Kur’ân’da Ye’s, Sabır ve Nusret İlişkisi: Savaş Anlatılarında İlâhî Yardımın Eşiği

Öz

Bu çalışmada, Kur’ân-ı Kerîm âyetleri çerçevesinde peygamber ve müminlerin hangi durumlarda ye’se düştükleri incelenecektir. Peygamberler, Yüce Allah’ın, mesajlarını kendilerine ulaştırması amacıyla insanlar arasından seçmiş olduğu müstesna kişilerdir. Sahâbe nesli ise Allah’a ve Peygamberine (s.a.v.) iman etme ve hak dine hizmet hususunda öne çıkmış, altın nesil olarak tabir edilen ilk dönem Müslümanlarıdır. Onlara tâbi olan ümmetleri, seçilmiş özel kişiler olmalarından dolayı peygamberlere büyük sevgi beslemektedir. Bu aşırı sevgi bazen peygamberlerin insan olmalarından dolayı sahip oldukları beşeri duyguların farklı şekillerde yorumlanmasına sebep olmuştur. Bu durum beraberinde Kur’ân âyetlerinin açıklanmasında birtakım zorlama tevillere yol açmıştır. Onların beşer oldukları göz ardı edilerek kendileri hakkında yapılan değerlendirmeler eksik kalacaktır. Kur’ân-ı Kerim’de peygamberler hakkında nâzil olan bazı âyetlerin yorumunda bu durum kendisini göstermektedir. Bu çalışma, Tefsir geleneği içerisinde müfessirlerin yorumlama hususunda sıkıntı yaşadıklarını düşündüğümüz âyetlerden konu ile ilgili olanlarını, farklı kırâatleri de göz önünde bulundurarak ele almayı amaçlamaktadır. Peygamberler ve sahâbesinin beşeri özellikleri üzerinde duran âyetlerin bir kısmı savaş ile ilgilidir. Savaş süreçlerinin zor şartları altında, zahiri anlamda bütün şartların aleyhte olduğu bazı durumlarda, Allah tarafından imtihan edileceğini düşünen bazı Müslümanlar ümitsizliğe düşmüşlerdir. Çalışma, konu ile ilgili âyetler arasında ilişki kurularak yürütülmüştür. Çalışma sürecinde ele alınan bazı âyetlerin birbirini tefsir ettiği görülmüştür. Peygamberler ve sahâbesi gibi hassas bir konuyu ele alan bu çalışma, işlenen âyetlerle ilgili olarak rivâyet edilen diğer mütevâtir kıraatlere de yer vererek konuyu işlemeye çalışmıştır. Ele alınan bazı âyetlerin kıraat farklılıkları kullanılarak yorumlanmaya çalışılması âyet yorumlarında zenginlik ve çeşitliliğe vesile olmuştur. Klasik dönemde birçok müfessirin tefsirinde kullandığı bu yöntemin son dönem tefsirlerinde göz ardı edildiği gözlemlenmektedir. Yapılan bu çalışmanın, yorumlama hususunda hassasiyet gerektiren âyetlerin kırâat farklılıklarından istifade edilerek incelenmesi yönünde araştırmacılara yol göstereceği umulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Kıraat
• Savaş
• Ümit
• Ye’s

Despair, Patience, and Divine Aid in the Qur’an: The Threshold of Divine Assistance in War Narratives

