İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi ve Türk Anayasası Hükümleri Çerçevesinde Dini Değerlerin Korunması Amacıyla İfade Özgürlüğünün Sınırlandırılması

Öz

Toplumların kutsallık atfettiği dini değerlerle çatışan ifadeler söz konusu olduğunda; dini hassasiyetleri korumak amacıyla ifade özgürlüğüne müdahale edilip edilemeyeceği ve şayet edilecekse bu müdahalenin sınırlarının nasıl çizileceği çalışmanın temel sorusunu oluşturmaktadır. Bu doğrultuda, çalışmada öncelikle İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi’nde ve Türk Anayasası’nda güvence altına alınan ifade özgürlüğü ile din ve vicdan özgürlüğünün norm alanı belirlenecek; ardından İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi (İHAM) ve Anayasa Mahkemesi içtihadı karşılaştırmalı olarak incelenecektir. Bu inceleme sonucunda, hukuken korunması gereken unsurun doğrudan dini değerler değil, bu değerlere inanan bireylerin hakları olduğu kabulünden hareketle; nefret söylemi veya şiddet çağrısı niteliği taşımayan inanç sistemlerine yönelik eleştirilerin demokratik toplum düzeninin bir gereği olarak ifade özgürlüğü kapsamında değerlendirilmesi gerektiği sonucuna ulaşılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• İfade Özgürlüğü
• Din ve Vicdan Özgürlüğü
• Dine Hakaret
• Dini Değerlerin Korunması
• Hakların Dengelenmesi.

Restriction of Freedom of Expression for the Protection of Religious Values within the Framework of the European Convention on Human Rights and the Turkish Constitution

Öz

The central issue addressed in this study is whether freedom of expression may be restricted for the purpose of protecting religious sensitivities in cases where expressions conflict with religious values regarded as sacred by society, and, if so, how the permissible limits of such restrictions should be defined. To this end, the study first identifies the normative scope of freedom of expression and freedom of religion and conscience as protected under the European Convention on Human Rights and the Turkish Constitution. It then undertakes a comparative analysis of the case law of the European Court of Human Rights and the Turkish Constitutional Court. The study argues that the object of legal protection is not religious values as such, but rather the rights of individuals who adhere to those beliefs. On this basis, it concludes that criticism of belief systems which does not amount to hate speech or incitement to violence should be protected under freedom of expression as a requirement of democratic society.

Anahtar Kelimeler

• Freedom of Expression
• Freedom ofReligion andConscience
• Blasphemy
• Protection of Religious Values
• Balancing of Rights.

Kaynakça

1. Kitaplar ve Makaleler
2. AĞIRBAŞLI, Şennur, ‘Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Çerçevesinde Din ve Vicdan Özgürlüğü’, TBB Dergisi, Sayı: 101, 2012, Ankara, ss. 83-102.
3. ALİEFENDİOĞLU, Yılmaz, ‘Düşünce Özgürlüğü ya da Düşünsel Özgürlük’, İçinde: Düşünce Özgürlüğü (haz. Hayrettin Ökçesiz), 1. Baskı, Afa Yayınları, İstanbul, 1998, ss. 234-257.
4. ALTIPARMAK, Kerem, ‘Kutsal Değer Üzerine Tezler v. İfade Özgürlüğü: Toplu Bir Cevap’, İçinde: İfade Özgürlüğü İlkeler ve Türkiye (ed. Tanıl Bora), 1. Baskı, İletişim Yayınları, İstanbul, 2007, ss. 73-113.
5. BOYAR, Oya, ‘İşkence ve Kötü Muamele Yasağı’, İçinde: İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi ve Anayasa: Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru Kapsamında Bir İnceleme (ed. Sibel İnceoğlu), 3. Baskı, Beta Yayınları, İstanbul, 2013, ss. 138-157.
6. BYCHAWSKA-SINIARSKA, Dominika, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamında İfade Özgürlüğünün Korunması: Uygulamacılar İçin El Kitabı, (çev. Tuğçe Duygu Köksal), Avrupa Konseyi, 2018.
7. CAN, Osman, ‘Düşünceyi Açıklama Özgürlüğü: Anayasal Sınırlar Açısından Neler Değişti?’, Liberal Düşünce Dergisi, Güz 2001, Ankara, ss. 89-116.
8. CANKAYA, Özden / BATUR YAMANER, Melike, Kitle İletişim Özgürlüğü, 2. Baskı, Beta Yayınları, İstanbul, 2012.

