Anne Duyarlılığının Reaktif ve Proaktif Eğilimler Temelinde Değerlendirilmesi: Ölçek Geliştirme, Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması

Öz

Bakım veren duyarlılığı, çocuğun duygusal işaretlerini/sinyallerini algılama, doğru yorumlama ve bu işaretlere uygun ve zamanında yanıt verme kapasitesi olarak tanımlanmakla birlikte; farklı kültürlerde zamanında ve uygun olmanın anlamı ile ilgili tartışmalar halen sürmektedir (Keller ve ark., 2018; Mesman ve ark., 2017). Bu bağlamda çocuğun işaretlerine verilen yanıt, reaktif ve proaktif eğilimler temelinde ele alınmakta, uluslararası yazında senaryolar ile değerlendirildiği görgül araştırmalar bulunmaktadır (örn., Song ve ark., 2023; Ziehm ve ark., 2013). Bu çalışmanın amacı, anne duyarlılığını reaktif ve proaktif eğilimler temelinde değerlendirmeye yönelik öz bildirim türünde bir ölçme aracı geliştirmek, geçerlik ve güvenirliğini incelemektir. Araştırmanın örneklemi, Çalışma-1 için 3 ile 6 yaş arasında çocuğu olan 292 (Ort.yaş = 35.13, S = 4.70); Çalışma-2 için 280 (Ort.yaş = 34.18, S = 4.88) anneden oluşmaktadır. Açımlayıcı ve doğrulayıcı faktör analizleri sonuçları, ölçeğin 16 madde ve iki alt boyuttan oluştuğunu; geçerlik analizleri ise ölçüt-bağıntılı geçerliğe sahip olduğunu göstermiştir. Güvenirlik analizlerinde, ölçeğin alt boyutları için Cronbach alfa katsayıları reaktif duyarlılık için .69 ve proaktif duyarlılık için .72; test-tekrar test çalışmasında ise güvenirlik katsayıları sırasıyla .76 ve.83 olarak bulunmuştur. Bulgular, ölçeğin Türkiye kültüründe 3 ile 6 yaş arasında çocuğa sahip annelerin duyarlılık özelliklerini değerlendirmek için kullanılmaya elverişli bir ölçme aracı olduğunu göstermiş; ölçeğin iyileştirilmesine yönelik öneriler ile birlikte tartışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Reaktif ve proaktif anne duyarlılığı
• kültürel benlik
• zihinselleştirme
• ebeveyn amaçları

Development of Reactive-Proactive Maternal Sensitivity Scale: Validity and Reliability Study

Öz

Caregiver sensitivity is defined as the capacity to perceive, accurately interpret, and timely respond to a child's emotional signals/signs. However, ongoing debates persist regarding the meaning of timeliness and appropriateness in different cultures (Keller ve ark., 2018; Mesman ve ark., 2017). In this context, responses to a child's signals are examined based on proactive and reactive tendencies and evaluated through scenarios in the international literature (Song ve ark., 2023; Ziehm et al., 2013). The aim of this study is to develop a self-report scale for evaluating maternal sensitivity on the basis of reactive and proactive tendencies and to examine its validity and reliability. The sample of the study consisted of 292 mothers with children aged between 3 and 6 years in Study 1 (Mage = 35.13, SD = 4.70) and 280 mothers in Study 2 (Mage = 34.18, SD = 4.88). The results of the exploratory and confirmatory factor analyses showed that the scale consisted of 16 items and two subscales, while the validity analyses indicated that it had criterion-related validity. Cronbach's alpha coefficients were found to be .69 for reactive sensitivity, .72 for proactive sensitivity; the test-retest reliability coefficients were .76 and .83, respectively. In conclusion, the findings show that the scale is a valid and reliable for assessing maternal sensitivity in Turkish mothers of 3–6-year-old children, with suggestions for future refinement.

