Selçuklu’dan Osmanlı’ya Amasya Camilerinde Minber Estetiği (Burmalı Minare, Beyazıt Paşa, Çilehane, Şirvanlı Camileri)

Öz

Bu çalışma Selçuklu’dan Osmanlı’ya uzanan tarihsel süreçte Amasya camilerinde yer alan minberlerin estetik özelliklerini Burmalı Minare, Beyazıt Paşa, Çilehane ve Şirvanlı Camileri örnekleri üzerinden incelemektedir. Farklı dönemlere ait bu camilerin seçilmesinde, minberlerin malzeme, teknik, bezeme programı, işçilik ve üslup bakımından birbirinden farklı özellikler sergilemesi etkili olmuştur. 13. yüzyıldan 19. yüzyıla uzanan söz konusu örnekler, Amasya’daki minber sanatının tarihsel gelişimini, değişim ve sürekliliklerini ortaya koymaya imkân sağlamaktadır. Çalışmada minberlerin kapı, gövde, basamak, korkuluk, köşk ve şerefe gibi mimari bölümleri ile bunlarda kullanılan malzeme ve yapım teknikleri birlikte değerlendirilmiştir. Bunun yanında geometrik ve bitkisel bezemeler, rûmî ve palmet motifleri, yazı programları, kitabeler, işçilik özellikleri ve minberlerin cami içerisindeki konumları estetik açıdan ele alınmıştır. Bu değerlendirmede minber, yalnızca hutbenin icra edildiği işlevsel bir mimari unsur olarak değil, caminin mimari bütünlüğü içerisinde anlam kazanan ve dönemin sanat anlayışını yansıtan bir unsur olarak değerlendirilmiştir. Burmalı Minare Camii minberi, Selçuklu döneminin ahşap işçiliğini yansıtan geometrik kompozisyonları, rûmî ve palmet motifleri ile kitabeli bordürleriyle öne çıkmaktadır. Beyazıt Paşa Camii minberi, erken Osmanlı döneminin ahşap işçiliği ve bezeme anlayışına ilişkin özellikler sergilerken, Çilehane Camii minberi daha sade bezeme programı ve ahşap çıtalarla oluşturulan düzenlemeleriyle dikkat çekmektedir. Şirvanlı Camii minberi ise mermer malzeme, işçilik ve bezeme özellikleri bakımından geç Osmanlı döneminin estetik anlayışını yansıtmaktadır. Araştırma sonucunda, Amasya camilerindeki minberlerin estetik niteliğinin yalnızca bezeme unsurlarının yoğunluğu üzerinden açıklanamayacağı ortaya konulmuştur. Malzeme ve teknik tercihler, geometrik ve bitkisel bezemelerin düzenlenişi, yazı programı, mimari kuruluş ve minberin cami içerisindeki konumu birlikte değerlendirildiğinde daha bütüncül bir estetik anlayış ortaya çıkmaktadır. İncelenen örnekler, Selçuklu’dan Osmanlı’ya uzanan süreçte minber sanatındaki değişim ve sürekliliklerin Amasya’daki yerel zanaatkârlık geleneğiyle birleşerek farklı estetik biçimlerde sürdürüldüğünü göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• İslam Tarihi ve sanatları
• Selçuklu
• Osmanlı
• Cami
• Minber

Aesthetic of Minbars in Amasya Mosques from the Seljuks to the Ottomans: The Examples of Burmalı Minare, Beyazıt Paşa, Çilehane, and Şirvanlı Mosques

Öz

This study examines the aesthetic characteristics of minbars in Amasya mosques from the Seljuk to the Ottoman period through the examples of Burmalı Minare, Beyazıt Paşa, Çilehane, and Şirvanlı Mosques. These mosques were selected because they belong to different historical periods and their minbars display distinct characteristics in terms of material, technique, decorative program, craftsmanship, and overall style. Dating from the thirteenth to the nineteenth century, these representative architectural examples enable a comprehensive assessment of the historical development, stylistic changes, and continuities of minbar art in Amasya. The study systematically evaluates the primary architectural components of the minbars, including the door, body, steps, balustrades, upper pavilion, and şerefe, together with their underlying construction materials and execution techniques. Geometric and vegetal ornamentation, Rumi and palmette motifs, calligraphic inscriptions, and the precise physical placement of the minbars within the mosque interior are also critically examined from an aesthetic perspective. Accordingly, the minbar is considered not merely as a functional architectural element for delivering sermons, but as an integral component of the mosque reflecting its period’s artistic understanding and spiritual atmosphere. The minbar of Burmalı Minare Mosque stands out with its wooden craftsmanship, geometric compositions, Rumi and palmette motifs, and inscribed borders. The minbar of Beyazıt Paşa Mosque reflects the wooden craftsmanship and decorative approach of the early Ottoman period, while the Çilehane Mosque minbar attracts attention with its simpler decorative program and wooden-strip arrangements. The Şirvanlı Mosque minbar reflects the aesthetic understanding of the late Ottoman period through its marble material and elaborate ornamental features. The study demonstrates that the aesthetic quality of Amasya minbars cannot be explained solely by the density of their decorative elements. Material choices, ornamental arrangements, calligraphic programs, architectural composition, and spatial placement together reveal a holistic aesthetic understanding, illustrating how regional craftsmanship traditions enriched Islamic art.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Art and History
• Seljuk
• Ottoman
• Mosque
• Minbar

