HUKUK YARGILAMASINDA YAPAY ZEKÂ İLE GÖREVLİ MAHKEMENİN TESPİTİNE İLİŞKİN YENİ BİR MODEL ÖNERİSİ

Öz

Hukuk yargılamasında davaya bakacak olan görevli mahkemenin tespiti, adil bir yargılama için kritik öneme sahiptir. Bu durum Anayasa’nın “Kanuni hâkim güvencesi” başlıklı 37. maddesinde “Hiç kimse kanunen tâbi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkarılamaz. Bir kimseyi kanunen tâbi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkarma sonucunu doğuran yargı yetkisine sahip olağanüstü merciler kurulamaz.” şeklinde özellikle vurgulanmıştır. Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 1 gereğince bir davanın hangi mahkemede görüleceği kanunla belirlenir ve kamu düzenini ilgilendirir. Görev kurallarının kamu düzenine ilişkin olmasının doğal bir sonucu olarak davanın görevli mahkemede görülmesi gerekliliği dava şartları arasında açıkça sayılmıştır (HMK m. 114/c). Dava şartları, dava açılabilmesi için değil, bir mahkemenin açılmış olan davanın esasına girebilmesi için aranan “kamu düzeni” ile ilgili zorunlu koşullardır. Mahkeme, yargılamanın her aşamasında dava şartlarının eksiksiz olup olmadığını re’sen araştırıp incelemek durumunda olup; bu konuda uyuşmazlık taraflarının istem ve beyanları ile bağlı değildir. Bundan mütevellit uzun bir yargılama süreci sonunda verilen karar, temyiz aşamasında dahi esas hakkında karar veren mahkemenin görevsizliği nedeniyle dava şartı eksikliğinden bozulabilmekte ve yargılama süreçleri görevli mahkemede yeniden tekrarlanabilmektedir. Bu durum usûl ekonomisine aykırılık teşkil edeceği gibi yargıya duyulan güveni zedeleyecek niteliktedir. Davaya bakacak olan görevli mahkemenin belirlenmesindeki yanlışlıklar ve bu durumun geç tespit edilmesinden kaynaklı meydana gelecek olan sorunların çözümünde teknolojik gelişmelerden bu çerçevede yapay zekâ teknolojilerinden yararlanmak yararlı olacak ve katkı sağlayacak niteliktedir. Bu makalede, yapay zekânın dava ve cevap dilekçelerinden görevli mahkemeyi tespit etmesi ve hâkimlerin sadece bu tespiti denetlemesine yönelik bir model önerilmektedir. Önerilen modelin işleyişi, olası hukukî dayanakları, yargılama sürecine katkısı ve adil yargılamaya etkileri bu kapsamda ele alınacaktır. Belirtmek isteriz ki burada bir öneri söz konusu olup tartışmaya açıktır. Ayrıca bu modellemede aynı zamanda tüm inisiyatifin yapay zekâya bırakılması değil, ondan yararlanılması ve sürecin sağlıklı, kısa sürede sonuçlanacak şekilde yürütülmesi söz konusudur.

Anahtar Kelimeler

• Yapay zekâ
• Görevli mahkeme
• Medeni Usûl Hukuku
• Hukukta dijitalleşme
• Makine öğrenimi

A NEW MODEL PROPOSAL FOR THE DETERMINATION OF THE COMPETENT COURT IN CIVIL PROCEEDINGS THROUGH ARTIFICIAL INTELLIGENCE

Öz

The determination of the competent court in civil litigation is of fundamental importance for the assurance of a fair trial. This principle is enshrined in Article 37 of the Constitution, which safeguards the right to a lawful judge and prohibits the establishment of extraordinary tribunals vested with jurisdiction beyond that provided by law. Pursuant to Article 1 of the Code of Civil Procedure (CCP), the jurisdiction of a court is established by statute and is deemed a matter of public order. Accordingly, the requirement that a case be heard before the competent court is explicitly classified as a procedural prerequisite (Art. 114/c CCP). These prerequisites are not conditions for initiating proceedings, but rather essential criteria for a court’s ability to adjudicate the merits. Courts are under a duty to examine such conditions ex officio at every stage of the proceedings, irrespective of the parties’ declarations. As a result, even a judgment rendered after a lengthy trial may be overturned at the appellate stage due to the incompetence of the court that rendered the decision on the merits, requiring the proceedings to be repeated before the competent court. Such a situation not only contradicts the principle of procedural economy but also undermines public confidence in the judiciary. Errors in determining the competent court and the problems arising from their late detection can be mitigated through technological developments—particularly by utilizing artificial intelligence. This study proposes a model in which artificial intelligence identifies the competent court based on the statement of claim and the statement of reply, while judges are tasked solely with supervising this determination. The functioning of the proposed model, its potential legal foundations, its contributions to judicial efficiency, and its implications for the right to a fair trial are discussed within this framework. It should be noted that this study presents a proposal that remains open to discussion. Furthermore, the model does not entail transferring full discretion to artificial intelligence but rather using it as an auxiliary tool to ensure that proceedings are conducted effectively and concluded within a reasonable time.

