The Signification of the Imperative in Zaydī Legal Theory: The Case of al-Nāṭiq bi’l-Ḥaqq

Öz

The imperative is one of the fundamental verbal topics in Islamic legal theory through which the signification of revealed discourse to legal rulings is examined. The relationship of the imperative to obligation, recommendation, permissibility, repetition, immediacy, delay, and legal sufficiency constitutes an important field of debate that reveals the linguistic and legal conceptions of the various schools of legal theory. This study examines the signification of the imperative in al-Mujzī fī uṣūl al-fiqh, one of the early and extensive works of Zaydī legal theory authored by al-Nāṭiq bi’l-Ḥaqq (d. 424/1033). Its aim is not merely to present the author’s views, but also to identify the linguistic, theological, and legal foundations on which these views rest and to determine al-Nāṭiq bi’l-Ḥaqq’s position in relation to other traditions of legal theory. The study addresses the legal force of the imperative form, the commands of God and the Prophet, immediacy and delay, repetition, conditional commands, commands following prohibition, the scope of legal addressees, optional obligation, duties with an extended time, and legal sufficiency. According to al-Nāṭiq bi’l-Ḥaqq, an unqualified imperative form does not, in linguistic usage, by itself denote obligation. Rather, it initially indicates that the commanded act is intended. Obligation requires additional evidence. In this respect, his approach accords with the views of the Muʿtazilī scholars Abū ʿAlī al-Jubbāʾī (d. 303/916) and his son Abū Hāshim al-Jubbāʾī (d. 321/933). Nevertheless, al-Nāṭiq bi’l-Ḥaqq maintains that the unqualified commands of God and the Prophet should be interpreted as obligatory on the basis of the established understanding and consensus of the Companions. He thus distinguishes linguistic signification from legal signification. This distinction shows that he benefited from the Muʿtazilī tradition of legal theory without simply reproducing it. On some issues, al-Nāṭiq bi’l-Ḥaqq approaches the Zaydī-Muʿtazilī line, whereas on others he converges with jurists or Shāfiʿī legal theorists. The central argument of this study is that his theory of the imperative cannot be reduced to a single school. Rather, his approach represents a selective and synthetic form of Zaydī legal theory that combines theological premises with the interpretive practice of the Companions.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Legal Theory
• Zaydism
• Imperative
• Signification
• al-Nāṭiq bi’l-Ḥaqq
• al-Mujzī

Zeydī Usûlünde Emrin Delâleti: Nâtık-Bilhak Örneği

Öz

Emir, fıkıh usûlünde şer‘î hitabın hükme delâletini açıklayan temel lafız konularından biridir. Emrin vücûb, nedb, ibâha, tekrar, fevr, terâhî ve iczâ ile ilişkisi, usûl ekollerinin dil ve hüküm anlayışlarını belirginleştiren bir tartışma alanıdır. Bu çalışma, Zeydî usûlünün erken ve hacimli kaynaklarından biri olan Nâtık-Bilhak’ın (ö. 424/1033) el-Müczî fî usûli’l-fıkh adlı eserinde emrin delâletini incelemektedir. Çalışmanın amacı, müellifin görüşlerini yalnızca aktarmak değil, bu görüşlerin dayandığı dil, kelâm ve şer‘î delil anlayışını belirlemek ve Nâtık-Bilhak’ın diğer usûl çevreleri karşısındaki yerini tespit etmektir. İnceleme; emir sîgasının hükmü, Allah ve Resulü’nün emirleri, emrin fevr veya terâhîye delâleti, tekrar, şarta bağlanan emir, yasaktan sonra gelen emir, mükelleflerin kapsamı, muhayyer vâcip, geniş zamanlı vâcip ve iczâ başlıkları üzerinden yürütülmektedir. Nâtık-Bilhak’a göre dilde mutlak emir sîgası tek başına vücûbu göstermemektedir. Sîga öncelikle emredilen fiilin irade edildiğini bildirir. Vücûb için ayrıca bir delil gerekir. Bu yaklaşım, Mu‘tezilî âlimlerden Ebû Ali el-Cübbâî (ö. 303/916) ve oğlu Ebû Hâşim el-Cübbâî’nin (ö. 321/933) görüşleriyle de örtüşmektedir. Bununla birlikte Nâtık-Bilhak, Allah ve Resulü’nden gelen mutlak emirlerin sahâbenin yerleşik anlayışı ve icmâı sebebiyle vücûba hamledileceğini savunur. Böylece dilsel delâlet ile şer‘î delâleti birbirinden ayırmaktadır. Bu ayrım, onun Mu‘tezilî usûl birikiminden yararlandığını, fakat bu birikimi aynen tekrar etmediğini gösterir. Nâtık-Bilhak’ın bazı meselelerde Zeydî-Mu‘tezilî çizgiye yaklaştığı, bazı meselelerde ise fakihlerin veya Şâfiî usûlcülerin görüşleriyle birleştiği görülür. Çalışmanın temel iddiası, Nâtık-Bilhak’ın emir teorisinin tek bir ekole indirgenemeyeceğidir. Onun yaklaşımı, kelâmî öncüller ile sahâbe uygulamasını bir araya getiren seçici ve terkibî bir Zeydî usûl anlayışıdır.