9. DIJK van P. / HOOF van G.J.H., ‘Committee of Ministers’ in Theory and Practice of the European Convention on Human Rights, 1990, https://www.corteidh.or.cr/tablas/24135.pdf (Erişim Tarihi: 25.11.2025).
10. DİDİNMEZ, Mehmet Alp, ‘Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin Üç Aşamalı Testi’, Kırıkkale Hukuk Mecmuası, Cilt: 1, Sayı: 1, 2021, Kırıkkale, ss. 149-174.
11. DİNÇER, Hülya, ‘Bir Suç Olarak Dine Hakaret, İfade Özgürlüğü ve ‘Dini Hisler’e Tanınan Koruma’, Galatasaray Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Sayı: 1, Cilt: II, 2010, İstanbul, ss. 1101-1126.
12. ERDOĞAN, Mustafa, ‘Demokratik Toplumda İfade Özgürlüğü: Özgürlükçü Bir Perspektif’, İçinde: Teorik ve Pratik Boyutlarıyla İfade Hürriyeti (ed. Bekir Berat Özipek), 1. Baskı, LDT, Ankara, 2003, ss. 37-48.
13. GERARDS, Janneke, ‘How to Improve the Necessity Test of the European Court of Human Rights’, International Journal of Constitutional Law, Cilt: 11, Sayı: 2, 2013, NewYork, ss. 466-490.
14. GÖZÜBÜYÜK, Şeref / GÖLCÜKLÜ, Feyyaz, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Uygulaması, 10. Baskı, Turhan Kitabevi, Ankara, 2013.
15. İNCEOĞLU, Sibel ‘İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi Kararlarında Çoğulculuk’, TBB Yayınları, Ankara, 2010, ss. 83-130.
16. İNCEOĞLU, Sibel, ‘Hak ve Özgürlükleri Sınırlama ve Güvence Rejimi’, İçinde: İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi ve Anayasa: Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru Kapsamında Bir İnceleme (ed. Sibel İnceoğlu), 3. Baskı, Beta Yayınları, İstanbul, 2013, ss. 23-52.
17. KABOĞLU, İbrahim Ö., ‘Pozitif Anayasa Hukukunda Düşünce Özgürlüğünün Sınırları’, İçinde: Düşünce Özgürlüğü (haz. Hayrettin Ökçesiz), 1. Baskı, Afa Yayınları, İstanbul, 1998, ss. 205-233.
18. KARAN, Ulaş, ‘İfade Özgürlüğü Hakkı’, İçinde: İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi ve Anayasa: Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru Kapsamında Bir İnceleme (ed. Sibel İnceoğlu), 3. Baskı, Beta Yayınları, İstanbul, 2013, ss. 355-379.
19. KARAN, Ulaş, İfade Özgürlüğü Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru El Kitapları Serisi-2, 1. Baskı, Avrupa Konseyi Yayınları, Ankara, 2018.
20. KAYA, Yusuf Enes, ‘İnsan Hakları Hukuku Açısından Dine Hakaret Olgusu’, İÜHFM, Cilt: LXXIV, Sayı: 2, 2016, İstanbul, ss 549-571.
21. KETHÜDA, Enes, ‘İHAM Kararları Işığında İfade Özgürlüğü ile Dini Hislerin Korunması Hakkının Çatışması Sorunu’, Anayasa Hukuku Dergisi, Sayı: 15, Cilt: 8, 2019, İstanbul, ss. 131-169.
22. KOLTAY, András / TEMPERMAN, Jeroen, Blasphemy and Freedom of Expression: Comparative, Theoretical and Historical Reflections after the Charlie Hebdo Massacre, Cambridge University Press, Cambridge, 2017.
23. KÜÇÜK, Adnan, İfade Hürriyetinin Unsurları, 1. Baskı, LDT, Ankara 2003.
24. MACOVEI, Monica, İfade Özgürlüğü AİHS’in 10. Maddesi’nin Uygulanmasına İlişkin Kılavuz, s. 11-12 (https://www.anayasa.gov.tr/media/3610/aihsmad10ifade.pdf, Erişim Tarihi: 25.11.2025).
