Depremlerde Önemli Bir Tablo: Crush Sendromu ile Kompartman Sendromunda Acil Tedavi ve Hemşirelik Bakımı

Öz

Depremlerin neden olduğu güçlü yıkıcı etki, yerleşim yerlerinde yapıların hasar almasına ve yıkılmasına insanların enkaz altında kalmasına, buna bağlı olarak da çeşitli sağlık sorunlarına ve hatta ölümlere yol açmaktadır. Depremin gerçekleşmesinin ardından ilk saatlerde yaralılar triaj sistemine göre değerlendirilerek ihtiyaç durumunda hastaneye sevk işlemleri gerçekleştirilmekte ve tedavi süreci başlamaktadır. Enkaz altında kalan bireyler ise kademeli olarak kurtarılmaktadır. Zaman ilerledikçe enkazdan kurtarılan yaralı sayısında artış görülmekte ve yaralıların sağlık durumları kötüleşmektedir. Enkaz altında kalan bireylerde sık görülen sendromlar olan "crush sendromu" ve "kompartman sendromu" ile karşılaşılabilmektedir. Söz konusu tabloda ise acil hemşirelik bakımının önemi bilinmektedir. Hemşireler, enkazdan çıkan bireylerin tedavi sürecinde önemli bir destek sağlayarak iyileşme sürecini kolaylaştırmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Acil bakım
• crush sendromu
• deprem yaralanması
• hemşirelik bakımı
• kompartman sendromu.

An Important Pıcture in Earthquakes: Emergency Treatment and Nursıng Care in Crush Syndrome and Compartment Syndrome

Öz

The strong destructive effect caused by earthquakes leads to damage and collapse of structures in settlements, people being trapped under rubble, and consequently various health problems and even deaths. In the first hours after the earthquake, the injured are evaluated according to the triage system, and if necessary, they are transferred to the hospital and the treatment process begins. Individuals trapped under the rubble are gradually rescued. As time progresses, the number of people rescued from the rubble increases and their health conditions deteriorate. "Crush syndrome" and "compartment syndrome", which are common syndromes in individuals trapped under rubble, may be encountered. In this case, the importance of emergency nursing care is known. Nurses facilitate the recovery process by providing important support in the treatment process of individuals emerging from the rubble.

Anahtar Kelimeler

• Emergency care
• crush syndrome
• earthquake injury
• nursing care
• compartment syndrome.

Kaynakça

1. Hacıbekiroğlu M, Balcı H, Kasım A. Depremzede kan örneklerinde 14 biyokimyasal parametrede meydana gelen değişimler. Cerrahpaşa Tıp Dergisi. 2000;31(4):216–219.
2. Hoxha J. Deprem sonrası crush sendromu: olay yerinden hastaneye hemşirelik bakımı. Fen, Ziraat ve Sağlık Bilimleri. 2003. In: Greaves I, Porter K, Smith J, editors. Consensus statement on the early management of crush injury and prevention of crush syndrome. J R Army Med Corps. p. 255–259.
3. Aygin D, Atasoy İ. Crush sendromu tedavi ve bakımı. Anadolu Hemşirelik ve Sağlık Bilimleri Dergisi. 2008;11(1):93–100.
4. Özkaya U, Yalçın MB. Deprem yaralanmalı hastada kompartman sendromu ve ezilme (crush) sendromu ayrımı: fasyotomi kime ve ne zaman. TOTBİD Dergisi. 2022;21(3):312–315. https://doi.org/10.5578/totbid.dergisi.2022.42
5. Bosch X, Poch E, Grau JM. Rhabdomyolysis and acute kidney injury. N Engl J Med. 2009;361(1):62–72. https://doi.org/10.1056/NEJMra0801327
6. Sahjian M, Frakes M. Crush injuries: pathophysiology and current treatment. Adv Emerg Nurs J. 2007;29(2):145–150. https://doi.org/10.1097/01.TME.0000270337.34627.02
7. Dağcı A, Emekli Ş. Hastane öncesi dönemde crush sendromu ve yönetimi: crush syndrome and management in the pre-hospital period. Scientific and Academic Research (ISSN: 2980-308X). 2023;2(2):158–166.
8. Yıldırım E, Kaymaz B, Dörtler H, Üstündağ SE, Akdeniz A, Erbaş O. Crush sendromu. İstanbul Bilim Üniversitesi Florence Nightingale Tıp Dergisi. 2019;4(4):213–218. https://doi.org/10.5606/fng.btd.2018.038