Öz

In this study, the circumstances under which prophets and believers fell into despair will be examined within the framework of the verses of the Noble Qur’an. Prophets are exceptional individuals chosen from among humankind by the Almighty Allah to convey His message. The generation of the Companions represents the earliest Muslims—often described as the “golden generation”—who distinguished themselves through faith in Allah and His Messenger (peace be upon him) and through their service to the true religion. The communities that followed them nurtured profound love for the prophets due to their status as chosen individuals. At times, however, this intense love has led to diverse interpretations of the human emotions possessed by the prophets as human beings. This situation has, in turn, resulted in certain forced interpretations in the explanation of Qur’anic verses. Any evaluation that ignores their human nature will remain incomplete. This tendency becomes evident in the interpretation of some verses revealed concerning the prophets in the Noble Qur’an. This study aims to examine, within the tradition of Qur’anic exegesis, those verses related to the subject in which exegetes appear to have experienced interpretive difficulty, taking into consideration different canonical readings (qirāʾāt). Some of the verses emphasizing the human characteristics of the prophets and their Companions are connected with warfare. Under the harsh conditions of war, when outward circumstances appeared entirely unfavorable, some Muslims—believing themselves to be subjected to divine testing—fell into despair. The study proceeds by establishing connections among the relevant verses, and during the research process it has been observed that certain verses function as interpretive explanations of others. Addressing a sensitive subject such as the prophets and their Companions, the study also incorporates other mutawātir canonical readings transmitted regarding the examined verses. Interpreting certain verses through differences in recitation has contributed to richness and diversity in Qur’anic interpretation. While this method was widely employed by many classical exegetes, it appears to have been largely neglected in contemporary tafsir studies. It is hoped that this study will guide researchers toward examining verses that require interpretive sensitivity by benefiting from variations among canonical recitations.

Anahtar Kelimeler

• Tafsīr
• Qirāʾāt
• War
• Hope
• Despair

Kaynakça

1. Ahmed b. Hanbel. Müsnedu’l-İmâm Ahmed b. Hanbel. thk. Şuayb Arnavût - Âdil Mürşid. 50 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
2. Altuntaş, Halil - Şahin, Muzaffer. Kur’an-ı Kerim Meâli. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 12. Basım, 2011.
3. Âlûsî, Ebü’s-Senâ Şihâbüddîn Mahmûd b. Abdillâh b. Mahmûd el-Hüseynî. Rûhu’l-meânî fî tefsîri’l-Kur’âni’l-´azîm ve’s-sebi’l-mesânî. thk. Alî Abdülbârî ´Atiyye. 16 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1415/1994.
4. Bedir, Lokman. “Ru’yetullahla İlgili Âyetlerin Bağlam Esaslı Değerlendirilmesi”. Düşünce – Yorum Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi 13/25 (01 Ocak 2020), 61-88. https://doi.org/10.5281/ZENODO.3561132
5. Bedir, Lokman. “Sınanma, İnsanın Fâniliği ve Âhiret”. Afet İlmihali. Malatya: İnönü Üniversitesi Yayınları, 2020.
6. Beyzâvî, Ebû Saîd Abdullâh b. Ömer b. Muhammed Nâsırüddîn eş-Şîrâzî. Envârü’t-tenzîl ve esrârü’t-te’vîl. thk. Muhammed Abdurrahman el-Mar`aşlî. Beyrut: Dâru İhyâu’t-Türâsi’l-Arabî, 1. Basım, 1997.
7. Çağrıcı, Mustafa. “Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopdisi”. Yeis. 43/397-398. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi, 2013.
8. Çağrıcı, Mustafa. “Zan”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/120-122. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2013.

