A Comparison of Classical Qurʾānic Exegeses and Modern Turkish Commentaries on Q. Āl ʿImrān 3:64, the Verse Inviting the People of the Book to a Common Word

Öz

This article compares the interpretations of Q. Āl ʿImrān 3:64, which calls the People of the Book to a common word, in the classical Qurʾānic exegeses (tafsīr) of Muqātil b. Sulaymān (d. 150/767), Hūd b. Muḥakkam al-Hawwārī (d. 280/893), al-Ṭabarī (d. 310/923), al-Zajjāj (d. 311/923), Ibn Abī Ḥātim (d. 327/938), al-Māturīdī (d. 333/944), Abū al-Layth al-Samarqandī (d. 373/983), al-Thaʿlabī (d. 427/1035), al-Māwardī (d. 450/1058), al-Baghawī (d. 516/1122), al-Zamakhsharī (d. 538/1144), Ibn ʿAṭiyya (d. 541/1147), al-Ṭabrisī (d. 548/1154), and Fakhr al-Dīn al-Rāzī (d. 606/1210) with those found in the modern Turkish commentaries of Elmalılı Hamdi Yazır (d. 1942), Ömer Rıza Doğrul (d. 1952), Hasan Basri Çantay (d. 1964), Ömer Nasuhi Bilmen (d. 1971), Süleyman Ateş, and the Qurʾān Yolu commentary published by the Presidency of Religious Affairs (Diyanet). The analysis also draws upon modern studies concerning the People of the Book that discuss this verse. One of the Qurʾānic passages concerning the People of the Book is Q. Āl ʿImrān 3:64: “Say: O People of the Book! Come to a word common between us and you: that we worship none but God, associate nothing with Him, and that none of us takes others as lords besides God. If they turn away, then say: Bear witness that we are those who submit (Muslims).” Rather than serving merely as a warning, the verse reflects an attempt to persuade the People of the Book through rational argumentation. Since this verse was also included in the Prophet Muḥammad’s letter of invitation, the present study investigates how it has been understood in both classical and modern periods, identifies the convergences and divergences among exegetical interpretations, and examines the rational arguments that Muslim exegetes derived from it in addressing the People of the Book. According to the exegetical tradition, the People of the Book mentioned in the verse primarily refers to Jews and Christians. Likewise, the expression “a common word” is generally understood as a just and mutually acceptable principle of faith, namely the oneness of God (tawḥīd). Modern Turkish commentaries, in particular, emphasize that this invitation employs a method of dialogue based on principles that the People of the Book could neither reasonably reject nor find objectionable. Regarding the prohibition against taking one another as lords besides God, the exegetes generally maintain that obeying anyone who commands what is contrary to God's command constitutes a form of servitude to that person. The comparison demonstrates that there is no substantial disagreement between classical and modern exegetes concerning the meaning of the verse; rather, they differ primarily in the aspects they emphasize. It is also evident that exegetical discussions become increasingly detailed in later commentaries.

Anahtar Kelimeler

• Qurʾānic exegesis (tafsīr)
• People of the Book
• Common Word
• Invitation to Islam
• Classical Period
• Modern Period.

Ehl-i Kitabı Ortak Söze Çağıran Âli İmrân 64. Âyet Hakkında Klasik Tefsirler ve Yakın Dönem Türkçe Tefsirlerdeki Yaklaşımların Karşılaştırması

