Fârâbî'de Nübüvvet ve Deizmde Vahiy

Öz

Peygamberlik olgusu, ilahi vahyin muhtevası, imkânı ve gerekliliği, Tanrı’nın evrenle olan ilişkisi gibi meseleler hem Batı teolojisinde hem de İslam düşünce geleneğinde öne çıkan başlıca konular arasında yer almaktadır. XVII. ve XVIII. yüzyıllarda zirve dönemini yaşayan deizmin, ilahi vahye ve vahiy temelli dinlere yönelttiği argümanlar büyük oranda vahyin imkânı ve gerekliliği etrafında şekillenmiştir. Bu sebeple, deistlerin dile getirdiği eleştirilerin, İslam felsefesinin önemli filozoflarından Fârâbi’nin düşünce sisteminde nasıl bir karşılık bulabileceğini incelemek istedik. Bu çalışma, deist düşünürlerin vahiy anlayışı ile Fârâbi’nin nübüvvet teorisini kıyaslamayı hedeflemektedir. Deist düşünürler, Tanrı’nın beşerî bir peygamber vasıtasıyla insanlarla iletişime geçmesini imkân ve gereklilik bağlamında eleştirmişlerdir. Tanrı’nın evrene yönelik tasarrufunu sadece ilk yaratma fiiliyle sınırlı gören bu yaklaşım nedeniyle, tarihin belli bir kesitinde seçilmiş bir insana vahiy gönderilmesi ve aynı vahyin sonraki dönemler için bağlayıcı hükümler barındırması deizm açısından kabul görmemiştir. Bu sebeple başta Hristiyanlık olmak üzere tüm ilahi dinler, deist düşünürler tarafından kapsamlı bir şekilde tenkit edilmiştir. Fârâbi ise Tanrı ile beşer arasında vuku bulan ilahi vahyin hem mümkün hem de gerekli olduğu konusunda yeni bir nübüvvet anlayışı geliştirmiştir. Fârâbi, ilk başkan tanımı ve Faal Akıl konusundaki akli izahları ile Tanrı’yla insan arasında muhtemel bir iletişim yöntemine imkân tanımakta, hatta erdemli toplumlar için bu tür bir iletişimi zorunlu görmektedir. Vahiy merkezli yapılan bu karşılaştırma neticesinde, deist düşünürler tarafından gereksiz ve geçersiz sayılan ilahi vahyin, Fârâbi’nin kurguladığı ideal şehir ve erdemli toplum tasavvuru açısından gerekli ve imkân dahilinde olduğunun ortaya konması, bu çalışmayı benzerlerinden ayırmaktadır. Çalışmamızın ilk bölümünde deizmin vahye olan yaklaşımı ve doğal din kavramı ele alınmış; kurumsal dinlerde kabul edilen biçimiyle ilahi vahyin geçerliliği ve gerekliliğine yönelik yapılan tenkitlere değinilmiştir. İkinci bölümde ise deizm tarafından ilahi vahye karşı ortaya konulan eleştiriler, Fârâbi felsefesi ve onun nübüvvet öğretisi bağlamında değerlendirilmiştir. Sonuç bölümünde ise deistlerin ve Fârâbi’nin vahiy olgusuna farklı perspektiften yaklaştıkları, bu nedenle vahyin mahiyeti, işlevi ve gerekliliği meselesinde büyük oranda ayrıştıkları tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• İslam Felsefesi
• Fârâbi
• Din
• Nübüvvet
• Vahiy
• Deizm

