el-Mevzûât ve Keşfü’l-hafâ Eserlerinin Uydurma Rivayetler Bağlamında İçerik Değerlendirmesi

Öz

Hz. Peygamber’in fiil ve kavilleri için genel mâna itibariyle “hadis” kavramı kullanılmaktadır. Hz. Peygamber buyurmamasına rağmen ona isnad edilen sözlere ve fiillere “mevzû hadis” denilir. Mevzû genel olarak, uydurma olan anlamına gelmektedir. Bir hadis için “bu hadis mevzûdur” ifadesini kullanmak o hadisin uydurma ve yalan olduğunu gösterir. Hz. Peygamber’in sözlerinin diğer sözlerden ayırt edilebilmesinde mevzû hadis konusunun bilinmesi büyük önem taşımaktadır. Ayrıca çalışmada Hz. Peygamber adına yalan uydurma sebepleri (örneğin; İslâm dinine düşmanlık, kişisel menfaatler, kıssacılık, fıkhî, kelâmî sebepler vs.) ve mevzû hadisi tanıma yollarına (örneğin; hadis uyduranların itirafı, Kur’ân’a ve sünnete aykırı olması, hadisin lafzında veya mânasındaki bozukluk vs.) değinilmiştir. Ardından bu konuda telif edilmiş el-Mevzûât ve Keşfü’l-hafâ’nın mevzû hadisi nasıl ele aldıklarının değerlendirilmesi yapılmış ve bu eserlere yöneltilen eleştiriler, mevzû hadis için kullandıkları lafızların ne mânaya geldiği açıklanmış, mevzû hadisi belirleme kriterleri verilmiş ve hadislerden örnekler ile hadisi rivayet edenin hadis uydurma nedeni açıklanmaya çalışılmıştır. el-Mevzûât’ı incelerken mukaddime bölümüne, metin ve râvi açısından uyguladığı tenkit ilkelerine değinilmiştir. el-Mevzûât’a yapılan eleştiriler ve yazarı İbnü’l-Cevzî’nin (ö. 597/1201) eleştirildiği konular hakkında bilgi verilmiştir. Keşfü’l-hafâ’nın yazarı Aclûnî (ö. 1162/1749) el-Mevzûât kadar eleştirilere maruz kalmamıştır. Bunun nedeni yakın dönemde yazılması ya da el-Mevzûât kadar ses getirmemesi olabilir. Keşfü’l-hafâ halk arasında hadis diye bilinen rivayetleri içermesi ve yakın dönem eseri olmasından dolayı el-Mevzûât’tan da geniş rivayetler içermektedir. Aclûnî Keşfü’l-hafâ’yı telif ederken hadislerin sayısı, kaynağı, varsa fıkhî hükümlerine değinmiş ve Arapçanın sarf ve nahiv ilimlerinden de faydalanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Mevzû Hadis
• el-Mevzûât
• Keşfü’l Hafâ

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Teşekkür

Saygıdeğer aileme...

Analytical Evaluation of al-Mawdûât and Kashf al-khafa Concerning Fabricated Traditions in Hadith Literature

Öz

In Islamic tradition, the term hadith broadly refers to the sayings and actions of the Prophet Muhammad. However, sayings or actions falsely attributed to him are classified as mawdu‘ hadiths, meaning fabricated or forged traditions. The word mawdu‘ implies invention, and labeling a narration as such indicates that it is both false and falsely attributed to the Prophet. Awareness of fabricated hadiths is essential for distinguishing genuine prophetic traditions from false ones. This study investigates the issue of mawdu‘ hadith by examining its definition, the terminology used for its fabricators, and the motives behind the fabrication of such reports. These motives include hostility toward Islam, personal gain, political propaganda, storytelling culture, and sectarian or jurisprudential bias. The research also explores the scholarly criteria for identifying fabrications, such as contradictions with the Qur’an or authentic Sunnah, linguistic or semantic inconsistencies, and confessions by known fabricators. A central focus is the analysis of two classical works: al-Mawdu‘at by Ibn al-Jawzi (d. 597/1201) and Kashf al-khafa’ by al-Ajluni (d. 1162/1749). The study evaluates Ibn al-Jawzi’s introduction, his methods of textual and transmitter criticism, and the scholarly critiques of both his work and methodology. In contrast, Kashf al-khafa’ has received fewer critiques, possibly due to its more recent authorship or its less polemical nature. It compiles narrations popularly cited as hadiths, without always confirming their authenticity. Al-Ajluni also refers to linguistic analysis and touches on legal implications where relevant. The study concludes with selected examples of fabricated hadiths, along with explanations of the specific reasons behind their fabrication. Ultimately, it aims to clarify whether such reports should be accepted in Islamic discourse and how scholars and the public should approach them.

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• Mawdû Hadith
• al-Mawdûât
• Kashf al-khafa

Etik Beyan

It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.

Teşekkür

To my esteemed family...