Öz

Bu makalede Ehl-i kitabı ortak bir söze çağıran Âli İmrân 3/64. âyet hakkında klasik tefsirlerden Mukâtil b. Süleymân (ö. 150/767), Hûd b. Muhakkem el-Hevvârî (ö. 280/893), Taberî (ö. 310/923), Zeccâc (ö. 311/923), İbn Ebû Hâtim (ö. 327/938), Mâturîdî (ö. 333/944), Ebu’l-Leys es-Semerkandî (ö. 373/983), Sa’lebî (ö. 427/1035), Mâverdî (ö. 450/1058), Begavî (ö. 516/1122), Zemahşerî (ö. 538/1144), İbn Atiyye (ö. 541/1147), Tabersî (ö. 548/1154) ve Fahreddin er-Râzî (ö. 606/1210) tefsirlerindeki yaklaşımlar; yakın dönem Türkçe tefsirlerden Elmalılı Hamdi Yazır (ö. 1942), Ömer Rıza Doğrul (ö. 1952), Hasan Basri Çantay (ö. 1964), Ömer Nasuhi Bilmen (ö. 1971), Süleyman Ateş ve Diyanet Kur’ân Yolu tefsirlerindeki yaklaşımlar ile karşılaştırılmıştır. Bu karşılaştırma yapılırken ilgili âyete değinen Ehl-i kitap konulu çalışmalardan yararlanılmıştır. Kitap ehli ile ilgili birçok âyetten birisi de “De ki: ‘Ey Ehl-i kitap! Sizinle bizim aramızda müşterek olan bir söze gelin. Yalnız Allah’a tapalım. Ona hiçbir şeyi ortak koşmayalım ve Allah’ı bırakıp da içimizden bazıları diğer bazılarını rab edinmesin.’ Eğer yine yüz çevirirlerse ‘Şahit olun ki biz Müslümanlarız.’ deyin.” mealindeki âyettir. Bu âyette kitap ehline bir uyarı yapılmasından ziyade mantık çerçevesinde tartışarak onları ikna etme maksadı görülür. Hz. Muhammed’in davet mektubuna yazdırdığı bu âyetin klasik ve yakın dönemde inananlar tarafından nasıl anlaşıldığı, âyete dair yapılan yorumların benzer ve farklı yönleri, âyetten yola çıkan Müslümanların kitap ehline hangi makul açıklamaları yaptıkları bu araştırmanın ilgi alanıdır. Âyetteki Ehl-i kitabın, kaynaklarda genel olarak Hıristiyanlar ve Yahudiler olduğu ifade edilmektedir. Yine âyette geçen “Ortak söz” müfessirlere göre iki tarafın kabul edebileceği, âdil bir inanç yani Allah’ın birliğidir. Bu inanca davetle özellikle çağdaş Türkçe tefsirlere göre Ehl-i kitabın inkâr edemeyeceği, rahatsız olmayacağı ve ikna olabileceği bir metot kullanılmıştır. Âyette birbirini tanrı edinmeme çağrısı hakkında müfessirlere göre Allah’ın buyruğuna aykırı emir verene itaat, o kişiye kulluktur. Klasik ve çağdaş müfessirler arasında bu âyet hakkında ihtilaf değil, odaklandıkları detaylarda farklılıklar görülmüştür. Tefsirler kronolojik olarak ilerledikçe yorumun arttığı görülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Ehl-i kitap
• Ortak Söz
• Davet
• Klasik
• Yakın Dönem.

Etik Beyan

Chatcpt'yi yalnızca Başlık, Öz ve Anahtar Kelimeler'i İngilizce'ye çevirirken kullandım. Başka kullanmadım. Tüm etik kurallara uydum.

Teşekkür

İlginize teşekkür ederim.

Kaynakça

1. Aktaş, Faruk. Esbâb-ı Nüzûl’de Ehl-i Kitab. Şanlıurfa: Harran Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
2. Altaytaş, Muhammet. “Ehl-i Kitapla İlgil Bazı Âyetlerden Dini Çoğulculuğa Delil Getirmenin İmkânı Meselesi”. İHYA Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi. 7/2 (2021), 533-559.
3. Âlûsî, Şehâbeddîn Mahmûd. Rûhu’l-Meânî. 30 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâ et-Türâsi’i-Arabî, ts.
4. Ateş, Süleyman. Yüce Kur’ân’ın Çağdaş Tefsiri. 11 Cilt. İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyat, 1988.
5. Bardakoğlu, Ali. “İstihsan”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/339-347. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
6. Begavî, Muhyissünne Ebû Muhammed. Me’âlimü’t-Tenzîl. thk. Muhammed Abdullah en-Nemr vd. 8 Cilt. Riyad: Dâru Tayyibe, 1411/1989.
7. Bilmen, Ömer Nasuhi. Kur’anı Kerim’in Türkçe Meâli Âlisi ve Tefsiri. 8 Cilt. İstanbul: Nesa Yayıncılık, ts.
8. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail. el-Câmiu’s-Sahîh. thk. Mustafâ Deyb el-Buğâ. 7 Cilt. Dımeşk: Dâru İbn Kesîr, 1414/1993.