9. Sever MŞ. Doğal afetler sonrası oluşan crush (ezilme) yaralanmaları: Marmara depremi deneyimi. İÜ Cerrahpaşa Tip Fakültesi Sürekli Tip Eğitimi Etkinlikleri. 2007;29–42.
10. Gonzalez D. Crush syndrome. Crit Care Med. 2005;33(1):34–41. https://doi.org/10.1097/01.CCM.0000151065.13564.6F
11. Turgut N, Adaş G, Akçakaya A, Mıngır T, Topuz C, Ay A. Deprem; travma, ezilme (crush) sendromu ve kardiyopulmoner resüsitasyon. Okmeydanı Tıp Dergisi. 2012;28(Ek sayı 2):135–147. https://doi.org/10.5222/otd.supp2.2012.134
12. Ashkenazi I, Isakovich B, Kluger Y, Alfici R, Kessel B, Better OS. Prehospital management of earthquake casualties buried under rubble. Prehosp Disaster Med. 2005;20(2):122–133. https://doi.org/10.1017/S1049023X00002302
13. Sever MS, Vanholder R, RDRTF of ISN Work Group on Recommendations for the Management of Crush Victims in Mass Disasters. Recommendations for the management of crush victims in mass disasters. Nephrol Dial Transplant. 2012;27(Suppl 1):i1–i67.
14. Noji EK. Acute renal failure in natural disasters. Ren Fail. 1992;14(3):245–249. https://doi.org/10.3109/08860229209106625
15. Long B, Liang SY, Gottlieb M. Crush injury and syndrome: a review for emergency clinicians. Am J Emerg Med. 2023;180–187. https://doi.org/10.1016/j.ajem.2023.04.029
16. Long B, Koyfman A, Gottlieb M. Evaluation and management of acute compartment syndrome in the emergency department. J Emerg Med. 2019;56(4):386–397. https://doi.org/10.1016/j.jemermed.2018.12.021
17. Gibney RN, Sever MS, Vanholder RC. Disaster nephrology: crush injury and beyond. Kidney Int. 2014;85(5):1049–1057. https://doi.org/10.1038/ki.2013.392
18. Sever MS, Vanholder R. Management of crush victims in mass disasters: highlights from recently published recommendations. Clin J Am Soc Nephrol. 2013;8(2):328–335. https://doi.org/10.2215/CJN.07340712
19. Pidcoke H, Spinella P, Strandenes LG, Forces NS, Tien CHCN, Forces C, Shackelford CS. Joint Trauma System Clinical Practice Guideline (JTS CPG). 2018.
20. Jagodzinski NA, Weerasinghe C, Porter K. Crush injuries and crush syndrome—a review. Part 2: the local injury. Trauma. 2010;12(3):133–148. https://doi.org/10.1177/1460408610372441
21. Sever MS, Erek E, Vanholder R, Akoglu E, Yavuz M, Ergin H, Lameire N. Clinical findings in the renal victims of a catastrophic disaster: the Marmara earthquake. Nephrol Dial Transplant. 2002;17(11):1942–1949. https://doi.org/10.1093/ndt/17.11.1942
22. Blackwell T. Prehospital care of the adult trauma patient. UpToDate. Waltham, MA; 2020.
23. Childs SG. Musculoskeletal trauma and orthopaedic surgery. In: Lewis SL, Heitkemper MM, Dirksen SR, O’Brien PG, Bucher L, editors. Medical Surgical Nursing: Assessment and Management of Clinical Problems. St Louis: Mosby; 2007. p. 1071–1078.
24. Damar HT, Bilik Ö. Buzdağının görünmeyen yüzünü keşfetmek: ortopedi hastalarında kompartman sendromu ve hemşirelik yaklaşımları. Dokuz Eylül Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Elektronik Dergisi. 2014;7(3):223–229.
25. Cone J, Inaba K. Lower extremity compartment syndrome. Trauma Surg Acute Care Open. 2017;2(1):e000094. https://doi.org/10.1136/tsaco-2017-000094
26. Gamulin A, Lübbeke A, Belinga P, Hoffmeyer P, Perneger TV, Zingg M, Cunningham G. Clinical and radiographic predictors of acute compartment syndrome in the treatment of tibial plateau fractures: a retrospective cohort study. BMC Musculoskelet Disord. 2017;18(1):1–10. https://doi.org/10.1186/s12891-017-1680-4
27. Harding MM. Acute compartment syndrome: an orthopedic emergency. Nurse Pract. 2019;44(4):23–28. https://doi.org/10.1097/01.NPR.0000554087.90202.2b
28. Goyal S, Naik MA, Tripathy SK, Rao SK. Functional outcome of tibial fracture with acute compartment syndrome and correlation to deep posterior compartment pressure. World J Orthop. 2017;8(5):385. https://doi.org/10.5312%2Fwjo.v8.i5.385
29. Collinge CA, Attum B, Lebus GF, Tornetta P, Obremskey W, Ahn J, Krause P. Acute compartment syndrome: an expert survey of orthopaedic trauma association members. J Orthop Trauma. 2018;32(5):e181–e184. https://doi.org/10.1097/BOT.0000000000001128
30. Von Keudell AG, Weaver MJ, Appleton PT, Bae DS, Dyer GS, Heng M, Vrahas MS. Diagnosis and treatment of acute extremity compartment syndrome. Lancet. 2015;386(10000):1299–1310. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(15)00277-9
31. Altizer L. Compartment syndrome. Orthop Nurs. 2004;23(6):391–396.
32. Heron Evans MR. Interventions for clients with musculoskeletal trauma. In: Ignatavicius DD, Workman ML, editors. Medical Surgical Nursing Critical Thinking for Collaborative Care. 5th ed. Philadelphia: Elsevier; 2006. p. 1191–1192.
33. Yılmaz M. Holistik bakimin bir boyutu: spiritualite, doğası ve hemşirelikle ilişkisi. Anadolu Hemşirelik ve Sağlık Bilimleri Dergisi. 2011;14(2):61–70.
34. Çoban N, Gezginci E, Göktaş S. Amputasyon bakımında Abdellah’ın modelinin kullanımı: olgu sunumu. Sağlık Bilimleri Üniversitesi Hemşirelik Dergisi. 2019;1(3):249–256.
35. Bayındır SK, Biçer S. Holistik hemşirelik bakımı. İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi. 2019;4(1):25–29
36. Erdil F, Özbaş E. N. Kas iskelet sistemine ilişkin cerrahi girişimler ve hemşirelik bakımı. Cerrahi Hastalıkları Hemşireliği. 2001;570–571.
37. Tumbarello C. Acute extremity compartment syndrome. J Trauma Nurs. 2000;7(2):30–36.
38. Middleton C. Compartment syndrome: the importance of early diagnosis. Nurs Times. 2003;99(21):30–32.