VASİYETİN MAHİYETİ VE GEÇERLİLİK ŞARTLARIYLA ALAKALI EL-AHKAMÜ’Ş-ŞERʿİYYE Fİ’L-AHVÂLİ’Ş-ŞAHSİYYE VE TMK’NIN DÜZENLEMELERİ ARASINDA BİR MUKAYESE

Yıl 2025, Cilt: 2 Sayı: 2, 254 - 296, 24.07.2025

Oğuzhan Orhan

Öz

Vasiyet, muhtelif hukukî mahiyet ve şekillerde olmakla beraber hemen her hukuk sisteminde yer alan mühim bir hukukî müessesedir. Hem İslam hukukunda hem de Türk/İsviçre hukukunda vasiyet meşru görülmüş ve muhtelif yönleriyle hukukşinaslarca ele alınmıştır. Bununla beraber, vasiyetin hukuki mahiyetine, şekil şartlarına ve geçersizlik hallerine yaklaşım açısından iki hukuk sistemi arasında ciddi farklılıklar bulunmaktadır. Bu çalışma, İslam hukuku kaynaklı el-Aḥkâmü’ş-şerʿiyye fi’l-aḥvâli’ş-şaḫṣiyye ile Türk Medeni Kanunu’nda yer alan vasiyetin geçerlilik şartlarına ilişkin düzenlemeleri mukayeseli olarak ele almayı amaçlamaktadır. İnceleme kapsamında, her iki hukuk sisteminin vasiyet kurumuna ilişkin temel yaklaşımı karşılaştırmalı olarak analiz edilecek; özellikle vasiyetin hukukî mahiyeti, şekil şartları ve geçersizlik halleri bakımından ortaya çıkan benzerlik ve ayrımlar sistematik biçimde ortaya konacaktır. Böylelikle çalışmanın nihai hedefi, farklı normatif zeminlere dayanan İslam hukuku ile Türk/İsviçre hukuk sisteminin vasiyet müessesesine dair kuramsal yaklaşımlarını, karşılaştırmalı bir perspektifle değerlendirmektir.

Anahtar Kelimeler

İslam Hukuku , Türk/İsviçre Hukuku , Vasiyet , el-Aḥkâmü’ş-şerʿiyye fi’l-aḥvâli’ş-şaḫṣiyye , Türk Medeni Kanunu