Anahtar Kelimeler

• Artificial intelligence
• Competent court
• Civil Procedure Law
• Legal digitalization
• Machine learning

Kaynakça

1. Abdulla, Amarendar Reddy. “Artificial Intelligence Needs Law Regulation”. Indian Learning, 1/1 (2020): (s. 43-47).
2. Acemoğlu, Kevork. “4.2.1959 Gün, 13/5 Sayılı Yargıtay İçtihatları Birleştirme Kararı Üzerine Düşünceler”. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 27/1-4 (1961): (s. 476-480).
3. Akbulak, Yavuz. “ABD Eyaletleri Tarafından Çıkarılan Yapay Zekâ Yasalarının Ortak Özelliği” Üzerine, Legal Blog, 28 Mayıs 2025, https://legal.com.tr/blog/yapay-zeka-hukuku/abd-eyaletleri-tarafindan-cikarilan-yapay-zeka-yasalarinin-ortak-ozelligi-uzerin e/ (erişim: 30.10.2025).
4. Arslan, Aziz Serkan. Medenî Usûl Hukukunda Delillerin Toplanması ve Doğrudanlık. Ankara: Adalet Yayınevi, 2012.
5. Arslan, Aziz Serkan. “Dava Şartlarının Yapay Zekâ Tarafından İncelenmesi”. Kırıkkale Hukuk Mecmuası, 5/2 (2025): (s. 615-42).
6. Arslan, Ramazan, Ejder Yılmaz, Sema Taşpınar Ayvaz ve Emel Hanağası. Medenî Usûl Hukuku. 9. Baskı. Ankara: Yetkin Yayınları, 2023.
7. Aslan, Ali Çetin. Medenî Usûl Hukukunda Görev. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2022.
8. Atalı, Murat, İbrahim Ermenek ve Ersin Erdoğan. Medenî Usûl Hukuku, 4. Baskı. Ankara: Yetkin Yayınları, 2022.

