1982 ANAYASASI’NDA AİLENİN DÜZENLENİŞİ VE KORUNMASI

Öz

1982 Anayasası’nın 41. maddesinde Türk toplumunun temeli olarak nitelendirilen aile Anayasa’nın on iki farklı yerinde kullanılmıştır. Bu kurum önemine binaen hem negatif statü hakları içerisinde hem de sosyal devlet ilkesinden kaynaklanan pozitif yükümlülükler aracılığıyla devletin katkıda bulunması gereken bir alan olarak koruma altına alınmıştır. Çalışmada öncelikle aile kavramının anayasa hukukundaki yeri ve kapsamı ele alınacak, ardından Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihatları doğrultusunda kavramın dinamik yorumu değerlendirilecektir. Aile kurumu ele alınırken kadın ve çocuk hakları şeklinde ayrılmadan aile kavramı bir bütün olarak kabul edilecektir. Bu bağlamda bir bütün olan aile kurumunun 1982 Anayasası’nda nasıl düzenlendiği çalışmanın temel hareket noktası olacaktır. Anayasa’nın 10., 20., 41., 56., 57. ve 174. maddeleri başta olmak üzere ailenin korunmasına hizmet eden hükümler incelenecek; devletin müdahaleden kaçınma yükümlülüğü ile aileyi güçlendirme, aile bireylerini koruma ve aile hayatının sürdürülebilirliğini sağlama yönündeki yükümlülükleri analiz edilecektir. Ayrıca aile hayatının gizliliği, eşitlik ilkesi, medeni nikah esası, ifade özgürlüğünün sınırlandırılması ve konut hakkı gibi alanlar üzerinden ailenin anayasal koruma mekanizmaları üzerinden ortaya konulacaktır. Sonuç olarak, 1982 Anayasası’nın aile kurumunu korumak için yaptığı düzenlemelere bütüncül bir bakış açısıyla bakılarak uygulamada Anayasa’nın nasıl yorumlandığı üzerinde durulacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Aile
• Ailenin Korunması
• Pozitif Yükümlülük
• Negatif Yükümlülük
• Sosyal Devlet

Etik Beyan

Eserin tüm aşamalarında etik ilkelere uyulduğunu, eser metninin ve içindeki çizelge, şekil gibi verilerin başka kişilerin telif haklarını ihlal etmediğini bildiririm.

Regulation and Protection of the Family in the 1982 Constitution

Öz

The family, defined as the foundation of Turkish society under Article 41 of the 1982 Constitution, is referenced in twelve different provisions of the Constitution. Owing to its significance, the family is protected both within the framework of negative status rights and through the positive obligations arising from the principle of the social state, which require active state support. This study first examines the position and scope of the concept of family in constitutional law, and subsequently evaluates its dynamic interpretation in light of the jurisprudence of the Constitutional Court of Türkiye and the European Court of Human Rights. Rather than addressing women’s and children’s rights separately, the study approaches the family as a holistic institution. Within this framework, it analyzes how the family is regulated under the 1982 Constitution, with particular focus on Articles 10, 20, 41, 56, 57, and 174. The state’s obligations both to refrain from interference and to strengthen the family, protect its members, and ensure the sustainability of family life are discussed. Furthermore, constitutional protection mechanisms relating to the right to privacy of family life, the principle of equality, the requirement of civil marriage, limitations on freedom of expression, and the right to housing are examined. The study ultimately offers a comprehensive assessment of the constitutional protection of the family and its interpretation in practice.