Anahtar Kelimeler

• Reactive and proactive maternal sensitivity
• cultural self
• mentalization
• parental goals

Kaynakça

1. Ainsworth, M. D. S., Blehar, M. C., Waters, E. ve Wall, S. N. (1978). The development of child- mother attachment. Patterns of attachment: A psychological study of the strange situation (1. baskı) içinde (s. 1-29). Hove, UK: Psychology Press.
2. Arıkan, G., Acar, İ., ve Üstündağ-Budak, M. (2020, Ağustos, 21-23). Türkiye’deki annelerde içsel düşünme işlevselliği kısa-formunun geçerliliği [Sözlü Sunum]. 1. Uluslararası Bebek, Çocuk ve Ergen Psikoloji Kongresi, İstanbul, Türkiye.
3. Berument, S. K., Okur, Ş., Bahtiyar-Saygan, B., Yavaşlar-Doğru, Y., Bakır-Demir, T. ve Aran,
4. Ö. (2018). Anne duyarlılık ölçeği: Geçerlik ve güvenirlik çalışmaları. Türk Psikoloji Yazıları, 21(42), 17–34.
5. Büyüköztürk, Ş. (2002) Faktör analizi: Temel kavramlar ve ölçek geliştirmede kullanımı. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 32(32), 470-483.
6. Cheah, C. S., Zhou, N., Leung, C. Y. ve Vu, K. T. (2018). The complexities of parental control among Chinese American mothers: The role of acculturation. Parental Roles and Relationships in Immigrant Families: An International Approach, 31-49.
7. Claussen, H.A. ve Crittenden, P.M. (2000). Maternal sensitivity. A.H. Claussen ve P.M. Crittenden, (Ed.), The organization of attachment relationships içinde (s. 115–122). Cambridge, UK: Cambridge University Press.
8. Corapci, F., Friedlmeier, W., Benga, O., Strauss, C., Pitica, I. ve Susa, G. (2018). Cultural socialization of toddlers in emotionally charged situations. Social Development, 27(2), 262-278.