25. MURDOCH, Jim, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 9. Maddesinin Uygulanmasına Dair Kılavuz Kitap (çev. Defne Orhun), Avrupa Konseyi, 1. Baskı, 2007.
26. ÖZAR, Süleyman, ‘İfade Özgürlüğünü Kısıtlamada Meşru Bir Amaç Olarak Dini Duyguların Korunması ve ‘E.S. v. Avusturya’ Davası’, Adalet Dergisi, Sayı: 65, 2020/2, Ankara, ss. 365-394.
27. ÖZBEY, Özcan, ‘Avrupa İnsan Hakları Işığında İfade Özgürlüğü Kısıtlamaları’, AÜHFD, Sayı: 62, Cilt: 1, 2013, Ankara, s. 93-146.
28. SAĞLAM, Fazıl, Temel Hakların Sınırlanması ve Özü, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları, Ankara, 1982.
29. STURGES, Paul, ‘Limits to Freedom of Expression? The Problem of Blasphemy’, International Federation of Library Associations and Institutions, 41(2), 2015, Lahey, ss. 112-119.
30. ŞAHBAZ, İbrahim, Açıklamalı ve İçtihatlı Türk Ceza Kanunu: 2. Cilt (Madde 76-196), 2. Baskı, Yetkin Yayınları, Ankara, 2020.
31. ŞAHBAZ, İbrahim, ‘Yargıcın Düşüncesini Açıklama Özgürlüğünün Sınırları’, Anayasa Hukuku Dergisi, Cilt: 12, Sayı: 24, 2023, İstanbul, ss. 511-576.
32. ŞAHBAZ, İbrahim, Karşılaştırmalı Düşünceyi Açıklama Özgürlüğü, 1. Baskı, Yetkin Yayınları, Ankara, 2007.
33. ŞİRİN, Tolga, ‘İfade Özgürlüğü, Dinin veya Dini Duyguların Korunması Amacıyla Sınırlanabilir mi?’, Anayasa Hukuku Dergisi, Cilt: 5, Sayı: 10, 2016, İstanbul, ss. 528-550.
34. ŞİRİN, Tolga, ‘Takdir Marjı Doktrini ve Türkiye Anayasa Mahkemesi Açısından Anlamı’, Anayasa Hukuku Dergisi, Cilt: 2, Sayı: 4, 2013, İstanbul, ss. 359-399.
35. ŞİRİN, Tolga, Türkiye’de Düşüncenin Tutsaklığı - 2: İfade Özgürlüğünün Yeşili, 1. Baskı, Tekin Yayınevi, İstanbul, 2021.
36. TAYLOR, Paul M., Freedom of Religion: UN and European Human Rights Law and Practice, Cambridge University Press, Cambridge, 2005.
37. TOKUZLU, Lami Bertan, ‘Düşünce, Vicdan ve Din Özgürlüğü’, İçinde: İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi ve Anayasa: Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru Kapsamında Bir İnceleme (ed. Sibel İnceoğlu), 3. Baskı, Beta Yayınları, İstanbul, 2013, ss. 333-354.
38. TÜMAY, Murat, ‘Demokratik Toplumda İfade Özgürlüğü Kavramı, İçeriği ve Sınırlarının Belirlenmesi Sorunu’, Süleyman Demirel Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: 9, Sayı, 2, 2019, Isparta, ss. 117-130.
39. VURAL, Hasan S., Türkiye’de Din Özgürlüğüne İlişkin Anayasal Güvence, 1. Baskı, Seçkin Yayınları, Ankara, 2013.
40. YILDIZ, Abdulkadir, Din ve Vicdan Özgürlüğü, 1. Baskı, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul, 2021.
41. İnternet Kaynakları
42. Afrika İnsan ve Halklar Hakları Şartı, tam metin için bkz. https://au.int/sites/default/files/treaties/36390treaty0011__african_charter_on_human_and_peoples_rights_e.pdf (Erişim Tarihi: 24.11.2025).
43. Amerikalılararası İnsan Hakları Sözleşmesi, tam metin için bkz. https://www.oas.org/dil/treaties_b-32_american_convention_on_human_rights.pdf (Erişim Tarihi: 24.11.2025).
44. BM Çocuk Haklarına Dair Sözleşme, tam metin için bkz. https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/convention-rights-child (Erişim Tarihi: 24.11.2025).
