KUR’AN KISSALARININ DİVAN ŞİİRİNE YANSIMALARI

Öz

Bu çalışma, klasik Türk edebiyatının temel kaynakları arasında yer alan Kur’ân-ı Kerîm ve hadis-i şeriflerin divan şiirindeki yansımalarını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu doğrultuda divan şiirinde dinî kaynaklardan yararlanma biçimleri iktibas ve telmih sanatları çerçevesinde incelenmiş, şairlerin ayet ve hadisleri eserlerine hangi yöntemlerle taşıdıkları değerlendirilmiştir. Ayrıca iktibas ve telmih sanatlarının birbirleriyle ilişkisi ele alınarak bu iki sanatın kullanım alanları ve divan şiirindeki işlevleri üzerinde durulmuştur. Çalışmanın ikinci bölümünde ise Kur’ân kıssalarının klasik Türk şiirindeki yeri ve kullanım biçimleri incelenmiştir. Bu kapsamda gerek edebî gelenekte yaygın biçimde işlenmeleri gerekse divan şiirinde dinî ve tasavvufî anlam dünyasının oluşumuna önemli katkılar sağlamaları nedeniyle Yûsuf ve Züleyhâ, Hz. Süleyman, Hz. İbrahim, Hızır ve Ashâb-ı Kehf kıssaları örnek olarak seçilmiş ve daha ayrıntılı biçimde değerlendirilmiştir. Yapılan incelemeler sonucunda Kur’ân kıssalarının divan şiirinde yalnızca dinî anlatılar olarak yer almadığı; aşk, sabır, hikmet, manevî olgunlaşma ve tasavvufî düşünceyi ifade eden güçlü semboller olarak da kullanıldığı tespit edilmiştir. Böylece Kur’ân ve hadis kaynaklı unsurların, klasik Türk şiirinin anlam ve hayal dünyasının şekillenmesinde önemli bir rol üstlendiği ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Divan Şiiri
• Kısas-ı Enbiyâ
• Telmih
• İktibas
• Âyet

Teşekkür

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde değerli bilgi, tecrübe ve yönlendirmeleriyle her aşamada destek olan danışmanım Dr. Öğr. Üyesi Emrah Özdemir’e içten teşekkürlerimi sunarım.

THE REFLECTİONS OF QUR’ANİC NARRATİVES İN DİVAN POETRY

Öz

This study aims to examine the reflections of the Qur’an and the Hadith, which constitute some of the primary sources of Classical Turkish Literature, in Divan poetry. Within this framework, the ways in which poets incorporated religious sources into their works are analyzed through the literary devices of quotation and allusion. In addition, the relationship between these two devices is explored, with particular emphasis on their functions and patterns of use in Divan poetry. The second part of the study focuses on the place and function of Qur’anic narratives in Classical Turkish poetry. For this purpose, the stories of Joseph and Zulaykha, Solomon, Abraham, Khidr, and the Companions of the Cave were selected for detailed examination due to both their widespread presence in the literary tradition and their significant contribution to the religious and mystical imagination of Divan poetry. The analysis reveals that Qur’anic narratives were employed not merely as religious accounts but also as powerful symbols expressing love, patience, wisdom, spiritual maturation, and Sufi thought. Accordingly, the study demonstrates that elements derived from the Qur’an and the Hadith played a significant role in shaping the thematic and imaginative world of Classical Turkish poetry.

Anahtar Kelimeler

• Divan Poetry
• Qisas al-Anbiya
• Allusion (Telmih)
• Quotation (Iktibas)
• Verse

Kaynakça

1. Ağzıkara, Remzi. 15. Yüzyıl Divan Şairlerinden Adnî, Avnî, Cem Sultan, Mihrî Hatun ve Cemalî’de Ayet ve Hadis İktibasları. Kırklareli: Kırklareli Üniversitesi, Yüksek Lisans, 2016.
2. Akkaya, Hüseyin. Osmanlı Türk Edebiyatında Süleyman Peygamber ve Şemseddin Sivâsî’nin Süleymâniyyesi. US: Harvard Üniversitesi, 1997.
3. Akkuş, Metin. “Divan Edebiyatı’nda İktibas ve Şiirde Lafzi Ayet İktibasları Üzerine Bir Deneme”. Dergâh Edebiyat Sanat ve Kültür Dergisi 42 (1993), 10-11.
4. Ata, Aysu. Nasırü’d-Dîn Bin Burhânü’d-Dîn Rabgûzî, Kısasu’l-Enbiyâ (Giriş-Metin-Tıpkıbasım). Ankara: TDK, 1997.
5. Devellioğlu, Ferit. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat: Eski ve Yeni Harflerle. Ankara: Aydın Kitabevi, Yeniden düzenlenmiş ve Genişletilmiştir, 1993.
6. Durmuş, İsmail. “Telmih”. Türkiye Diyanet Vakfı Ansiklopedisi. 40/407-408. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
7. Ersöz, İsmet. “Ashâb-ı Kehf”. Türkiye Diyanet Vakfı Ansiklopedisi. 3/465-467. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
8. Ertaylan, İ. H. “Türk Dilinde Yazılan İlk Yûsuf ve Zelîha”. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi 3/1 (1949) 211-230.

9. Güldaş, Ayhan. Halilname. Kültür Bakanlığı Yayınları, 1996.
10. Haksever, Halil İbrahim. “Kur’ân-ı Kerim’den Di̇van Şiirine Yansıyan Yorumlar”. Külliyat Osmanlı Araştırmaları Dergisi 22 (2024), 185-196.
11. Keleş, Reyhan. Divan Şiirinde Lafzî Ayet ve Hadis İktibasları. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Doktora Tezi, 2013.
12. Kutub, Seyyid. Kur’ân’da Edebî Tasvîr. çev. Süleyman Ateş. Ankara: Hilal Yayınları, 1969.
13. Levend, Agâh Sırrı. Divan Edebiyatında Hikâye. Ankara: Türk Dili Araştırmaları Yıllığı, 1967.
14. Ocak, Ahmet Yaşar. İslam-Türk İnançlarında Hızır yahut Hızır-İlyas Kültü. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2007.
15. Özdemir, Burçin. “Yusufefendizâde’nin Mecmualarda Yer Alan Şiirleri ve Edebî Yönü”. Amasya İlahiyat Dergisi 23 (Kasım 2024), 131-168.
16. Özdemir, Emrah. “Din ve Edebiyat”. Dünü Bugünü ve Geleceğiyle İslam.ed.Davut Ağbal. 359. Ankara: Sonçağ Akademi, 1.Baskı., 2025.
17. Pala, İskender. “İskender mi̇ Zülkarneyn mi̇?” Journal of Turkish Language and Literature 26 (1993), 117-146.
18. Şahin, M. Süreyya. “Kısas-ı Enbi̇yâ”. Türkiye Diyanet Vakfı Ansiklopedisi. 25/494-495. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
19. Taşdelen, İshak. Peygamber Kıssalarının Klasik Türk Şiirine Yansımaları. Kütahya: Dumlupınar Üniversitesi, Yüksek Lisans, 2008.
20. Uzun, Mustafa İsmet. “İktibas”. Türkiye Diyanet Vakfı Ansiklopedisi. 22/52-54. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
21. Ünver, İsmail. “İskender”. Türkiye Diyanet Vakfı Ansiklopedisi. 22/557-559. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
22. Yekbaş, Hakan. “Divan Şiirinde Kur’ân”. İstem 16 (2010), 199-232.