9. Atalı, Murat. “Hukuk Yargılamamızda Genel Mahkemeler, Görev Kavramı ve Görevsizlik Kararı”. Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Prof. Dr. Halil CİN'e Selçuk Üniversitesinde 10. Hizmet Yılı Armağanı. Konya: Selçuk Üniversitesi Basımevi, 1995: (s. 525-551).
10. Belgesay, Mustafa Reşit. Hukuk Usûlü Muhakemeleri Kanunu, Rasyonel Tefsiri, Gerekli Tadilleri, Bir Proje. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi, 1947.
11. Belgesay, Mustafa Reşit. Hukuk Usûlü Muhakemeleri Kanunu Şerhi. Cilt I. İstanbul, 1948.
12. Berkin, Necmeddin M. Medenî Usûl Hukuku Esasları. Ankara, 1969.
13. Berkin, Necmettin M. Tatbikatçılara Medeni Usul Hukuku Rehberi, İstanbul: Filiz Kitapevi, 1981.
14. Bilge, Necip ve Ergun Önen. Medeni Yargılama Hukuku Dersleri. Ankara: Sevinç Matbaası, 1978.
15. Bozkurt Yüksel, Armağan Ebru ve Başak Bak. “Yapay Zekâ”. Futurist Hukuk. İstanbul: Aristo Yayınevi, 2018.
16. Budak, Cem. “Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun Görev, Yetki ve Yetki Sözleşmesi (HMK m. 5-9) Konularında Getirdiği Yenilikler”. Bankacılar Dergisi, Özel Sayı (2013): (s. 42-61).
17. Budak, Cem. Medenî Usûl Hukukunda Kavram İçtihadı ve Menfaat İçtihadı. İstanbul: Filiz Kitabevi, 2021.
18. Budak, Ali Cem ve Varol Karaaslan. Medenî Usûl Hukuku. 5. Baskı. İstanbul: Filiz Kitabevi, 2021.
19. Çetin, Selin. “Bir Sorum Var: Bu Robot Hukuku Dedikleri Nedir Yahu?” (https://robotic.legal/bir-so-rum-var-bu-robot-hukuku-dedikleri-nedir-yahu/ (Erişim: 22.10.2025).
20. Elmas, Çetin. Yapay Zekâ Uygulamaları Yapay Sinir Ağı/ Makine Öğrenmesi/ Derin Öğrenme/ Derin Ağlar/ Bulanık Mantık/ Genetik Algoritma. Ankara: Seçkin Yayınları, 2021.
21. Erdönmez, Güray. Pekcanıtez Usûl Medenî Usûl Hukuku. 15. Baskı, Cilt: I. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2017.
22. Gerhold, Sönke Florian. Gerichtsverfassungsgesetz: GVG mit Landesausführungsgesetzen Kommentar (Ed. Jürgen Graf). 28. Auflage. München: C.H.Beck Nördlingen, 2025.
23. Görgün, L. Şanal, Levent Börü ve Mehmet Kodakoğlu. Medenî Usûl Hukuku. 12. Baskı. Ankara: Yetkin Yayınları, 2023.
24. Güçlütürk, Osman Gazi. Yapay Zekâ ve Verinin Kullanımı, İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2022.
25. Kantarcıoğlu, Servet. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 115. Maddesi Çerçevesinde Medeni Usûl Hukukunda Dava Şartlarının İncelenmesi, İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2024.
26. Karabel, Emine Yalçın ve Dilek Aydemir. “Medeni Usûl Hukukunda Yargılamanın Hızlandırılması ve Adalete Erişim Bakımından Çevrimiçi Yargılama ve Yapay Zekânın Kullanımı”. MÜHF-HAD, 29/1 (2023): (s. 530-573).
27. Karslı, Abdurrahim. Medeni Muhakeme Hukuku. 5. Baskı. İstanbul: Filiz Kitabevi, 2020.
28. Kartal, Bünyamin. “Yapay Zekânın Medeni Yargılamada Kullanılmasının Faydaları ve Sakıncaları”, Yapay Zekâ Hukuku Özel (Ed.: Tamer Budak ve Uğur Aşkın). Ankara: Adalet Yayınevi, 2024: (s. 440-464).
29. Kaya, Serkan, Nesibe Kurt Konca Seyhan Selçuk ve Harun Muratoğulları. Medeni Yargıda Dijitalleşmenin Etkileri (Ed. Serkan Kaya, Nesibe Kurt Konca, Seyhan Selçuk ve Harun Muratoğulları). 1. Baskı, İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2025.
30. Kızrak, M. Ayyüce. Yapay Zekâ Çağında Hukuk, İstanbul, Ankara, İzmir Baroları Çalıştay Raporu, 2019, https://www.istanbulbarosu.org.tr/files/docs/yapay_zekâ_caginda_ hukuk2019.pdf (Erişim: 22.10.2025).