Kaynakça

1. Aclûnî, Ebü’l-Fidâ İsmâîl b. Muhammed b. Abdilhâdî el-Cerrâhî. Keşfü’l-hafâ. çev. Mustafa Genç. 4 Cilt. İstanbul: Beka Yayınları, 2019.
2. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed. el-Müsned. thk. Şuayb el-Arnâut, Âdil Mürşid vd. 50 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1421.
3. Akman, Mustafa. “Hakikat-ı Muhammedî Düşüncesi ve Bu Düşüncenin Referanslarını Aktaran İki Kaynak ve Müellifleri”. Yalova Sosyal Bilimler Dergisi 1/2 (Aralık 2013), 107-131.
4. Âşıkkutlu, Emin. “Kizb”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 26/126-128. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
5. Aydın, Mustafa. Reşid Rıza ve Hadis (Neo-Selefilik Ekolü). İstanbul: Kitap Dünyası, 2023.
6. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl. el-Câmiʿu’s-sahîh. Beyrut: Dâru’l-Erkâm, 1995.
7. Erul, Bünyamin. “Keşfü’l-Hafâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/320-321. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
8. Gan, Furkan. “İmam Buhârî’nin el-Câmi‘u’s-sahîh’inin Otoritesini/Karizmasını Oluşturan Faktörler”, Uluslararası İmam Buhârî Sempozyumu Bildiri Özetleri Kitabı, ed. Yakup Koçyiğit vd. (Karabük: Karabük Üniversitesi Yayınları, 2025), 152/155

9. Gökoğlan, Cemile. İbnü’l-Cevzî’nin Mevzûât’ında Adı Geçen Sahâbiler. İzmir: İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2025.
10. Gudde, Abdülfettah Ebû. Mevzu Hadisler. çev. Enbiya Yıldırım. İstanbul: İnsan Yayınları, 4. Basım, 2019.
11. Gudde, Abdülfettah Ebû. Mevzu Hadisler. çev. Enbiya Yıldırım. Ankara: Takdim Yayınları, 2020.
12. Gudde, Abdülfettah Ebû. Uydurma Olduğunda İttifak Edilen Hadisler / Aliyyü’l-Kari. çev. Halil İbrahim Kutlay. İstanbul: İnkılab Yayınları, 2022.
13. Hatiboğlu, İbrahim. “İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec (Hadis İlmindeki Yeri)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 20/550. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
14. İbnü’l-Cevzî, Abdurrahman b. Ebü’l-Ferec. Kitâbü’l-Mevzûât. thk. Abdurrahman Muhammed Osman. 3 Cilt. Medine: Mektebetü’s-Selefiyye, 1966.
15. Kandemir, M. Yaşar. “el-Mevzûât”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/496-498. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
16. Kandemir, M. Yaşar. “Mevzû”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/493-496. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
17. Kandemir, Mehmet Yaşar. Mevzu Hadisler: Menşe’i Tanıma Yolları Tenkidi. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 12. Basım, 2021.
18. Kaya, Mahmut. “Mevzû”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/496. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
19. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiʿu’s-sahîh. Beyrut: Dâru’l-Erkâm, 1999.
20. Öncü, Mustafa. Dil-Düşünce Mülahazalar. Diyarbakır: Seyda Kitabevi, 2019.
21. Öz, Şaban. Mevzu Haberlerin Tarihi Değeri. İstanbul: Neva Yayınları, 2016.
22. Sancaklı, Saffet. Sünneti Doğru Anlamak. İstanbul: Rağbet Yayınları, 5. Basım, 2017.
23. Sekmen, Kadir. “Hadis İlminde ‘Manası Sahihtir’ Denilen Hadisler Üzerine Bir Tasnif Denemesi”. Kocaeli İlahiyat Dergisi 6/1 (Haziran 2022), 277-320.
24. Şehrezuri, İbn Salah. Ulumül Hadis. çev. İbrahim Kutluay. Rağbet Yayınları, 2021.
25. Şevkânî, İmam. Mevzu Hadisler. çev. Mehmet Emin Akın. Ankara: Medarik Yayınları, 2. Basım, 2006.
26. Ünverdi, Şehmus. Hadis İlmi Açısından Aclûnî’nin Keşfü’l-Hafa Adlı Eseri Üzerine Bir İnceleme. Adana: Çukurova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2009.
27. Varlık, Sehal Deniz. “Üç Yalanla Hz. İbrahim’i (s.a.s.) Bir Araya Getiren Rivayetlerin Değerlendirilmesi”. Dergiabant 13/1 (31 Mayıs 2025), 62-84. https://doi.org/10.33931/dergiabant.1650981
28. Yardım, Ali. “Aclûnî, İsmâil b. Muhammed”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 1/327-328. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
29. Yıldırım, Enbiya. “İbnü’l-Cevzî’nin Hadisçiliğine Genel Bir Bakış”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/1 (Haziran 2006), 73-126.
30. Yıldız, İbrahim. “Kaynakları Açısından Kur’an’da Halk İnançları Eleştirisi”. Journal of Analytic Divinity 6/1 (15 Haziran 2022), 292-315. https://doi.org/10.46595/jad.1110245
31. Yücel, Ahmet. Hadis Tarihi. İstanbul: İFAV Yayınları, 2021.
32. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed. Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ. thk. Şuayb el-Arnâut ve heyeti. 25 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 3. Basım, 1985.