9. Cerrahoğlu, İsmail. Tefsir Usûlü. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 22. Basım, 2012.
10. Çalışkan, İbrahim. Fıkıh Usûlü. Ankara: Ankara Üniversitesi Uzaktan Eğitim Yayınları, 2011.
11. Çantay, Hasan Basri. Kur’ân-ı Hakîm ve Meâl-i Kerîm. 3 Cilt. İstanbul: Elif Ofset, 1990.
12. Çetiner, Bedrettin. “Ehl-i Kitab Kimlerdir?”. Kur’an-ı Kerim’de Ehl-i Kitab- Tartışmalı İlmi Toplantı-. 273-288. İstanbul: Üsküdar Belediyesi Altunizade Kültür Merkezi, 2007.
13. Demirci, Muhsin. Tefsir Tarihi. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2018.
14. Demirkent, Işın. “Herakleios”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 17/210-215. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
15. Demirel, Cumhur. “Ehl-i Kitapla İlişkilerin Sınırlarını Belirleyen Âyetlere Dair”. Bitlis İslamiyat Dergisi 4/2 (2022), 1-12. Doi: 10.53442/bider. 1106056
16. Doğrul, Ömer Rıza. Tanrı Buyruğu. İstanbul: Bilgi Basım ve Yayınevi, 3. Basım, 1955.
17. Goldziher, Ignaz. “Ehl-i Kitaba Karşı İslâm Polemiği I”. çev. Cihad Tunç. İslâm İlimleri Enstitüsü Dergisi 4 (1980), 151-169.
18. Hamîdullâh, Muhammed. el-Vesâiku’s-Siyâsiyye li’l-Ahdi’n-Nebevî ve’l-Hilâfeti’r-Râşide. Beyrut: Dâru’n-Nefâis, 5. Basım, 1405/1985.
19. Hayrettin Karaman vd., Kur’ân Yolu Türkçe Meal ve Tefsir. 5 Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 5. Basım, 2014.
20. Hevvârî, Hûd b. Muhakkem. Tefsîru Kitâbillâhi’l-Azîz. thk. Belhâc b. Saîd Şerîfî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1990.
21. İbn Atiyye, Ebû Muhammed el-Endelüsî. el-Muharreru’l-Vecîz fî Tefsîri’l-Kitâbi’l-Azîz. thk. Abdusselâm Abduşşâfî Muhammed. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1422/2001.
22. İbn Ebû Hâtim, Abdurrahmân b. Muhammed. Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm. thk. Es'ad Muhammed et-Tayyib. 10 Cilt. Riyad: Mektebetu Nizâr Mustafa el-Bâz. 1417/1997.
23. Karataş, Zübeyir. “Kur’ân’ı Kerim Perspektifinden Ehl-i Kitap ile Birlikte Yaşama Kültürü”. Toplum-Birey İkileminde Ortak Değerler ve Farklılıklar II. Konya: Türkiye İmam Hatipliler Vakfı Yayınları, 2020.
24. Kaya, Remzi. “Kur’ân-ı Kerim’de Ehl-i Kitab Kavramı (Ehlü’l-Kitab)”. Kur’ân-ı Kerîm’de Ehl-i Kitab -Tartışmalı İlmi Toplantı-. 93-122. İstanbul: Üsküdar Belediyesi Altunizade Kültür Merkezi, 2007.
25. Kesler, Muhammed Fatih. Kur’an’da Ehl-i Kitap. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1991.
26. Kilinçli, Sami. Mekki Surelerde Mü’minlerin Müşrikler ve Ehl-i Kitap ile İlişkileri. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2012.
27. Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed. el-Câmiu li Ahkâmi’l-Kur’ân. 24 Cilt. thk. Abdullah b. Abdilmuhsin et-Türkî (Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1427/2006.
28. Kutsal Kitap: Eski ve Yeni Antlaşma (Tevrat, Zebur, İncil). İstanbul: Yeni Yaşam Yayınları, 2. Basım, 2002.
29. Mansur, Seyit Nimatullah. Kur’ân-ı Kerim’in Ehl-i Kitabı İslâm’a Daveti. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
30. Mâturîdî, Ebû Mansûr Muhammed. Kitâbu’t-Tevhîd. thk. Bekir Topaloğlu - Muhammed Aruçi. İstanbul: İrşad Kitap Yayın Dağıtım, Beyrut: Dâru Sâdir, 1422/2001.
31. Mâverdî, Ebu’l-Hasen Alî el-Basrî. en-Nüket ve’l-Uyûn. thk es-Seyyid Abdulmaksûr b. Abdirrahîm. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