9. Çen Yağız, S. (2024). Anne-Çocuk Anı Konuşmalarının Anneye ve Çocuğa Ait Bireysel ve Bağlamsal Değişkenler Çerçevesinde İncelenmesi [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
10. Field, A. (2013). Discovering Statistics Using IBM SPSS Statistics. Sage: London.
11. Friedlmeier, W. ve Trommsdorff, G. (1999). Emotion regulation in early childhood: A cross- cultural comparison between German and Japanese toddlers. Journal of Cross-Cultural Psychology, 30(6), 684–711.
12. Göregenli, M. (1995). Kültürümüz açısından bireycilik-toplulukçuluk eğilimleri: Bir başlangıç çalışması. Türk Psikoloji Dergisi, 10(35), 1-14.
13. Güngör, D. (2016). Psikolojide ölçme araçlarının geliştirilmesi ve uyarlanması kılavuzu. Türk Psikoloji Yazıları, 19(38), 104-112.
14. Harkness, S. ve Super, C. M. (2020). Culture and human development: Where did it go? And where is it going? New Directions for Child and Adolescent Development, 101-119.
15. Harwood, R.L. (1992). The influence of culturally derived values on Anglo and Puerto Rican mothers’ perceptions of attachment behavior. Child Development, 63(4), 822–839.
16. Imamoglu, E. O. (2003). Individuation and relatedness: Not opposing but distinct and complementary. Genetic, Social, and General Psychology Monographs, 129(4), 367-402.
17. Imamoğlu, E. O. (1998). Individualism and collectivism in a model and scale of balanced differentiation and integration. The Journal of Psychology, 132(1), 95-105.
18. Kağıtçıbaşı, Ç. (2012). Kültür ve Ana Babalık: Kuram ve Uygulama Çıkarsamaları. M. Sayıl ve B. Yağmurlu (Ed.), Ana babalık: Kuram ve araştırma (1. baskı, s. 61-81) içinde. Koç Üniversitesi Yayınları.
19. Kağıtçıbaşı, Ç. (2007). Family, self, and human development: Theory and application (2. baskı). Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum.
20. Kagitcibasi, C. ve Ataca, B. (2005). Value of children and family change: A three‐decade portrait from Turkey. Applied Psychology, 54(3), 317-337.
21. Kâgitçibaşi, Ç. (1990). Family and socialization in cross-cultural perspective: A model of change. J. J. Berman (Ed.), Current theory and research in motivation, Vol. 37. Nebraska Symposium on Motivation, 1989: Cross-cultural perspectives (s. 135-200) içinde. Lincoln, NE: University of Nebraska Press.
22. Kağıtçıbaşı, Ç. (1985). Intra-family interaction and a model of family change. Family in Turkish Society (s. 149-165) içinde. Turkish Social Science Association, Ankara.
23. Kalaycı, S. (2005). SPSS uygulamali cok degiskenli istatistik teknikleri. Ankara: Asil Yayin Dagitim.
24. Karabulut, D., Ilhan, A., Kumru, A., ve Arikan, G. (2016). Erken Çocukluk Döneminde Ebeveyn İçsel Düşünme İşlevselliği Ölçeği’nin Türk Örnekleminde Görülen Sosyometrik Yapısı [Poster Bildiri]. 52. Ulusal Psikiyatri Kongresi, Antalya, Turkey.
25. Keller, H., Bard, K., Morelli, G., Chaudhary, N., Vicedo, M., Rosabal‐Coto, M., ... ve Gottlieb, A. (2018). The myth of universal sensitive responsiveness: Comment on Mesman et al.(2017). Child Development, 89(5), 1921-1928.
26. Kline, P. (1999). The handbook of psychological testing (2nd ed.). London: Routledge.
27. Luyten, P., Nijssens, L., Fonagy, P. ve Mayes, L. C. (2017). Parental reflective functioning: Theory, research, and clinical applications. The Psychoanalytic Study of the Child, 70(1), 174-199.
28. Markus, H. R. ve Kitayama, S. (1991). Culture and the self: implications for cognition, emotion, and motivation. Psychol. Rev. 98, 224–253.
29. Mesman, J., Minter, T., Angnged, A., Cissé, I. A., Salali, G. D. ve Migliano, A. B. (2018). Universality without uniformity: A culturally inclusive approach to sensitive responsiveness in infant caregiving. Child Development, 89(3), 837-850.
30. Nacak, M., Yagmurlu, B., Durgel, E. S. ve Van de Vijver, F. J. R. (2011). Metropol ve Anadolu’da Ebeveynlik: Biliş ve Davranışlarda Şehrin ve Eğitim Düzeyinin Rolü. Türk Psikoloji Dergisi, 26(67), 85-100.
31. Okur, Z. E. ve Corapci, F. (2016). Turkish children's expression of negative emotions: Intracultural variations related to socioeconomic status. Infant and Child Development, 25(5), 440-458.