Anahtar Kelimeler

• Family
• Protection of the Family
• Positive Obligations
• Negative Obligations
• Social State

Kaynakça

1. Akandji Kombe ve Jean François, çev. Özgür Heval Çinar ve Abdulcelil Kaya. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Kapsamında Pozitif Yükümlülükler. Strasbourg: İnsan Hakları ve Hukuk İşleri Genel Müdürlüğü Avrupa Konseyi, 2008.
2. Akçaal, Mehmet. “Yargıtay Uygulaması Işığında Yazılı Tahliye Taahhüdü ve Çözüm Önerileri”. Süleyman Demirel Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. 12/2, (2022): (ss. 949- 979).
3. Akıntürk, Turgut. Ateş, Derya. Aile Hukuku. 25. Bası, İstanbul: Beta Yayınları, 2024.
4. Anayurt, Ömer. Anayasa Hukuku Genel Kısım. 8. Baskı, Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2025.
5. Ansay, Tuğrul. “Çağdaş Anayasalar ve Türk Anayasalarında Aile Kavramı”. Türkiye’de Ailenin Değişimi, Yasal Açıdan İncelemeler, Ankara: Türk Sosyal Bilimler Derneği Yayınları, 1984.
6. Arslan Öncü, Gülay. Özel Yaşama ve Aile Yaşamına Saygı Hakkı. Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru El Kitapları Serisi – 8. Ankara: Avrupa Konseyi Yayınları, 2019.
7. Arslan Öncü, Gülay. ed. Sibel İnceoğlu. “Özel Yaşama ve Aile Yaşamına Saygı Hakkı”. İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi ve Anayasa: Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru Kapsamında Bir İnceleme. 3. Baskı, İstanbul: Beta Basım Yayım Dağıtım, 2013, s. 301-332.
8. Asrav Hızır, Fatma. “İlk Modern Aile Hukuku Kanunumuz: 1917 Tarihli Hukuk-i Aile Kararnamesi”. Medeni Hukuk Dergisi. 2/1 (Ocak 2025): (ss. 54-79).