32. Mukâtil b. Süleymân. Tefsîru Mukâtil b. Süleymân. thk. Abdullah Mahmûd Şehhâte. 5. Cilt. Beyrut: Müessesetü't-Târîhi'l-Arabî, 1423/2002.
33. Müslim, Ebu’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiu’s-Sahîh. thk. Ahmed b. Rıfat b. Osman Hilmi el-Karahisârî vd. 8 Cilt. Türkiye: Dâru’t-Tibâati’l-Âmire, 1334/1916.
34. Okiç, Muhammed Tayyib. “Ehl-i Kitab”. Diyanet Dergisi 15/5-6 (1976), 360-379.
35. Okumuş, Mesut. “Ulûmu’l-Kur’ân (Kur’ân İlimleri)”. Tefsir El Kitabı. ed. Mehmet Akif Koç. 316-426. Ankara: Grafiker Yayınları, 2. Basım, 2014.
36. Okumuş, Namık Kemal. “Ehl-i Kitap İlâhiyatında İlahi Takdir Algısının Merkez Parametreleri Üzerine Bazı Tespitler”. Kelam Araştırmaları Dergisi 11/1 (2013), 169-199.
37. Önal, Recep. “İmam Mâtürîdî’ye Göre Ehl-i Kitapla İlişkilerin Dinî Temelleri”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 4/3 (2015), 516-541.
38. Önal, Recep. “Mâturîdî’ye Göre Dinler Arası Diyalog”. Kelam Araştırmaları 11/2 (2013), 139-180.
39. Paçacı, Mehmet. “Klasik Tefsir Neydi?”. İslâmî İlimler Dergisi 2/1 (2007), 7-20.
40. Polat, Fethi Ahmet. “Dirâyet Ağırlıklı Tefsirler”. Tefsir El Kitabı. ed. Mehmet Akif Koç. 177-226. Ankara: Grafiker Yayınları, 2. Basım, 2014.
41. Râzî, Fahreddin. Muhammed b. Ömer b. Hüseyn, Mefâtihu’l-Ğayb. thk. eş-Şeyh Halîl el-Meys. 32 Cilt. b.y.: Dâru’l-Fikr, 1981.
42. Sa’lebî, Ebû İshâk Ahmed. el-Keşf ve’l-Beyân an Tefsîri’l-Kur’ân. thk. Hâlid b. Alî el-Ğâmidî. 33 Cilt. Cidde: Dâru’t-Tefsîr, 2015.
43. Saraç, Büşra. Kur’ân’da İslam ile Ehl-i Kitap Toplumu ve Mukayesesi. Tokat: Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
44. Sarıçam, İbrahim. “Hz. Peygamber Dönemi”. İslâm Tarihi El Kitabı. ed. Eyüp Baş. 43-228. Ankara: Grafiker Yayınları, 4. Basım, 2014.
45. Semerkandî, Ebu’l-Leys. Nasr b. Muhammed. Tefsîru’s-Semerkandî. thk. Şeyh Ali Muhammed Muavvad - Şeyh Âdil Ahmed Abdu’l-Mevcûd - Dr. Zekeriyya Abdu’l-Mecîd en-Nûkî. 3 Cilt. Beyrut: Dârul-Kütübi’l-İlmiyye, 1413/1993.
46. Taberî, Ebû Ca'fer Muhammed b. Cerîr. Câmiu'l-Beyân an Te'vîli Âyi'l-Kur'ân. thk. Abdullah b. Abdilmuhsin et-Türkî. 25 Cilt. Kahire: Dâru'l-Hicr, ts.
47. Tabersî, Emînü’l-İslâm Ebu Alî el-Fadl. Mecmâu’l-Beyân fî Tefsîri’l-Kur’ân. 10 Cilt. Dâru’l-Murtadâ, Beyrut, 1427/2006.
48. Tirmizî, Ebû İsa Muhammed. el-Câmi’ul-Kebîr. thk. Beşşâr Avvâd Marûf. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1996.
49. Ünsal, Hadiye. “Mekkî Medenî Ayrımı Çerçevesinde Ehl-i Kitap’la İlgili Ayetlerdeki Dil ve Üslup Farklılığı”. İslam ve Yorum II -Temel Tartışmalar, İmkânlar ve Sorunlar-. ed. Saffet Sancaklı vd. 255-269. Malatya: İnönü Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 2018.
50. Yaka, Eyüp. Kur’ân’da Ehl-i Kitâb’ın Kendi Dinlerine Karşı Tutumu. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1994.
51. Yazır, Elmalılı Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili. 6 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2021.
52. Yıldız, İbrahim. “Ey Ehl-i Kitap Hitabıyla Başlayan Ayetler Bağlamında Ehl-i Kitabın İslâm’a Daveti”. Kur’an ve Tarih. ed. Bedrettin Basuğuy vd. 244-259. Ankara: Kitabe Yayınları, 2023.
53. Zeccâc, Ebû İshâk. Meâni'l-Kur'ân. thk. Abdulcelîl Abduh Şelebî. 5 Cilt. Beyrut: Âlemu'l-Kütüb, 1408/1988.
54. Zemahşerî, Ebu’l-Kâsım Cârullâh Mahmûd el-Havârizmî. el-Keşşâf. thk. Halîl Me’mûn Şeyhâ, Beyrut: Dâru’l-Marife, 3. Basım, 1430/2009.