Kaynakça

• Albayrak, Âdem. İslam Hukukunda Vasiyet. Yüksek Lisans Tezi. Yozgat, 2017.
• Ali Haydar Efendi. Dürerü’l-hükkâm şerhu Mecelleti’l-ahkâm. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2017
• Alsulaıman, Khadeeja Abdulsattar Sadeq. İslam ve Osmanlı Hukukunda Vasiyet. Doktora Tezi. Konya: Selçuk Üniversitesi, 2024.
• Altunışık, Mehmet Akif. “Bireysel-Toplumsal Farklılıklar ve Ahlâkî Görecelik Sorunu.” Amasya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 6/10 (2018): (ss. 261-282).
• Antalya, Gökhan ve Mehmet Topuz. Medeni Hukuk Giriş, Temel Kavramlar, Başlangıç Hükümleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2019.
• Antalya, Gökhan. Miras Hukuku. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2019.
• Apaydın, Yunus. “Şahitlik.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 38: 513–516. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
• Arı, Abdüsselam. “Vasiyet.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 44: 78–85. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
• Arslan, Merve. “Yargıtay Kararları ve Doktrin Tartışmaları Işığında Ölüme Bağlı Tasarrufların İptal Sebeplerinin Değerlendirilmesi.” Necmettin Erbakan Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 5/2 (2022): (ss. 693-717).
• Avcı, Mustafa. Türk Hukuk Tarihi. Konya: Atlas Akademi, 2019.
• Ayan, Mehmet. Miras Hukuku. Konya: Mimoza Yayınları, 2014.
• Aydın, Mehmet Akif. “el-Aḥkâmü’ş-şerʿiyye fi’l-aḥvâli’ş-şaḫṣiyye.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
• Ayiter, Ferid. “Temlik”. Adliye Ceridesi, 32/12 (1941): (ss. 996-1022).
• Bakkaloğlu, Abdussamed. “Kanunlaştırma Hareketlerinin Öncülerinden Mısırlı Kadri Paşa (1821–1888): Hayatı ve Eserleri”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, 6 (2005): (ss. 55-68).
• Başpınar, Veysel. “Yeni Türk Medeni Kanunu Hakkında Bazı Düşünceler”. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 3/2 (1999).
• Berki, Şakir. “Türk Hukukunda Vasiyet”. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 8/3 (1951): (ss. 400-434).
• Berki, Şakir. “İslam Hukuku Miras Sistemi İle Medeni Kanunun Miras Sistemi Arasındaki Farklar”. Ankara İlahiyat Fakültesi Dergisi. 22/1–2 (1978): (ss. 1-15).
• Beyzâvî, Nâsirüddîn. el-Ġāyetü’l-ḳuṣvâ fî dirâyeti’l-fetvâ. Tahkik: Ali Muhyiddin el-Karadâğî. Beyrut: Daru’l-Beşâiru’l-İslâmiyye, 2008.
• Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukukı İslamiyye ve Istılahat-I Fıkhiyye Kamusu. İstanbul: Bilmen Yayınevi, 1988.
• Braun, Cihan Avcı ve Tuğçe Tekben. “Miras Sözleşmesinde Tarafların Ehliyet Durumu ve Ehliyetsizliğe Bağlanan Hukuki Sonuçlar”. Türk-Alman Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 4/2 (2022): (ss. 407-484).
• Buhârî, Abdülazîz. Keşfü’l-esrâr fî şerḥi Uṣûli’l-Pezdevî. Tahkik: Abdullah Mahmûd Muhammed. Beyrut: Daru’l-Kütübü’l-İlmiyye, 1997.
• Buhûtî, Mansûr b. Yunus. ty. Keşşâfü’l-ḳınâʿ ʿan (metn)i’l-İḳnâʿ. Tahkik: Muhammed Emin Zinnâvî. Riyad: Daru Âlemî’l-Kütüb. ty.
• Cürcânî, Seyyid Şerîf. et-Taʿrîfât. Beyrut: Mektebetü Lübnan, 1985.
• Çalış, Halit. “İslam Borçlar Hukukunda Akit Serbestisi ve Genel Olarak Sınırlandırmaları”. Dini Araştırmalar Dergisi, 7/19 (2004): (ss. 269-295).
• Çeker, Orhan, ed. Osmanlı Hukuk-ı Aile Kararnamesi. Konya: Mehir Vakfı Yayınları, 2017.
• Dadaş, Mustafa Bülent. “İslam Vasiyet ve Miras Hukukunda Gözetilen Maksatlara Dair Bir Değerlendirme”. el-Mecelletü’l-İlmiyye li-Riyâseti Şu'ûni’d-Diniyye Türkiyye, 4/1 (2022): (ss. 148-185).
• Desûkî, Şemsüddîn Ebû Abdillâh. Ḥâşiye ʿale’ş-Şerḥi’l-kebîr. Beyrut: Daru’l-Fikr, 2016.