Prophethood in al-Fārābī and Revelation in Deism

Öz

The phenomenon of prophethood, the content, possibility, and necessity of divine revelation, and the relationship between God and the universe are among the principal themes that preoccupy both Western theology and the Islamic intellectual tradition. Deism, which reached its zenith in the seventeenth and eighteenth centuries, articulated its objections to divine revelation and revelation‐based religions largely around the possibility and necessity of revelation. For that reason, this study explores how the critiques voiced by deists might be addressed within the philosophical system of Abū Naṣr al-Fārābī, one of the major figures of Islamic philosophy. The article seeks to compare the deist conception of revelation with al-Fārābī’s theory of prophethood (nubuwwa). Deist thinkers question, on grounds of both possibility and necessity, God’s communicating with humankind through a human prophet. Because deists restrict God’s governance of the universe to the initial act of creation, they reject the idea that revelation could be sent to a chosen individual at a particular moment in history and that the same revelation could impose binding injunctions on later generations. Consequently, all revealed religions—Christianity foremost—have been subjected to detailed criticism by deist authors. Al-Fārābī, by contrast, develops a novel doctrine of prophethood that affirms the possibility and the necessity of divine revelation between God and human beings. Through his rational analyses of the notions of the “First Ruler” and the Active Intellect, al-Fārābī not only allows for a plausible mode of communication between God and humanity but also deems such communication indispensable for virtuous societies. This revelation-centered comparison shows that, whereas deist thinkers regard divine revelation as unnecessary and invalid, it is both necessary and possible within al-Fārābī’s conception of the ideal city and virtuous society. The first section of the study discusses the deist stance toward revelation and the concept of natural religion, addressing the criticisms leveled against the validity and necessity of divine revelation as understood in institutional religions. The second section evaluates these deist objections in the context of al-Fārābī’s philosophy and his teaching on prophethood. The conclusion demonstrates that deists and al-Fārābī approach the phenomenon of revelation from fundamentally different perspectives and, therefore, diverge significantly regarding the nature, function, and necessity of revelation.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Philosophy
• al-Fārābī
• Religion
• Prophethood
• Revelation
• Deism

Kaynakça

1. Alnıak-Çömlek, Pınar. John Toland’ın Din Görüşü. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Soysal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
2. Altunışık, Mehmet Akif. “İlk Deistlere Göre Deizmin Temel İnançları”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 19/2 (Eylül 2019), 615-642.
3. Arslan, Ahmet. İslam Felsefesi Üzerine. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 4. Basım, 2021.
4. Aydın, Mehmet. Din Felsefesi. İzmir: İzmir İlahiyat Fakültesi Vakfı, 17. Basım, 2021.
5. Aydınlı, Yaşar. Fârâbî. Ankara: İsam Yayınları, 2. Basım, 2017.
6. Aydınlı, Yaşar. Fârâbî’de Tanrı-İnsan İlişkisi. İstanbul: İz Yayıncılık, 5. Basım, 2017.
7. Baloğlu, Adnan Bülent. Son Hurafe Deizm. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 3. Basım, 2022.
8. Bozkurt, Mustafa - Kuyucu, Mehmet. “Tanrı-İnsan İlişkisi Bağlamında Deizm’in Temel İddialarının Eleştirisi”. Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi 11/2 (Aralık 2020), 441-469.