9. Çelik, Ömer. Hakk’ın Dâveti Kur’ân-ı Kerîm Meâli ve Tefsiri. 5 Cilt. İstanbul: Erkam Yayınları, 2013.
10. Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd b. Osmân b. Amr. et-Teysîr fi’-kırââti’s-seb’. thk. Otto Pretzl. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 2. Basım, 1404/1984.
11. Ebû Hayyân, Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Hayyân Esîrüddîn el-Endelüsî. el-Bahrü’l-muhît fi’t-tefsîr. thk. Sıdkı Muhammed Cemil. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1999.
12. Ebü’s-Suûd, Muhamed b. Muhammed b. Mustafa el-Amâdî. İrşâdü’l-`akli’s-selîm ilâ mezâya’l-Kitâbi’l-Kerîm. Beyrut: Dâru İhyâu’t-Turâsi’l-Arabî, t.y.
13. Erul, Bünyamin. “Rivayetlerde Hendek ve Hendekteki Rivayetler”. Siyer Araştırmaları Dergisi 9 (2021), 13-68.
14. Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed b. el-Herevî. Meâni’l-kırâât li’l-Ezherî. 3 Cilt. Riyad: Merkezu’l-Buhûs fî Külliyeti’-Âdâb, 1. Basım, 1991.
15. Hâlidî, Salâh Abdülfettâh. Tasvîbât fî fehmi ba’zi’l-âyât. Dımeşk: Dâru’l-Kalem, 1. Basım, 1987.
16. Hamîdullah, Muhammed. “Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopdisi”. Hendek Gazvesi. 17/194-195. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1998.
17. İbn Âşûr, Muhammed et-Tâhir b. Muhammed b. Muhammed et-Tâhir et-Tûnusî. et-Tahrîr ve’t-tenvîr. 30 Cilt. Tunus: Dâru’t-Tûnusiyye li’n-Neşr, 1984.
18. İbn Atiyye, Ebû Muhammed Abdülhak b. Gâlib b. Abdirrahmân b. Temâm el-Endelüsî el-Muhâribî. el-Muharrerü’l-vecîz fî tefsîri’l-Kitâbi’l-’Azîz. thk. Abdüsselâm Abduşşâfî Muhammed. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2001.
19. İbn Cüzey, Ebü’l-Kâsım Muhammed b. Ahmed b. Muhammed b. Abdillâh el-Kelbî el-Gırnâtî. et-Teshîl li-ulûmi’t-tenzîl. 2 Cilt. Beyrut: Şeriketü Dâru’l-Erkam bin Ebi’l-Erkam, 1. Basım, 1995.
20. İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekr Abdullâh b. Muhammed el-Kûfî el-Abbâsî. el-Kitâbü’l-Musannef fi’l-ehâdîsi ve’l-âsâr. 7 Cilt. Lübnan: Dâru’t-Tâc, 1. Basım, 1989.
21. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İsmâîl b. Ömer el-Kureşî el-Basrî ed-Dımaşkî. Tefsîrü’l-Kur’âni’l-´azîm. thk. Sâmi b. Muhammed es-Sellâme. 8 Cilt. Riyad: Dâru Tayyibe li’n-Neşr ve’t-Tevzî, 2. Basım, 1999.
22. İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. Sünen-u İbn Mâce. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâki. 2 Cilt. Kahire: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, t.y.
23. İbn Manzûr, Ebu’l-Fazl Muhammed b.Mukrim b. Ali Cemâleddîn b. Manzûr el-Ensârî. Lisânu’l-Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 3. Basım, 1414/1992.
24. İbn Manzûr, Ebu’l-Fazl Muhammed b.Mukrim b. Ali Cemâleddîn b. Manzûr el-Ensârî. Lisânu’l-Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 3. Basım, 1414/1992.
25. İbn Mücâhid, Ebû Bekr Ahmed b. Mûsâ b. el-Abbâs et-Temîmî el-Bağdâdî. Kitâbü’s-seb’a fi’l-kırâât. thk. Şevkî Dayf. Kahire: Dâru’l-Meârif, 2. Basım, 1979.
26. İbn Zencele, Ebû Zer’a Abdurrahmân b. Muhammed. Hüccetü’l-kırâât. thk. Saîd el-Afgânî. Beyrut: Dâru’r-Risâle, t.y.
27. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Muhammed b. Muhammed b. Yûsuf Şemsüddîn. en-Neşr fi’l-kırââti’l-’aşr. thk. Ali Muhammed ed-Dabbâğ. b.y.: el-Matba’atü’t-Ticâriyye el-Kübrâ, t.y.