Kaynakça

1. Acar, Abdurrahman. “Minber-i Nebî Hakkında Bazı Notlar”. Diyanet İlmi Dergi Özel Sayı (2003), 589-616.
2. Aydın, Tuğba. Amasya Tekkeleri. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
3. Azimova, Parvana - Doğanbaş, Muzaffer. “Amasya Tari̇hi̇nde Azeri̇ler ve Mi̇mari̇ Eserleri̇”. Eurasian Academy of Sciences 11 (Kasım 2019), 15-30.
4. Bozkurt, Nebi. “Mi̇nber”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 02 Haziran 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/minber
5. Can, Mesut. “Tari̇hte Mi̇nbere Yüklenen Semboli̇k ve Termi̇noloji̇k Anlamlar Üzeri̇ne Bazi Tespi̇tler”. Bilimname, 413-445. https://doi.org/10.28949/bilimname.547109
6. Can, Yılmaz. “Minberin Cami Mimarisine Katılımı”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 8/2 (01 Nisan 2008), 9-30.
7. Ebrahimi, Behnaz - Şentürk, Leyla Varlık. “İslâm Sanatinda Geometri̇k Desenleri̇n Semboli̇k Anlamlari Ve Mi̇nyatür Sanatinda Örnekleri̇”. Kdpü Güzel Sanatlar Fakültesi Sanat Dergisi 1/8 (Eylül 2024).
8. Eruz, Fulya. “Memlükler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 18 Haziran 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/memlukler

9. Eyice, Semavi. “Bayezi̇d Paşa Cami̇i̇”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 14 Ağustos 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/bayezid-pasa-camii
10. Eyice, Semavi. “Burmali Mi̇nare Cami̇i̇ ve Türbesi̇”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 01 Haziran 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/burmali-minare-camii-ve-turbesi
11. İbn Kesir, Ebu’l-Fida. el-Bidaye ve’n-Nihaye. 10 Cilt. İstanbul, ts.
12. Kalfazade, Selda. “Gökmedrese Cami̇i̇”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 24 Mayıs 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/gokmedrese-camii Karadeniz, Mustafa Uğur. “İslam Sanatı ve Estetiğini Kavramak”. Düşünen Şehir 13 (Kasım 2020), 26-31.
13. Karadeniz, Mustafa Uğur. İslam Sanatlarında Estetik. İstanbul: Ketebe, 1. Basım, 2020.
14. Karadeniz, Mustafa Uğur. “Mihraptan Şehre Metafizik Bir İstif”. Düşünen Şehir 23 (Aralık 2025), 115-120.
15. Keskin, Mustafa Çağhan. “Bayezid Paşa: Vezir, Entelektüel, Sanat Hamisi”. Osmanlı Araştırmaları 48/48 (27 Temmuz 2016), 1-37. https://doi.org/10.18589/oa.586424
16. Kıvılcım, Tuğba. Amasya Camilerindeki Minberler (Cumhuriyet Dönemine Kadar). Samsun: Ondokuzmayıs Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
17. Kurtişoğlu, Gülay Apa. Anadolu Selçuklu Dönemi Ahşap Minberleri, 2015.
18. Kurtişoğlu, Gülay Apa. “Anadolu Selçuklu Döneminin İki Minberi: Amasya Burmalı Minare Camii Minberinin Divriği Ulu Camii Minberiyle İlişkisi Üzerine”. Uluslarası Tarih ve Sosyal Araştırma Dergisi 11 (2014), 93-126.
19. Kurtişoğlu, Gülay Apa. “İslam Sanat ve Esteti̇k-6. Di̇ni̇ Yayinlar Kongresi̇”. Dini Mekanlarda Fonksiyonel Estetik Ögeler. 236-246. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2013.
20. Mutlu, İsrafil. Amasya’da Osmanlı Devri̇ Anıtları. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Doktora Tezi, 2022.
21. Özdemir, Emrah. “Din ve Edebiyat”. Dünü Bugünü ve Gelecegiyle İslam İlahiyat Felsefe Sanat ve Edebiyat. ed. Davut Ağbal. 211-246. Ankara: Sonçağ Akademi, 1. Basım, 2025.
22. Şahin, İlhan - Emecen, Ferudun. “Amasya”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 01 Haziran 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/amasya
23. Tanman, Baha. “Yâkub Paşa Tekkesi̇”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 02 Haziran 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/yakub-pasa-tekkesi
24. Yaşar, Hüseyin Hüsamettin. Amasya Tarihi. 12 Cilt. Amasya, 2022.
25. Kültür Portalı. “Bayezi̇d Paşa Cami̇i̇”. Erişim 03 Haziran 2025. http://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/amasya/gezilecekyer/bayezd-pasa-cam
26. Kültür Portalı. “Çi̇lehane Cami̇i̇”. Erişim 02 Haziran 2025. http://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/amasya/gezilecekyer/clehane-cam?utm_source=chatgpt.com
27. Kültür Portalı. “Şi̇rvanli Cami̇i̇”. Erişim 01 Haziran 2025. http://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/amasya/gezilecekyer/srvanli-azarler-cam
28. “T.c. Amasya Vali̇li̇ği̇ - Camiiler”. Erişim 02 Haziran 2025. http://www.amasya.gov.tr/camiiler
29. Türkiyede Vakıf ve Abide Eserler. Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü, 2. Basım, 1983.