9. Ayan, Serkan. Evlilik Birliğinin Korunması. Ankara: Türkiye Barolar Birliği Yayını, 2004.
10. Aydın, Öykü Didem. “Türk Anayasa Yargısında Yeni Bir Mekanizma: Anayasa Mahkemesi’ne Bireysel Başvuru”. Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. 15/4 (2011): (ss. 4-121).
11. Badur, Emel. “Ailenin Korunması Alanındaki Son Gelişmeler”. Türkiye Barolar Birliği Dergisi. 84 (2009): (ss. 63-92).
12. Bahçeci, Barış. “Özel Hayata Saygı Hakkı Alanında Devletin Pozitif Edim Yükümlülüğü: Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ile Anayasa Mahkemesi İçtihatları”. Erdoğan Teziç’e Armağan. İstanbul: Galatasaray Üniversitesi Yayınları, 2007: (ss. 515-537).
13. Bayra, Adem Ersin. “İnsan Haklarının Yatay Etkisi: Temel Haklarının Korunma Düzeyi Bakımından Devletin Konumunu Yeniden Düşünmek”. Anayasa Yargısı. 41/1 (2024): (ss. 151–212).
14. Bulut, Nihat. Sanayi Devriminden Küreselleşmeye Sosyal Haklar. İstanbul: On İki Levha Yayınları, 2009.
15. Cansel, Erol. “Sosyal Devlet ve Aile”. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. 26/3 (1969) :(ss. 11-21).
16. Çakırbay Çimen, Hatice. “Sosyal Devlet İlkesi Açısından Ailenin Korunması”. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2009.
17. Çakmak, Ufuk Ramazan. “Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinde Evlenme Hakkı”. SÜHFD. 25/2 (2017): (ss. 163-184).
18. Çevik, Rumeysa. “Aile Konutu Şerhinin Hukuki Sonuçları”. İMHFD. 10/1 (2025): (ss. 425-451).
19. Çoşkun, Özbudak. “Anayasa Mahkemesi: “Resmi Nikâh Olmaksızın Dini Nikâh Caizdir”. Türkiye Barolar Birliği Dergisi. 121 (2015): (ss. 89-110).
20. Değirmencioğlu, Burcu. “6284 Sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun’un Anayasa Mahkemesi İçtihatları Işığında Değerlendirilmesi”. Türkiye Barolar Birliği Dergisi. 167 (2023): (ss. 289-334).
21. Doğan, Bayram. “Anayasa Hukuku Açısından Konut Hakkı”. Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 31/3 (2023): (ss. 1321-1356).
22. Dönmezkuş, Dilara. Temel Hakların Yatay Etkisi ve İfade Özgürlüğü. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2021.
23. Düvenci, Serhat. “Devletin Köken Teorileri Açısından Devleti Doğuran Etmenler: Çeşitli Uygarlıklar ve Topluluklar Üzerinden Bir Değerlendirme”. Uluslararası Yönetim Akademisi Dergisi. 1/2 (2018): (ss. 66-93).
24. Ekinci, Başak. “2025 Aile Yılı ve Ayrımcılık Sorunu”. KHAS Hukuk Bülteni. 21.03.2025, https://hukukbulteni.khas.edu.tr/bulten/136, (Erişim: 03.02.2026).
25. Eltimur, Dilara. “Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Kapsamında Özel Hayatın ve Aile Hayatının Korunmasında Devletin Pozitif Yükümlülükleri”. Yayınlanmamış Doktora Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2018.
26. Erdem, Mehmet, Başak Makaracı. Aslı, Aile Hukuku. 2. Baskı, Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2024.
27. Erdoğan, Mustafa. İnsan Haklar Teorisi ve Hukuku. 7. Baskı, Ankara: Hukuk Yayınları, 2019.
28. Ergül, Ozan. “Temel Hak ve Özgürlüklerin Yatay Etkisi Karşısında Çalışanın Ücretini Gizli Tutmakla Yükümlü Kılmanın Hukuksal Temelsizliği Üzerine”. Erdal Onar’a Armağan, Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınları, 2013: (ss. 433-487).
29. Fendoğlu, Hasan Tahsin. Kadın Hakları Fıkıhta ve Hukukta. Ankara: Yetkin Yayınları, 2025.
30. Göze, Ayferi. Siyasal Düşünceler ve Yönetimler. 18. Baskı, İstanbul: Beta Basım Yayım Dağıtım, 2020.
31. Gözler, Kemal. Anayasa Hukukunun Genel Teorisi. Cilt II, Bursa: Ekin Basım Yayın Dağıtım, 2. Baskı, 2020.
32. Hatemi, Hüseyin. Aile Hukuku. 10. Baskı, İstanbul: On İki Levha Yayınları, 2023.
33. Hazar, Zeynep. “İnsan Hakları Çatışmalarının Çözümlenmesinde Çocuğun Üstün Yararı İlkesinin İşlevi: Türk Anayasa Mahkemesi Kararları Çerçevesinde Bir Değerlendirme”. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 26/2 (2022): (ss. 649-651).
34. İkizler, Metin. Evlenmenin Hükümsüzlüğü. Ankara: Seçkin Yayınları, 2018.
35. Kaboğlu, İbrahim Özden. Anayasa Yargısı. Ankara: İmge Kitabevi Yayınları, 2. Baskı, 1997.