31. Klauser, Alexander ve Georg Kodek. Jurisdiktionsnorm und Zivilprozessordnung JN-ZPO Österreichisches und Europäisches Zivilprozessrecht. 18. Auflage. Wien: MANZ Verlag, 2018.
32. Koca, Geylani. “Hukuk Muhakemeleri Kanunu” Tasarısı ve Yargılamanın Gecikmesi Sorununa Getirdiği Çözümler”. Terazi Hukuk Dergisi, 2/7 (2007): (s. 69-75).
33. Koca, Geylani. “Hukuk Yargılamasında “Görev ve Yetki” Sorunun Çözümüne İlişkin Bir Öneri”. Terazi Hukuk Dergisi, 7/68 (2012): (s. 30-32).
34. Köroğlu, Yavuz. “Yapay Zekâ’nın Teorik ve Pratik Sınırları”. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi, 2017.
35. Kuru, Baki. “Hukuk Davalarında Yargılamanın Çabuklaştırılması İçin Alınması Gereken Tedbirler”. İBD, 58/4-5-6 (1984): (s. 168-186).
36. Kuru, Baki. “2008 Tarihli Hukuk Muhakemeleri Kanunu Tasarısı Hakkında Genel Değerlendirme”. Legal MİHDER. 2009, 5/12 (2009): (s. 13-50).
37. Kuru, Baki. “Dava Şartları”. Ord. Prof. Sabri Şakir Ansay’ın Hatırasına Armağan. Ankara: Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1964.
38. Kuru, Baki. Hukuk Muhakemeleri Usûlü. Cilt: I. 6. Baskı. Ankara: Demir Yayıncılık, 2001.
39. Kuru, Baki. Hukuk Muhakemeleri Usûlü. Cilt: II. 6. Baskı. Ankara: Demir Yayıncılık, 2001.
40. Kuru, Baki ve Burak Aydın. Medeni Usûl Hukuku El Kitabı. 2. Baskı. Cilt:1. Ankara: Yetkin Yayınları, 2021.
41. Mayer, Herbert. Gerichtsverfassungsgesetz Kommentar (Ed. Otto Rudolf Kissel ve Herbert Mayer). 11. Auflage. München: C.H.Beck Nördlingen, 2025.
42. Mccarthy, John. “What is Artificial Intelligence?”. Stanford University (Revised: 12.11.2007): (s. 1-15).
43. Mıdık, Barış. “Yapay Zekânın Uyuşmazlık Çözümünde Kullanılması: Genel Bir Giriş”. Gelişen Teknolojilerin Medeni Usûl Hukukunda Etkileri (Ed.: Serkan Kaya). Ankara: Adalet Yayınevi, 2023: (s. 155-200).
44. Kurt Konca¸ Nesibe. Medenî Usûl Hukukunda Aleniyet İlkesi, Ankara: Adalet Yayınevi, 2009.
45. Küçük, Çolpan Mücahit. “Yapay Zekânın Hukuk Sisteminde Kullanılması”. Bilişim Hukuku Dergisi, 6/1(2024): (s. 24-79).
46. OECD, “Artificial Intelligence in Society”, Paris: OECD Publishing, 2019, https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2019/06/artificial-intelli gence-in-society_c0054fa1/eedfee77-en.pdf (erişim: 28.10.2025).
47. Özekes, Muhammet. Medenî Usûl Hukukunda Hukukî Dinlenilme Hakkı. Ankara: Yetkin Yayınları, 2003.
48. Özekes, Muhammet. “HMK Bakımından Dava Dilekçesinde Eksiklik Halinde Yapılması Gereken İşlemler”. Prof. Dr. Hakan Pekcanıtez’e Armağan. Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 16/Özel Sayı (2015): (s. 263-300).
49. Özekes, Muhammet. “Dijital Çağda Yargılama, Adalete Erişim ve Yargılama İlkelerine Genel Bakış”. Dijital Çağda Medeni Yargı (Ed.: Muhammet Özekes). Ankara: Adalet Yayınevi, 2022: (s. 13-55)
50. Özekes, Muhammet. “Fikrî ve Sınaî Haklar Hukuk Mahkemesi Özelinde Görev Sorunlarına İlişkin Değerlendirmeler – Görev Usûlün Kutsal İneği midir?”. Fikrî Mülkiyet Yıllığı 2021 (Ed.: Tekin Memiş), 11 (2022): (s. 131-173).
51. Pekcanıtez, Hakan. Pekcanıtez Usûl Medenî Usûl Hukuku. 15. Baskı. Cilt: I. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2017.
52. Pekcanıtez, Hakan, Oğuz Atalay ve Muhammet Özekes, “Hukuk Muhakemeleri Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Teklifinin (2020) Değerlendirilmesi”, Lexpera Blog, https://blog.lexpera.com.tr/hmk-ile-bazi-kanunlarda-degisiklik-yapilmasina-dair-kanun-teklifinin-2020-degerlendirilmesi/ (Erişim: 14.10.2025).