9. Cevizci, Ahmet. Felsefe Sözlüğü. İstanbul: Paradigma Yayınları, 3. Basım, 1999.
10. Ceyhan, Mehmet Akif. Kur’an Ayetleri Işığında Vahiy. Ankara: Ankara Üniversitesi, Soysal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2016.
11. Clarke, Samuel. A Discoruse Concerning the Being and Attributes of God. PDF: Christian Classics Ethereal Library. https://www.ccel.org/ccel/c/clarke_s/being/cache/being.pdf
12. Demirci, Muhsin. Tefsir Usulü. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 29. Basım, 2014.
13. Dorman, Emre. Deizm ve Eleştirisi: Tarihsel ve Teolojik Bir Yaklaşım. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2009.
14. Düzgün, Şaban Ali. “Deizm”. Din Karşıtı Çağdaş Akımlar. ed. Vecihi Sönmez vd. Van: Ensar Neşriyat, 2017.
15. Erdem, Ergin. “Kant’ın Vahiy Anlayışı Üzerine”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 48/2 (Ağustos 2007), 37-47.
16. Fârâbi, El-Medinetü’l Fâzıla Tanrı Âlem İnsan. çev. Yaşar Aydınlı. İstanbul: Litera Yayıncılık, 4. Basım, 2022.
17. Fârâbi, Es-Siyâsetü’l-Medeniyye veya Mebâdi’ül-Mevcudât. çev. Mehmet S. Aydın, vd. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 2. Basım, 2017.
18. Fârâbi, İdeal Devlet. çev. Ahmet Arslan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları, 15. Basım, 2022.
19. Fârâbi, Kitâbü’l-Mille Din Üzerine. çev. Yaşar Aydınlı. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2. Basım, 2021.
20. Fârâbî. Kitâbu’l-Huruf Harfler Kitabı, çev. Ömer Türker. İstanbul: Litera Yayıncılık, 4. Basım, 2022.
21. Genç, Mustafa. Sünnet-Vahiy İlişkisi. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2005.
22. Gündoğar, Hamdi. “Deizm; Aklın Tanrılaştırılması ya da Sorumsuz Özgürlük”. Din Karşıtı Çağdaş Akımlar ve Deizm. ed. Vecihi Sönmez vd. Van: Ensar Neşriyat, 2017.
23. Herbert of Cherbury, Edward Lord, De Veritate, çev.: Meyrick H. Carré (Latince’den İngilizce’ye), University of Bristol, Bristol, 1937.
24. Kar, Sait. John Toland’ın Din Felsefesi Üzerine Bir İnceleme. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2014.
25. Kardaş, Meryem. “Deizmin İncilinde Tanrı ve Din Tasavvuru”. Din Karşıtı Çağdaş Akımlar ve Deizm. ed. Vecihi Sönmez vd. Van: Ensar Neşriyat, 2017.
26. Ovacık, Zübeyir. İbn Sina ve Gazali’de Vahiy. Konya: Selçuk Üniversitesi, Soysal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2010. Ögcem, Ergin. Ateizmden Aklın Tanrısına. Bursa: Emin Yayınları, 1. Basım, 2018.
27. Özdemir-Kardaş, Meryem. “Doğal Din Tasavvuru Üzerinden Hıristiyanlık Okuması: John Toland’ın Tanrı, Din ve Vahiy Anlayışı”, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 60/2 (2019), 355-377.
28. Özdemir-Kardaş, Meryem. Deistik Argümanlara Karşı Vahyin İmkân ve Gerekliliği. Ankara: Ankara Üniversitesi, Soysal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
29. Öztaş, Mehmet. Deizm ve Dini Hayat. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Soysal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
30. Paine, Thomas. Akıl Çağ. çev. Ali İhsan Dalgıç. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 11. Basım, 2022.
31. Şahin, Bekir. Deizmin Serüveni ve Günümüzdeki Sosyo-Kültürel Görünümü. Ankara: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Soysal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
32. Taşkıran, Ülkü. Lord Herbert oOf Cherbury’nin Doğal Din Anlayışı ve Düşünce Boyutu. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2011.
33. Toptaş, Zeynep. Deizm Bağlamında Nübüvvete Yapılan Eleştiriler. Malatya: İnönü Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
34. Voltaire, Felsefe Sözlüğü I. çev. Lutfi Ay. İstanbul: İnkılap ve Aka Kitapevleri, 4. Basım, 1973.
35. Voltaire, Felsefe Sözlüğü IV., çev. Lutfi Ay, İstanbul: İnkılap ve Aka Kitapevleri, 2. Basım, 1966.
36. Voltaire, Feylosofça Konuşmalar ve Fıkralar I-II. çev. Fehmi Baldaş. Ankara: MEB Yayınları, 1948.
37. Wood, Allen W. “Kant’ın Deizmi”, çev. Necmettin Tan, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 50/1 (2011), 327-347.
38. Yavuz, Yusuf Şevki. “Vahiy”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/440-443. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
39. Yesuf, Shıkur Seid. Matthew Tindal’in Dini Düşüncesi Üzerine Felsefi Bir İnceleme. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Soysal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
40. Yüce, Fatma. Deizmden Teizme Tanrı-Din-İnsan. Ankara: Elis Yayınları, 2021.