36. Karan, Ulaş, ed. Sibel İnceoğlu, “Evlenme ve Aile Kurma Hakkı”, İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi ve Anayasa: Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru Kapsamında Bir İnceleme, 3. Baskı, İstanbul: Beta Basım Yayım Dağıtım, 2013: (ss. 425-438).
37. Kaya, Semih Batur. “İnsan Haklarında Devletin Pozitif Yükümlülüğü: Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ve Anayasa Mahkemesi Üzerine Bir Analiz”. İstanbul Medipol Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. 9/1 (2022): (ss. 51-72).
38. Kaya, Seyithan. “İnsan Haklarının Korunmasında Yatay Etki ve Anayasa Mahkemesinin Kavrama Bakışı”. Anayasa Yargısı. 40/2 (2023): (ss. 159-213).
39. Kılıç, Ayhan. “Anayasa Mahkemesi Kararlarında İnsan Haklarının Yatay Etkisi”. Anayasa Yargısı, 41/1 (2024): (ss. 705–714).
40. Kılıçoğlu, Ahmet M. Aile Hukuku. 7. Baskı, Ankara: Turhan Kitapevi, 2024.
41. Korkusuz, Mehmet Refik. Uluslararası Belgelerde ve Türk Anayasasında Temel Haklar ve Özgürlükler. İstanbul: Örnek Matbaası, 1998.
42. Kozan, Ali vd. Özel Hayata ve Aile Hayatına Saygı Hakkı Rehberi. Ankara: Anayasa Mahkemesi Yayınları, 2023.
43. Könezoğlu, Bilge. “Aile ve Ailenin Korunması, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi”. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2006.
44. Metin, Yüksel. “Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Çerçevesinde Evlenme Hakkı”. Terazi Hukuk Dergisi, 1/2 (2006): (ss. 99-109).
45. Metin, Yüksel. “Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin Yaşamın ve Sağlığın Korunması ile İlgili Olarak Taraf Devletlere Yüklediği Pozitif Yükümlülükler”. Uluslararası İlişkiler Akademik Dergi. 7/27 (2010): (ss. 111-132).
46. Mortaş, Süleyman. “Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Türk Hukukunda Aile Hayatının Korunması”. Yayınlanmamış Doktora Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2014.
47. Öden, Merih. Türk Anayasa Hukukunda Eşitlik İlkesi. Ankara: Yetkin Yayıncılık, 2003.
48. Öztan, Bilge. Aile Hukuku. 6. Baskı, Ankara: Turhan Kitabevi, 2015. Sunay, Reyhan. “İnsan Haklarının Yatay Etkisi ve Devletin Sorumluluğu”. Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. 23/1 (2015): (ss. 9-52).
49. Şen, Ersan. Devlet ve Kitle İletişim Araçları Karşısında Özel Hayatın Gizliliği ve Korunması. İstanbul: Kazancı yayınları, 1996.
50. Şirin, Tolga. “Homofobinin Anayasal Üretimi: Anayasa Mahkemesi ve Eşcinsellik”. Anayasa Hukuku Dergisi. 7/14 (2018): (ss. 513-562).
51. Şimşek, Oğuz. “Anayasa Hukuku Açısından Ailenin Korunması”. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1992.
52. Tekdoğan Bahçıvancı, Işıl Selin. “Evlilik Dışı Birlikte Yaşam Modellerine Uygulanacak Hukuk”. Türkiye Adalet Akademisi Dergisi. 33 (2018): (ss. 623-684).
53. Tezcan, Durmuş, Mustafa Ruhan Erdem ve Oğuz Sancakdar. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Uygulaması. Ankara: T.C. Adalet Bakanlığı Eğitim Dairesi Başkanlığı Yayını, 2004.
54. Turhan, Aydın. “İnsan Hakkı Kuşakları Arasındaki Tamamlayıcılık İlişkisi”. İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 4/2 (2013): (ss. 357-378).
55. Türkiye Cumhuriyeti Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. Ailenin Korunması ve Güçlendirilmesi Vizyon Belgesi ve Eylem Planı. 2024-2028, https://ulusaleylem.aile.gov.tr/media/m1garif1/ailenin-korunmasi-ve-gu-c-lendirilmesi-vizyon-belgesi-ve-eylem-plani.pdf. (erişim: 04.02.2026).
56. Usta, Özlem. “Aile Hayatına Saygı ve Aile Hayatının Korunması Hakkı Bağlamında Ele Alınan Birkaç Kurum Üzerine İnceleme”. SÜHFD. 30/3 (2022): (ss. 1561-1590).
57. Uygun, Oktay. Devlet Teorisi. 10. Baskı, İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2025.
58. Yıldırım, Gülşen. “Özel Hayat, Aile Hayatı, Haberleşme ve Mesken: İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi’nin 8. Maddesinin Genişlemiş Yorumu ile Sağlanan Koruma”. İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi ve Adli Yargı. Ankara: Türkiye Barolar Birliği Yayınları, 2004: (ss. 385-426).
59. Yolcu, Serkan. Anayasa Yargısında Sosyal Hakların Korunması. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2018.