45. BM Her Türlü Irk Ayrımcılığının Ortadan Kaldırılmasına İlişkin Uluslararası Sözleşme, tam metin için bkz. https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-convention-elimination-all-forms-racial (Erişim Tarihi: 24.11.2025).
46. BM İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi, tam metin için bkz. https://www.un.org/sites/un2.un.org/files/2021/03/udhr.pdf (Erişim Tarihi: 24.11.2025).
47. BM Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme, tam metin için bkz. https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-covenant-civil-and-political-rights (Erişim Tarihi: 24.11.2025).
48. EU Guidelines on the Promotion and Protection of Freedom of Religion or Belief, adopted by the Foreign Affairs Council Meeting, Luxembourg, 24 June 2013, https://www.eeas.europa.eu/sites/default/files/137585.pdf (Erişim Tarihi: 25.11.2025).
49. https://rm.coe.int/CoERMPublicCommonSearchServices/DisplayDCTMContent?documentId=0900001680645b44 (Erişim Tarihi, 25.11.2025).
50. Humanists International, The Freedom of Thought Report 2024, https://fot.humanists.international/wp-content/uploads/2024/12/FOTR-PAGE.pdf (Erişim Tarihi: 25.11.2025).
51. İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi, tam metin için bkz. https://www.echr.coe.int/documents/d/echr/convention_ENG (Erişim Tarihi: 24.11.2025).
52. Kirsten Lavery, United States Commission on International Religious Freedom, Nisan 2020, https://www.uscirf.gov/sites/default/files/2020%20Legislation%20Factsheet%20%20Blasphemy%20April%202020.pdf (Erişim Tarihi: 25.11.2025).
53. Pew Research Center, Eighteen Countries in Middle East-North Africa Region Had Blasphemy Laws in 2019, https://www.pewresearch.org/fact-tank/2022/01/25/four-in-ten-countries-and-territories-worldwide-had-blasphemy-laws-in-2019-2/ (Erişim Tarihi: 25.11.2025).
54. Recommendations and Declarations of the Committee of Ministers of the Council of Europe in the Field of Media and Information Society, Strasbourg, 2016.
55. ŞİRİN Tolga, ‘Dinsel Duyguların Aşağılanması Kıskacında İfade Özgürlüğü’, bkz. https://inancozgurlugugirisimi.org/dinsel-duygularin-asagilanmasi-kiskacinda-ifade-ozgurlugu/ (Erişim Tarihi: 25.11.2025).
56. Venedik Komisyonu, İfade Özgürlüğü ve Din Özgürlüğü İlişki Hakkında Rapor: Blasphemy’nin Düzenlenmesi ve Yargılanması, Dine Hakaret ve Dini Nefrete Tahrik (Venice Commission Report on the Relationship Between Freedom of Expression and Freedom of Religion: The Issue of Regulation and Prosecution of Blasphemy, Religious Insult and Incitement to Religious Hatred), CDL-AD (2008) 026, https:// www.venice.coe.int/webforms/documents/?pdf=CDL-AD(2008)026-e (Erişim Tarihi: 25.11.2025).
57. Mahkeme Kararları
58. AYM, A Dokuz Televizyonu Dijital Yayıncılık San. ve Tic. A.Ş. Başvurusu, B. No: 2016/13960, KT: 30.03.2022.
59. AYM, Ahmet Sil Kararı, B. No: 2017/24331, KT: 09/05/2018.
60. AYM, Bekir Coşkun Başvurusu, Başvuru No: 2014/12151, KT: 04/06/2015.
61. AYM, Ceyhun Tunç Başvurusu, Başvuru No: 2017/20822, KT: 14/09/2021.