Anahtar Kelimeler

• Fıkıh Usûlü
• Zeydiyye
• Emir
• Delâlet
• Nâtık-Bilhak
• el-Müczî

Kaynakça

1. Âmidî, Seyfüddîn. el-İḥkâm fî uṣûli’l-aḥkâm. 4 Cilt. Riyad: Darü’s-Samî, 2003.
2. Aṭṭâfî, Adil. el-Emru ʻinde’l-Uṣûliyyîn beyne’l-sîgati ve’l-maʻna. Biskrâ: Camiʻâtü Muhammed Ḫayḍar, Doktora Tezi, 2013.
3. Bâkıllânî, Ebû Bekr Tayyîb b. Muhammed. et-Taḳrîb ve’l-irşâdü’s-saġîr. thk. Abdulhamid Ebû Zuneyd. 3 Cilt. Beyrut: Müessesetu’r-Risale, 1998.
4. Basrî, Ebü’l-Hüseyin Muhammed b. Alî b. Tayyîb. el-Muʿtemed fî uṣûli’l-fıḳh. thk. Muhammed Hamidullah. 2 Cilt. Dımaşk, 1964.
5. Cedbân, Abdülkerim. “Mukaddime”, mlf. Ebû Tâlib Nâtık Bilhâk Yahyâ b. el-Hüseyin, el-Müczî fî usûli’l-fıḳh. 2 Cilt. Beyrut, 2013.
6. Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî. el-Fuṣûl fi’l-uṣûl. 4 Cilt. Kuveyt: Vizaretu’l-evkâf ve’ş-şuûni’l-islamiyye, 2. Basım, 1994.
7. Cici, Recep. “İsnevî’nin Usûl Düşüncesinde Emir ve Nehiy”. İslam Medeniyeti Araştırmalar Dergisi 5/2 (2020), 171-202.
8. Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Meâlî. el-Burhân fî uṣûli’l-fıḳh. thk. Abdulâzîm ed-Dîb. 2 Cilt. Katar: Camiʻatü’l-Katar, 1399.

9. Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Meâlî. Kitabü’t-Telḫîṣ fî uṣûli’l-fıḳh. thk. Abdullah Cüvelim en-Nübalî-Beşir Ahmed el-Ömerî. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Beşairi’l-İslâmiyye, 1996.
10. Çöklü, Ramzan. Fıkıh Usûlü Kelâm İlişkisi Hicrî 4. Asır Usûlcülerinin Âm Lafızlarla İlgili Yaklaşımlarının Tahlili (Cessâs, Bâkıllânî ve Kadî Abdülcebbâr Mukayesesi). Ankara: Fecr, 2022.
11. Dağ, Zuhal. İslam Hukuk Usûlünde Emir Ve Nehiy Sîgalarının Zıtlarına Delaleti. Elazığ: Fırat Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı, İslam Hukuku Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, 2011.
12. Debûsî, Ebû Zeyd Abdullāh. Taḳvîmü’l-edille fi’l-uṣûl. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-ʻİlmiyye, 2001.
13. Ebû Bekr Alâüddîn es-Semerkandî. Mîzânü’l-uṣûl fî netâʾici’l-ʿuḳūl. thk. Abdülmelik Abdurrahman es-Sa‘dî. Bağdat: Vezaratü’l-Evkâf ve’ş Şuûni’d-Diniyye, 1987.
14. Erkoç, Tuba. Ebû İshak eş-Şîrâzî’nin Emir Ve Nehiy Hakkındaki Görüşleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Temel İslâm Bilimleri Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, 2011.
15. Ferid Abdurrahman. Ṣîgatü’l- emr ve delaletühü ʻale’l-fevr. Şebeketü’l-Alukah, 2012.
16. Gazâlî, Ebû Ḥâmid. el-Müstaṣfâ fî ʿilmi’l-uṣûl. thk. Ḥamza b. Zuhayr Ḥāfiẓ. 4 Cilt. Medine, 1413.
17. Gökalp, Yusuf. “Zeydiyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 44/328-331. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2013.
18. Güman, Osman. “Fıkıh Usulü Geleneğinde Farklı Bir Tavır: Tevakkuf”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 33 (Temmuz 2012), 139-173.
19. İsfahânî, Ebü’s-Senâ Şemsüddîn Mahmûd b. Abdirrahmân. Şerḥu Muḫtaṣarı İbni’l-Ḥâcib. thk. Muhammed Mazhar Beka. 3 Cilt. Mekke: yy, 1986.
20. Kara, Nimet. Nâtık-bilhak ve Zeydi fıkhındaki yeri (Et-tahrîr adlı eserinin büyû‘ bölümü özelinde). Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
21. Kur’ân Yolu. Erişim 15 Ağustos 2026. https://kuran.diyanet.gov.tr.
22. Mâhizî, Ahmed Ali Mutahhar. Minhâcü’l-vüsûl ilâ mi‘yâri’l-‘ukûl fî ‘ilmi’l-usûl. San‘a: Dâru’l-Hikmeti’l-Yemâniyye, 1992.
23. Muhallî, Ahmed b. Muhammed b. Ahmed. el-Ḥadâʾiḳu’l-verdiyye fî menâḳıbi eʾimmeti’z-Zeydiyye. thk. el-Murtazâ b. Zeyd el-Mahâtvarî el-Hasenî. 2 Cilt. San‘a: Bedr el-İlmî ve’s-Sekâfî, 2002.
24. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. nşr. Muhammed Fuâd Abdülbâkī. Kahire: y.y., 1374-75/1955-56.
25. Nâtık Bilhâk, Ebû Tâlib Yahyâ b. el-Hüseyin. el-Müczî fî uṣûli’l-fıḳh. 4 Cilt. Beyrut, 2013.
26. Orazov, Orazsahet. İslam Hukuk Metodolojinde İmam Serahsî’ye Göre Emir ve Nehiy. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2005.