28. İbnü’l-Esîr, Ebu’s-Seâdât Mecduddîn el-Mübârek b. Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Abdülkerim eş-Şeybânî el-Cezerî. en-Nihâye fî garîbi’l-Hadîsi ve’l-Eser. thk. Tâhir Ahmed ez-Zâvî - Mahmûd Muhammed et-Tannâhî. 5 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-’İlmiyye, 1979.
29. Karagöz, İsmail. Dini Kavramlar Sözlüğü. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2006.
30. Karaman, Hayrettin vd. Kur’an Yolu Meâli. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 8. Basım, 2020.
31. Kasapoğlu, Abdurrahman. “Kur’ân’da Ümit-İman İlişkisi”. TASAVVUF: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 18 (2007), 155-176.
32. Kurt, Yavuz. Kur’an’da Yeis Kavramı. Karadeniz Teknik Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2017. (TDV İslâm Araştırmaları Merkezi). http://ktp.isam.org.tr/detayilhtezt.php?navdil=tr&tidno=22281&tarama=yeis
33. Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed el-Ensârî. el-Câmi’ li-ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Ahmed el-Berdûnî - İbrahim Atfîş. 20 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kutubu’l-Mısriyye, 2. Basım, 1964.
34. Kuşeyrî, Abdülkerîm b. Hevâzin b. Abdilmelik. Letâifü’l-işârât. thk. İbrahim el-Besyûnî. Kahire: el-Hey’etü’l-Mısriyye el-Âmme li’l-Kitâb, 3. Basım, t.y.
35. Mahlûf, Haseneyn Muhammed. Kelimâtü’l-Kur’ân tefsîrün ve beyân. Kahire: y.y., 1956.
36. Mekkî b. Ebî Talib, Ebû Muhammed Mekkî b. Ebî Tâlib Hammûş b. Muhammed b. Muhtâr el-Kaysî el-Kirvânî el-Endelüsî el-Kurtubî el-Mâlikî. el-Hidâye ilâ bülûği’n-nihâye fî ilmi meâni’l-Kur’âni ve tefsîrihi ve ahkâmihi ve cümelün min fünûni ulûmih. thk. eş-Şâhid el-Bûşîhî. 13 Cilt. Şarika: Mecmûatü Buhûsu’l-Kitâbi ve’s-Sünne, 1. Basım, 2008.
37. Mevdûdî, Ebu’l A’lâ. İslâmî Kavramlar. çev. Süleman Akyüz. İstanbul: Pınar Yayınları, 11. Basım, 2014.
38. Nîsâbûrî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn b. Mihrân. el-Mebsût fi’l-kırââti’l-’aşr. thk. Sebbî Hamza Hâkimî. Dımeşk: Mecmeu’l-Luğati’l-’Arabiyye, 1981.
39. Öztürk, Resul. “Kelâmî Açıdan Ümitsizlik (Yeis) ve İman-Amel İlişkisi”. EKEV Akademi Dergisi XII/34 (2008), 43-56.
40. Râgıb el-İsfahânî, Ebu’l-Kâsım el-Hüseyn b. Muhammed. el-Müfredât fî garîbi’l-Kur’ân. thk. Safvân Adnân ed-Dâvûdi. Dımeşk, Beyrut: Dâru’l-Kalem, Dâru’ş-Şâmiyye, 1991.
41. Râzî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ömer b. el-Hasen b. el-Hüseyn et-Teymî Fahrüddîn. Mefâtîhu’l-gayb. Beyrut: Dâru İhyâu’t-Turâsi’l-Arabî, 3. Basım, 1420/1999.
42. Taberî, Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr. Câmi´u’l-beyân ´an te’vîl-i âyi’l-Kur’ân. 24 Cilt. Mekke: Dâru’t-Terbiye ve’t-Turâs, t.y.
43. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ. el-Câmiu’l-kebîr (Sünen-i Tirmizi). thk. Beşşâr Avâd Ma’rûf. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1996.
44. Vâhidî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ahmed b. Muhammed b. Alî el-Vâhidî en-Nîsâbûrî eş-Şâfiî. Esbâbü nüzûli’l-Kur’ân. thk. İsâm b. Abdulmuhsin el-Hamîdân. Huber: Dâru’l-Islâh, 2. Basım, 1992.
45. Yazır, Elmalılı Hamdi. Kur’an-ı Kerim ve Yüce Meali. thk. Kasım Yayla. İstanbul: Merve Yayınları, 2002.
46. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Amr b. Ahmed. el-Keşşâf an hakâiki gavâmizi’t-tenzîl. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 3. Basım, 1986.
47. Zülaloğlu, Fevzi. Yolumuzu Aydınlatan Kur’anî Kavramlar. İstanbul: Ekin Yayınları, 1. Basım, 2010.