• Dural, Mustafa ve Turgut Öz. Türk Miras Hukuku. Ankara: Filiz Kitabevi, 2015.
• Ebu Zehre, Muhammed el-Milkiyye ve naẓariyyetü’l-ʿaḳd. Kahire: Daru’l-Fikri’l-Arabî, 2020.
• Ebû Zehre, Muhammed. Şerḥu Ḳānûni’l-vaṣiyye. Kahire: Mektebetü’l-Mısriyye. ty.
• Ekinci, Ekrem Buğra. “İslam-Osmanlı Hukukunda Vasiyetin İsbâtı”. Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 1/2 (1997): (ss. 105-120).
• Eren, Fikret ve İpek Yücer. Türk Miras Hukuku. Ankara: Yetkin Yayıncılık, 2019.
• Eren, Fikret. Türk Medeni Kanununda Ölüme Bağlı Tasarrufların İptali Davası. Ankara: Yargıçoğlu Matbaası, 1966.
• Eren, Fikret. Borçlar Hukuku Genel Hükümler. Ankara: Yetkin Basımevi, 2016.
• Eşkâr, Süleyman. Târihu’l-fıkhi’l-İslâmî. Amman: Dâru’n-Nefâis, 1991.
• Eviz, Esra. “Vasiyet Türleri ve Özellikleri.” İstanbul Hukuk Mecmuası, 75/1 (2017): (ss. 393-412).
• Fâsî, Allâl. İslam Hukuk Felsefesi (Çev. Soner Duman ve Osman Güman). İstanbul: İlimyurdu Yayıncılık, 2014.
• Feyyûmî, Ebü’l-Abbas. el-Miṣbâḥu’l-münîr fî ġarîbi’ş-Şerḥi’l-kebîr li’r-Râfiʿî. Tahkik: Abdülazim Şenavî. Kahire: Daru’l-Maarif, 2001.
• Gelenbevî. Şerḥ-i Îsâġūcî. Tahkik: Abdullah Hacdönmez. İstanbul: Mektebetü’l-Hanefiyye, ty.
• Gırnâtî, Ebü’l-Kâsim İbni Cüzey. el-Ḳavânînü’l-fıḳhiyye. Tahkik: Abdülkerim Fudeylî. Kazablanka: Daru’l-Reşâd el-Hadisiyye, 2018.
• Gönen, Doruk. El Yazılı Vasiyetname. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul, 2025.
• Güneri, Cemal. Ölüme Bağlı Tasarrufların İptali. Yüksek Lisans Tezi. İzmir, 2016.
• Hafif, Ali. Aḥkâmü’l-muʿâmelâti’ş-şerʿiyye. Kahire: Daru’l-Fikri’l-Arabî, 2008.
• Herevî, Ali el-Kârî. Fetḥu bâbi’l-ʿinâye. Tahkik: Ahmed Ferid el-Mezdî. Beyrut: Daru’l-Kütübü’l-İlmiyye, 2017.
• Heytemî, İbni Hacer. Tuḥfetü’l-muḥtâc bi-şerḥi’l-Minhâc. Tahkik: Enver Şeyhî. Beyrut: Daru’d-Diyâ, 2020.
• Hısnî, Takiyyüddîn Ebû Bekr. Kifâyetü’l-aḫyâr. Tahkik: Muhammed Vehbi Süleyman. Beyrut: Daru’l-Hayr, 1992.
• İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn. el-Muğnî. Tahkik: Abdülfettah Muhammed. Riyad: Daru Alemi’l-Kütüb, 1997.
• İbni Aşûr, Muhammed Tâhir. Maḳāṣıdü’ş-şerîʿati’l-İslâmiyye. Kahire: Darus’-Selâm, 2016.
• İbni Rüşd (el-Ced), Ebü’l-Velid Ahmed. el-Muḳaddemâtü’l-mümehhedât. Tahkik: Said Ahmed E‘râb. Beyrut: Daru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1988.
• İbnü’l-Münzir, Ebû Bekr. el-İcmâ. Beyrut: Daru’l-Kütübü’l-İlmiyye, 1985.
• İslamoğlu, Abdullah ve Esra Eviz. “Mirastan Yoksunluk Sebebi Olarak Mirasbırakanın Öldürülmesinin Medeni Hukuk ve İslam Hukuku Açısından İncelenmesi”. İstanbul Hukuk Mecmuası, 81/3 (2023): (ss. 621- 644).
• Kadri Paşa, Muhammed. el-Aḥkâmü’ş-şerʿiyye fi’l-aḥvâli’ş-şaḫṣiyye. Tahkik: Abdülvâris Muhammed Ali. Beyrut: Daru’l-Kütübü’l-İlmiyye, 2014.
• Karaman, Hayrettin. İslâm Hukuk Tarihi. İstanbul: İrfan Matbaası, 1975.
• Karaman, Hayrettin. Mukayeseli İslam Hukuku. İstanbul: İz Yayıncılık, 2016.
• Kâsânî, Alâüddîn. Bedâʾiʿu’ṣ-ṣanâʾiʿ fî tertîbi’ş-şerâʾi. Tahkik: Muhammed Tâmir. Karaçi: Daru’l-Maa‘rifi Diyubend, 2013.
• Kocayusufpaşaoğlu, Necip, vd. Borçlar Hukuku Genel Bölüm. İstanbul: Filiz Kitabevi, 2014.
• Köse, Saffet. “İslam Hukukunun Statikliği Olduğu İddiasının Tahlili.” Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 6/6 (1996): (ss. 255-295).
• Köse, Üzeyir. “İslam Hukuku Açısından Mirasçılar Lehine Yapılan Vasiyetler”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, 17/33(2019): (ss. 45–70).
• Kûsî’ (İbn Dakīkul‘îd), Ebü’l-Feth Takıyyüddîn. İḥkâmü’l-aḥkâm şerḥu ʿUmdeti’l-aḥkâm. Tahkik: Ahmed Muhammed Şâkir. Beyrut: Alemu’l-Kütüb, 1987.