27. Pala, Ali İhsan. İslam Hukuk Metodolojisinde Emir ve Nehyin Yorumu. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora, 2003.
28. Rafiʻ b. Ṭahâ. el-Emru ʻinde’l-Uṣûliyyîn. Dımaşk: Darü’l-muhabbe, 2007.
29. Râzî, Fahreddin. eş-Şeceretü’l-mübâreke fî ensâbi’t-Tâlibiyye. thk. es-Seyyid Mehdî er-Recâî. Kum: Mektebetü Âyetillâh el-Uzmâ el-Merʿaşî en-Necefî, 1419.
30. Semʻânî, Ebü’l-Muzaffer. Ḳavâṭıʿu’l-edille fi’l-uṣûl. thk. Abdullah Hafız Ahmed el-Hükmî. 5 Cilt. Riyad: Mektebetü’t-Tevbe, 1998.
31. Serahsî, Ebû Bekr. Uṣûlü’l-fıḳh (Uṣûlü’s-Seraḫsî). thk. Ebü’l-Vefâ el-Efgānî. 2 Cilt. Beyrut: Darü’l-mâʻrife, 1973.
32. Sübkî, Ebû Nasr Tâcüddîn. el-İbhâc fî şerḥi’l-Minhâc. thk. Ahmed Cemâl ez-Zemzemî – Nûreddin Abdülcebbâr Sagīrî. 7 Cilt. Dübey: Dârü’l-Buhus li-dirâseti’l-İslamiyye ve İhyâü’t-Türâs, 2004.
33. Şevkânî, Muhammed b. Ali. İrşâdü’l-fuḥûl ilâ taḥḳīḳi’l-ḥaḳ min ʿilmi’l-uṣûl. 2 Cilt. Riyad: Dâru’l-Fazîle, 2000.
34. Şîrâzî, Ebû İshâk. el-Lümaʿ fî uṣûli’l-fıḳh. thk. Abdülkadir Hatib Hasenî. Beyrut: Darü’l-Kattaniyye, 2. Basım, 2013.
35. Şîrâzî, Ebû İshâk. Şerḥu’l-Lümaʿ. thk. Abdülmecid Türki. Beyrut: Daru’l- Ġarbi’l-İslâmî, 1988.
36. Taberî, Ali b. Salâh. Şifâʾü galîli’s-sâʾil ʿammâ tahmilühü’l-Kâfil. Sa‘de: Mektebetü bedr, 2014.
37. Temel, Ahmet. “Zeydî Usul-i Fıkhı Diye Bir Şey Var mı? Ekolün Tamamlanmış İlk Usul Kitabı Olan Nâtık bi’l-Hakk’ın (340-424/951-1033) el-Müczî fî Usûli’l-fıkh Adlı Eseri Üzerinden Zeydî Usul Düşüncesinin Mahiyetine Dair Bir İnceleme”. çev. Sacide Ateş. Kilitbahir 15 (2019), 369-387. https://doi.org/doi.org/10.5281/zenodo.3445520.
38. Ümit, Mehmet. “Hazar Zeydîleri ve Muʿtezilîler”. İslâmi İlimler Dergisi 6/1 (2011), 231-254.
39. Üzüm, İlyas. “Nâtık Bilhak”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 32/439-440. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
40. Yetkin, Hacer. “Hicrî 5. Asır ‘Usûl-Hilâf’ Eserlerine Dair Mukayeseli Bir İnceleme”. Rize İlahiyat Dergisi 25 (2023), 103-121. https://doi.org/doi.org/10.32950/rid.1343847.
41. Yibibula, Xueheretila. Zeydî usûlcülerinden İmam Nâtık-Bilhak’ın icmâ anlayışı : El-Müczî örneği. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
42. Yücel, Fatih. “Zeydî Usûl-i Fıkıh Literatürü”. İslam Hukuku Araştırma Dergisi 33 (2019), 597-623.
43. Yücel, Fatih. “Zeydiyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 44/331-338. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
44. Yücel, Fatih. Müeyyed-Billâh ve Zeydî/Hâdevî Fıkhı-Müeyyed-Billâh, Ahmed b. Hüseyin ve Zeydî/Hâdevî Fıkhının Teşekkül Sürecine Etkisi (Fürû-i Fıkha Dair Görüşleri). Ankara: Kitabe Yayınları, 1. Basım, 2022.
45. Zemahşerî, Ebü’l-Kāsım. Esâsü’l-belâġa. thk. Muhammed Basîl. 2 Cilt. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-’İlmiyye, 1998.