünv. IV. Şeyh Şa’bânı Velî Sempozyumu (Hanefîlik-Mâturîdîlik). ed. Cengiz Çuhadar vd. 2/90-98. Kastamonu: Kastamonu Üniversitesi Matbaası, 2017.
32. İsfahânî, Ebû Nuaym. Hilyetü’l-evliyâ ve tabakatü’l-asfiyâ. Mısır: Matbaatü's-Saâde, 1974.
33. İşcan, Zeki. Selefilik. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2017.
34. Kalaycı, Mehmet. “Ehl-i Sünnet ve’l-Cemâat”. İslam Mezhepleri Tarihi. ed. M. Saffet Sarıkaya – Mehmet Ümit. 211-233. Ankara: Nobel Yayınları, 2020.
35. Kandemir, M. Yaşar. “Ebû Müshi̇r”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 10/195. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
36. Kerderî, Muhammed. İmam-ı A’zam Ebû Hanîfe Menkıbeleri. çev. Mustafa S. Kaçalin - Muhammed b. Ömer Halebi. İstanbul: Misvak Neşriyat, 2010.
37. Kevserî, Muhammed Zâhîd. Te’nîbu’l-Hatîb. çev. Süleyman Tekin. İstanbul: Tahkik Yayınları, 2020.
38. Kılıçer, M. Esat. “Ehl-i Re’y”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 10/520-524. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
39. Köse, Saffet. “Hîle-i Şer’iyye Konusunda Ebû Hanîfe’ye Yöneltilen İthamlar”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 10/19 (2012), 149-162.
40. Kutlu, Sönmez. İslam Düşüncesinde İlk Gelenekçiler. Ankara: Kitâbiyyât, 2002.
41. Kutlu, Sönmez. Selefiliğin Fikri Arkaplanı (İslam Düşüncesinde İlk Gelenekçiler). Ankara: Otto Yayınları, 2017.
42. Lâlekâî, Ebü’l-Kasım. Şerhu usuli iʿtikâdi Ehli’s-sünne ve’l-cemâʿa. thk. Ahmed b. Said. Suud: Darü’t-Tiba, 2003.
43. Mizzî, Yûsuf b. Abdurrahman. Tehzîbü’l-kemâl fi esmâi’r-ricâl. thk. Beşşâr Avvâd Maʻrûf. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1980.
44. Öğüt, Salim. “Evzâî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 11/546-548. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
45. Özafşar, Mehmet Emin. “Vekî‘ b. Cerrâh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 43/8-9. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
46. Özen, Şükrü. “Rebîa b. Ebî Abdirrahmân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 499-500. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
47. Öztoprak, Mustafa. “Târîhu Bağdâd'da Ebû Hanîfe ile İlgili Müspet ve Menfi Rivayetlerin Değerlendirilmesi”. Diyanet İlmî Dergi 49/4 (2013), 105-130.
48. Saymerî, Hüseyin b. Ali. Ahbâru Ebî Hanîfe ve ashâbih. Beyrut: Alemü’l-Kütüb, 1985.
49. Şüşterî, Muhammed Taki. Kamus’ur-rical. Kum: Defteri İntişâri İslamiyye, 2001.
50. Tekineş, Ayhan. “Zâhid el-Kevserî’nin Ebû Hanîfe İle İlgili Polemiklerinin Tahlili”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 10/1 (2010), 35-161.
51. Toru, Ümit. İslâm Düşüncesi̇ni̇n İlk Akılcılarından Cehm b. Safvân ve Cehmi̇yye. Ankara: Son Çağ Yayıncılık, 2021.
52. Türkoğlu, Hamdi. Abdullah b. el-Mübârek ve Hadis İlmindeki Yeri. Bayburt: Bayburt Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019.
53. Uğur, Mücteba. “Abdurrahman b. Mehdî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 1/167-168. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
54. Ukaylî, Ebû Ca‘fer Muhammed. Duʿafâʾü’l-kebîr. thk. Abdulmutî Emîn Kalecî. Beyrut: Darü’l-Mektebeti’l-İlmiyye, 1984.
55. Ukaylî, Ebû Ca‘fer Muhammed. Kitâbü’d-duafâ. thk. Mazin b. Muhammed es-Sirsavî. Kahire: Darü’l- İbn Abbas, 2008.
56. Uyar, Ahmet. “Hadisleri/Sünneti Anlamada Farklı Yaklaşımlar (Ehl-i Hadis ve Ehl-i Re’y Ekolleri)”. Bilimname : Düşünce Platformu 2/5 (2004), 29-44.
57. Ünal, İsmail Hakkı. Ebû Hanîfe’nin Hadis Anlayışı ve Hanefi Mezhebinin Hadis Metodu. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2001.
58. Yâkût el-Hamevî, Yâkut b. Abdullah. Muʿcemü’l-üdebâʾ. thk. İhsan Abbas. Beyrut: Darü’l-Garbi’l-İslami, 1993.
59. Yıldırım, Enbiya. Buhârî’nin Ebû Hanîfe’ye ve Hanefîlere Bakışı. İstanbul: Ensar Yayınları, 2019.
60. Yıldız, Hakkı Dursun. “Ebû Müsli̇m-i Horasânî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 1994), 10/197-199.
61. Yücel, Ahmet. “Abdullah b. Avn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 19/340-341. Ankara: TDV Yayınları, 1999.
62. Yücel, Ahmet. “Abdullah b. Zübeyr el-Humeydî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 18/357. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
63. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed. Tezki̇retü’l-huffâz. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998.
64. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed. Si̇yeru a‘lâmi̇’n-nübelâ. thk. Şuayb el-Arnavut. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1985.
65. Ziriklî, Hayreddin b. Mahmûd ed-Dımeşkî. el-Aʻlam. Beyrut: Dâru’l-ilm li’l-melâyîn, 2002.