53. Postacıoğlu, İlhan E. “Tecrübeler Işığında Medeni Usûl Hukuku Varılan Noktalar, Muhtemel Gelişmeler”. Makaleler ve Karar İncelemeleri. İstanbul: Vedat Kitapçılık, 2011: (s. 1-18).
54. Postacıoğlu, İlhan E. ve Sümer Altay. Medenî Usûl Hukuku Dersleri. 8. Bası. İstanbul: Vedat Kitapçılık, 2020.
55. Ruhi, Canan ve Ahmet Cemal Ruhi. Hukuk Yargılamasında Görev, Yetki ve Yargı Yerinin Belirlenmesi. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2021.
56. Rühl, Giesela and Jakob Horn. “Digitalisierung und Zivilverfahren”, Verfahrensgrundsatze und Digitalisierung der zivilgerichtlichen Streitbeilegung (Basic principles of civil procedure nd digitalization of civil dispute resolution), Handbuch Digitalisierung des Zivilverfahrens, (Ed.: Thomas Riehm and Sina Dorr). München: De Gruyter, 2023: (s. 627-663).
57. Schank, Roger C. “what is Al, anyway?”. American Association for Artificial Intelligence Menlo Park, 8/4 (1987): (s. 58-65).
58. Şahan, Havva Gül. Kuruluşu, İşlevleri ve İşleyişi Bakımdan Medeni Yargılama Hukukunda Özel Görevli Mahkemeler (Uzmanlık Mahkemeleri). Ankara: Adalet Yayınevi, 2012.
59. Şensoy, Pirali Çağrı. “Hukuk Felsefesinin Sorun ve Tartışmaları Bağlamında Güncel Bir Soru: Yapay Zekâ Hâkimler İnsan Hâkimlerin Yerini Alabilir Mi?”. Trabzon Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2/1 (2024): (s. 87-127).
60. Selçuk, Seyhan, Nesibe Kurt Konca and Serkan Kaya. “AI-driven civil litigation: Navigating the right to a fair trial”. Computer Law & Security Review, 57 (2025): (s. 106-136).
61. Selçuk, Seyhan. “Makûl Sürede Yargılama Yapılmasında Yapay Zekânın Etkisi”. Türkiye Adalet Akademisi Dergisi, 62 (2025): (s. 431–464).
62. Tabak, Onur. “HMK m. 353/1-a Uyarınca Verilen Kararların Kesinliği Meselesi”. AndHD, 9/1 (2023): (s. 155-168).
63. Tanrıver, Süha. “Hukuk Yargılama Usûlü Kanun Tasarısı ile İlgili Bazı Düşünceler”. Makalelerim I (1985-2005). Ankara: Asil Yayın Dağıtım, 2005: (s. 71-75).
64. Tanrıver, Süha. “Madencilik Alanında Bir İhtisas Mahkemesinin Oluşturulmasına Gerek Olup Olmadığı Üzerine Bazı Düşünceler”. Ankara Barosu Dergisi, 68/4 (2010): (s. 199-207).
65. Tanrıver, Süha. Medeni Usûl Hukuku. Cilt I. Ankara: Yetkin Yayınevi, 2020.
66. Taş Korkmaz, Hülya. “6100 Sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun Görev, Yetki ve Yargı Yeri Belirlenmesine İlişkin Hükümlerinin Değerlendirilmesi”. Yaşar Üniversitesi E-Dergisi, 8/Özel (2013): (s. 1753-1818).
67. Taşpınar, Sema. Medeni Yargılama Hukukunda Amaç Sorunu. Prof. Dr. Faruk Erem'e Armağan. Ankara: TBB, 1999: (s. 759-787).
68. Tontar, Saksham and Dutt Saloni. “Artificial Intelligence and Law: Technological Approach, Opportunities and Future Scope”. Indian Journal of Law and Legal Research, 4 (2022): (s. 1-16).
69. Üstündağ, Saim. Medeni Yargılama Hukuku. 7. Baskı. Cilt I-II. İstanbul: Nesli Matbaacılık, 2000.
70. Yılmaz, Ejder. “Hukuk Davaları Bakımından Adalet Hizmetlerinin İyileştirilmesi İhtiyacı ve Yapılması Gerekenler”. Prof. Dr. M. Şakir Berki’ye Armağan. Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 5 (1996): (s. 55-76).
71. Yılmaz, Ejder. “Aksak Adaletten İşleyen Adalete”. Yeni Türkiye Yargı Reformu Özel Sayısı, 10 (1996): (s. 474-493).
72. Yılmaz, Ejder. “Usûl Ekonomisi”. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 57/1 (2008): (s. 243-274).