62. AYM, E.1986/11, K.1986/26, KT: 04.11.1986.
63. AYM, Esra Nur Özbey Başvurusu, B. No: 2013/7443, KT: 20/05/2015.
64. AYM, Hakan Aygün Başvurusu, Başvuru No: 2020/13412, KT: 12/01/2021.
65. AYM, Mehmet Emre Döker Başvurusu, B. No: 2015/486, KT: 19/9/2018.
66. AYM, Ufuk Çalışkan Başvurusu, B. No: 2015/1570, KT: 07/03/2019.
67. ECHR Karataş/Türkiye, Başvuru No: 23168/94, 08.07.1999.
68. ECHR, Ásatrúarfélagið/Iceland, Appl. No: 22897/08, 18.09.2012.
69. ECHR, Autronic/Switzerland, Appl. No: 12726, 22.05.1990.
70. ECHR, Aydın Tatlav/Türkiye, B. No: 50692/99, 02.05.2006.
71. ECHR, Bouton/France, Appl. No: 22636/19, 13.10.2022.
72. ECHR, Brasilier/France, Appl. No: 71343/01, 11.04.2006.
73. ECHR, Campbell and Cosans/The United Kingdom, Appl. No: 7511/76, 7743/76, 23.03.1983.
74. ECHR, Casado Coca/Spain, Appl. No: 15450/89, 24.02.1994.
75. ECHR, Castells/Spain, Appl. No: 11798/85, 23.04.1992.
76. ECHR, Choudhury/The United Kingdom, Appl. No: 17439/90, 05.03.1991.
77. ECHR, Colman/The United Kingdom, Appl. No: 16632/90, 28.06.1993.
78. ECHR, Dickinson/Türkiye, Başvuru No: 25200/11, 02.02.2021.
79. ECHR, E.S./Austria, Appl. No: 38450//12, 25.10.2018.
80. ECHR, Garaudy/France, Appl. No: 65831/01, 24.06.2003.
81. ECHR, Giniewski/France, Appl. No: 64016/00, 31.01.2006.
82. ECHR, Gündüz/Türkiye, Başvuru No: 35071, 04.12.2003.
83. ECHR, Haes and Gijsels/Belgium, Appl. No: 19983/92, 24.02.1997.
84. ECHR, Handyside/The United Kingdom, Appl. No: 5493/72, 07.12.1976.
85. ECHR, ISKON (International Society for Krishna Consciousness Ltd.) /The United Kingdom, Appl. No. 20490/92, 08.03.1994.
86. ECHR, İ.A./Türkiye, B. No: 42571/98, 13.09.2005.
87. ECHR, İbragim İbragimov and Others/Russia, Appl. No: 1413/08, 28621/11, 28.08.2018.
88. ECHR, Jacubowski/Germany, Appl. No: 15088/89, 23.06.1994.
89. ECHR, Jerusalem/Austria, Appl. No: 26958/95, 27.02.2001.
90. ECHR, Klein/Slovakia, Appl. No: 72208/01, 31.10.2006.
91. ECHR, Kokkinakis/Greece, Appl. No: 14307/88, 25.05.1993.
92. ECHR, Lingens/Austria, Appl. No: 9815/82, 08.07.1986.
93. ECHR, Markt Intern Verlag GmbH and Klaus Beermann/Germany, Appl. No: 10572/83, 20.11.1989.
94. ECHR, Müller and others/Switzerland, Appl. No: 10737/84, 24/05/1988.
95. ECHR, Norwood/The United Kingdom (admissibility), Appl. No: 23131/03, 16.11.2004.
96. ECHR, Omkrananda ve Divine Light Zentrum/Switzerland, Appl. No: 8118/77, 19.03.1981.
97. ECHR, Otto-Preminger-Intitute/Austria, Appl. No: 13470/87, 20/09/1994.
98. ECHR, Rabczewska/Poland, Appl. No: 8257/13, 15.09.2022.
99. ECHR, Savez crkava “Riječ života” and others/Croatia, Appl. No: 7798/08, 09.12.2010.
100. ECHR, Sekmadienis LTD/Lithuania, Appl. No: 69317/14, 30.01.2018.
101. ECHR, Sorguç/Türkiye, Başvuru No: 17089/03, 23.06.2009.
102. ECHR, Sunday Times v. United Kingdom, Appl. No: 6538/74, 26.04.1979.
103. ECHR, Vereinigung Bildender Künstler/Austria, Appl. No: 68354/01, 25.01.2007.
104. ECHR, Wingrove/The United Kingdom, Appl. No: 17419/90, 25.11.1996.
105. ECHR, X. and Scientology Church/Sweden, Appl. No: 7805/77, 05.05.1979.