• Küçükgündör, Erkan. “Roma ve Türk Hukukunda Muayyen Mal Vasiyeti”. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 45/1 (1996): (ss. 505-531).
• Mergīnânî, Burhânüddîn. el-Hidâye. Tahkik: Muhammed Adnan. Beyrut: Daru’l-Erkam. ty.
• Mevsîlî, Ebü’l-Fazl. el-İḫtiyâr li-taʿlîli’l-Muḫtâr. Tahkik: Muhammed Derviş. Beyrut: Daru’l-Erkâm ty.
• Meydânî, Abdülganî. el-Lübâb fî şerḥi’l-Kitâb. Tahkik: Abdürrezzak Mendî. Beyrut: Daru’l-Kitabi’l-Arabî, 2017.
• Nesefî, Ebü’l-Berekât. Kenzü’d-deḳāʾiḳ. Tahkik: Said Bektaş. Medine-i Münevvere: Daru’s-sirâc, 2011.
• Nevevî, Ebû Zekeriyyâ. el-Minhâc fî şerḥi Ṣaḥîḥi Müslim b. el-Ḥaccâc. Tahkik: Muhammed Fuad Abdulbâni. Beyrut: Daru İbni Hazm, 2012.
• Oğuzman, Kemal ve Nami Barlas. Medeni Hukuk Giriş, Kaynaklar, Temel Kavramlar. İstanbul: Vedat Kitapçılık, 2019.
• Ozanemre Yayla, Hatice Tolunay. “Önvasiyet Kavramı, Önvasiyetin Unsurları ve Özellikleri”. Ankara Barosu Dergisi, 75/2 (2017): (ss. 99-144).
• Özbilen, Arif Barış. “İstisnaî ve İkincil Bir Vasiyet Türü: Sözlü Vasiyetname”. Ankara Hukuk Fakültesi Dergisi, 71/4 (2022): (ss. 1559-1587).
• Öztürk, Mehmet. Resmi Vasiyetname. Yüksek Lisans Tezi. İzmir, 2019.
• Rassâ, Muhammed b. Kāsım. el-Hidâyetü’l-kâfiyetü’ş-şâfiye li-beyâni ḥaḳāʾiḳi İbn ʿArafeti’l-vâfiye. Beyrut: Daru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1993.
• Semerkandî, Ebü’l-Leys. Ḫizânetü’l-fıḳh. Tahkik: Muhammed Abdüsselam Şahin. Beyrut: Daru’l-Kütübü’l-İlmiyye, 2005.
• Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-eimme. el-Mebsût. Beyrut: Daru’l-Mârife. ty.
• Serozan, Rona ve Baki İlkay Engin. Miras Hukuku ve Uygulama Çalışmaları. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2019.
• Solak, Edhem. Ölüme Bağlı Tasarruflarda Ehliyet. Yüksek Lisans Tezi. Gaziantep, 2016.
• Sönmez, Muhammed İkbal. “Muhammed Kadri Paşa: Hayatı, Eserleri ve Kanunlaştırma Hareketleri”. Yüksek Lisans Tezi. Diyarbakır, 2019.
• Şaban, Zekiyüddîn ve Ahmed Gandur. Ahkâmu’l-vasiyyeti ve’l-vakfi ve’l-mirasi fi’Şeriati’l-İslâmiyye. Beyrut: Mektebetü’l-Felâh, 1984.
• Şener, Esat. Vasiyet Hukuku. Ankara: Seçkin Yayınevi, 1995.
• Şeyhizâde. Mecmaʿu’l-enhur fî şerḥi Mülteḳa’l-ebḥur. Tahkik: Halil Umran Mansûr. Beyrut: Daru’l-Kütübü’l-İlmiyye, 1998.
• Taşatan, Caner. “Vasiyetname Lehine Yorum İlkesi ve Bu İlkenin Türk Medeni Kanunu’na Yansımaları”. Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 23/1 (2021): (ss. 571-605).
• Tunçomağ, Kenan. Borçlar Hukuku Genel Hükümler. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları, 1969.
• Tûrî, Muhammed b. Hüseyin. Tekmiletü el-Baḥrü’r-râʾiḳ. Tahkik: Zekeriyya Umeydât. Beyrut: Daru’l-Kütübü’l-İlmiyye. ty.
• Türk Hukuk Kurumu. Türk Hukuk Lügati. Ankara: Başbakanlık Basımevi, 1991.
• Yaman, Ahmet. “Fıkıh-Ahlak İlişkisi İslâm Amelî Ahlâkının İlke ve Uygulamaları Çerçevesinde Bir Giriş”. Usul İslam Araştırmaları, 9/9 (2008): (ss. 87-118).
• Yelmen, Âdem. “Ölüme Bağlı Tasarrufların İptali Davasının Davada Yer Almayan İlgililer Üzerindeki Etkisi”. Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 26/1 (2022): (ss. 69-105).
• Yılmaz, Coşkun, ed. İstanbul Kadı Sicilleri 79 Davut Paşa Mahkemesi. İstanbul: İBB Kültür A.Ş. Yayınları, 2019.
• Zebîdî, Zeynüddîn. Tecrîd-i Sarîh. Tercüme: Kamil Miras. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2019.
• Zerkâ, Mustafa. el-Medḫalü’l-fıḳhiyyü’l-ʿâm. Dımeşk: Daru’l-Kalem, 2012.
• Zeydân, Abdülkerîm. el-Mufaṣṣal fî aḥkâmi’l-merʾe ve’l-beyti’l-müslim fi’ş-şerîʿati’l-İslâmiyye. Dımeşk: Reselah Publishers, 2012.