32. Raval, V. V., Raval, P. H., Salvina, J. M., Wilson, S. L. ve Writer, S. (2013). Mothers' socialization of children's emotion in India and the USA: A cross‐and within‐culture comparison. Social Development, 22(3), 467-484.
33. Rothbaum, F., Kakinuma, M., Nagaoka, R. ve Azuma, H. (2007). Attachment and amae: Parent—child closeness in the United States and Japan. Journal of Cross-Cultural Psychology, 38(4), 465-486.
34. Rothbaum, F., Nagaoka, R. ve Ponte, I. C. (2006). Caregiver sensitivity in cultural context: Japanese and US teachers' beliefs about anticipating and responding to children's needs. Journal of Research in Childhood Education, 21(1), 23-40.
35. Rothbaum, F. ve Morelli, G.(2005). Attachment and Culture: Bridging Relativism and Universalism. W. Friedlmeimer, P. Chakkarath & B. Schwarz (Ed.), Culture and human development (s. 92-113) içinde. New York, NY: Psychology Press.
36. Rothbaum, F., Weisz, J., Pott, M., Miyake, K. ve Morelli, G. (2000). Attachment and culture: Security in the United States and Japan. American Psychologist, 55(10), 1093–1104.
37. Schaefer, E. S. ve Edgerton, M. (1985). Parent and child correlates of parental modernity. I. E. Sigel (Ed.), Parental belief systems: The psychological consequences for children (s. 287-318) içinde. Hillsdale, NJ: Erlbaum.
38. Song, J. H., Cho, S. I. ve Trommsdorff, G. (2023). Being sensitive in their own way: parental ethnotheories of caregiver sensitivity and child emotion regulation across five countries. Frontiers in Psychology, 14, 1-14.
39. Sümer, N. (2011). Kültüre özgü ilgi-bakım ve ebeveyn davranışlarının yapılandırılmış görüşmelerle derinlemesine incelenmesi. (Yayınlanmış proje raporu).
40. Sümer, N. ve Kağıtçıbaşı, Ç. (2010). Culturally relevant parenting predictors of attachment security: Perspectives from Turkey. P. Erdman ve N. Kok-Mun (Ed.), Attachment: Expanding the Cultural Connections (s. 157-179) içinde. New York: Routledge Press.
41. Sümer, N., Metin Orta, İ., Alsancak-Akbulut, C., Salman-Engin, S., İlden-Koçkar, A., Şahin-Acar, B. ve Yaşar, B. (2020). Olumlu ebeveyn davranışlarını artırmaya yönelik video-geri bildirimli müdahale programının anne duyarlığı üzerindeki etkisinin Türkiye'de incelenmesi. Türk Psikoloji Dergisi, 35(85), 100-116.
42. Sümer, N., Sayıl, M., Kazak Berument, S., Doğruyol, B., Günaydın, G., Harma, M., ... ve Selçuk, E. (2009). Çocuğun gelişiminde bağlanma, ilgi-bakım ve aile dinamiklerinin etkisi. (Yayınlanmış proje raporu).
43. Tavşancıl, E. (2010). Tutumların ölçülmesi ve SPSS ile veri analizi (4. bs.). Ankara: Nobel Yayın Dağıtım.
44. Trommsdorff, G. ve Cole, P. M. (2011). Emotion, self-regulation, and social behavior in cultural contexts. X. Chen and K. H. Rubin (Ed), Socioemotional development in cultural context (s. 131-163) içinde. New York, NY: The Guilford Press.
45. Van Ijzendoorn, M. H. ve Bakermans-Kranenburg, M. J. (2019). Bridges across the intergenerational transmission of attachment gap. Current Opinion in Psychology, 25, 31-36.
46. van Ijzendoorn, M. H. ve Sagi, A. (1999). Cross-cultural patterns of attachment: Universal and contextual dimensions. J. Cassidy & P. R. Shaver (Ed.), Handbook of attachment: Theory, research, and clinical applications (s. 713-734) içinde. New York, NY, US: The Guilford Press.
47. Vu, K. T., Cheah, C. S., Zhou, N., Leung, C. Y., Li, J. ve Yamamoto, Y. (2018). The socialization areas in which European American and Chinese immigrant mothers express warmth and control. Parenting, 18(4), 262-280.
48. Yağmurlu, B., Sanson, A. ve Köymen, S. B. (2005). Ebeveynlerin ve çocuk mizacının olumlu sosyal davranış gelişimine etkileri: Zihin kuramının belirleyici rolü. Türk Psikoloji Dergisi, 20(55), 1-20.
49. Zeegers, M. A., Colonnesi, C., Stams, G. J. J. ve Meins, E. (2017). Mind matters: A meta- analysis on parental mentalization and sensitivity as predictors of infant–parent attachment. Psychological Bulletin, 143(12), 1245.
50. Ziehm, J., Trommsdorff, G., Heikamp, T. ve Park, S. Y. (2013). German and Korean mothers' sensitivity and related parenting beliefs. Frontiers in Psychology, 4(561), 1-9.