Hazreti Âdem'e Öğretilen İsimler Hakkında Islâhî Tefsir Ekolü’nün Görüşleri: Abduh, Reşîd Rızâ, Merâği

Öz

Bu makalede Hz. Âdem’e öğretilen isimlerden bahseden el-Bakara 2/31. âyet, Islâhî Tefsir Ekolü’nün en önde gelenleri olan Muhammed Abduh, Reşîd Rızâ ve Mustafâ el-Merâğî’nin tefsirlerinden incelenmiştir. Bu kıssa 30. âyetten 33. âyete kadar devam ettiği için bu âyetlerin tefsirleri de incelenmiş, ancak isimler konusuna odaklanılmıştır. Önceki tez ve makalelerde bu konu, bahsedilen üç müfessirden incelenmemiş, klasik ve çağdaş başka tefsirlerden incelenmiş, yeni değerlendirmeler yapılmıştır. Bu makalede ise tefsiri kuruluk ve durgunluktan kurtarmaya çalışan, Kur’ân’ın vermek istediği dersleri etkileyici ve edebî bir üslupla anlatmak isteyen, tefsirleri ıslâhî tefsir olarak isimlendirilen üç müfessirin, Hz. Âdem’e öğretilen esmâ’dan, böylece insanın ne olduğundan bahseden âyet hakkındaki görüşleri ortaya konmaya çalışılmıştır. Bu çalışmada önce konu ile ilgili önceki tez ve makalelerdeki görüşler kısaca özetlenmiş ve değerlendirilmiş, bu şekilde konu hakkındaki birikim ortaya konulmak istenmiştir. Daha sonra konu hakkında üç müfessirin açıklamaları verilerek, önceki görüşler ile değerlendirilmiş ve bu üç müfessirin ilgili konuda tefsir tarihindeki yeri bulunmaya çalışılmıştır. Bulunan sonuçlar şunlardır: Hz. Âdem’e öğretilen isimler klasik ve çağdaş eserlerde tüm varlıkların, Âdemoğullarının, meleklerin, Allah’ın isimleri; varlıkların hakikati, din ve dünya ihtiyaçları; düşünme, anlama ve üretme kabiliyeti veya bütün diller şeklinde anlaşılmıştır. Abduh’a göre Hz. Âdem’e öğretilen isimler akıl yürütme ve gayret ile bir şeyi bulma yetisi, Reşîd Rızâ’ya göre her şeyin ilmi, Merâğî’ye göre gerçek ilim, bilgileri anlama yeteneği, eşyanın kendisi ve özellikleridir. Bu görüşler ilim ve yetenek şeklinde özetlenebilir. Bu müfessirler, -daha çok- mütekellim ve müteahhirûn tefsirlerde geçen, çağdaş çalışmalarda savunulan benzer görüşleri geliştirmişlerdir. Buna göre üç müfessir, insanın ilim öğrenme ve üretme imkânına sahip olduğunu, bu imkânın gereğini yaparak her zaman çaba sarfetmesi ve üretmesinin gerektiğini ifade etmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Âdem
• İsimler
• Esmâ
• Islâhî
• Abduh
• Reşîd Rızâ
• Merâğî.

The Views of the Iṣlāḥī Tafsīr School on the Names Taught to Adam: Muḥammad ʿAbduh, Muḥammad Rashīd Riḍā, and Aḥmad Muṣṭafā al-Marāghī

Öz

This study examines Qurʾān 2:31, which recounts the teaching of the names to Adam, through the exegesis of three leading figures of the Iṣlāḥī (Reformist) tafsīr tradition: Muḥammad ʿAbduh, Rashīd Riḍā, and Muṣṭafā al-Marāghī. Since the account extends from verses 2:30–33, their commentaries on the whole passage are considered, with emphasis on the concept of the “names.” Earlier research has discussed this topic with reference to classical and modern exegetes, but not in relation to these three reformist commentators. The present article addresses this gap by presenting their views, characterized by a literary style that seeks to convey the Qurʾān’s moral and spiritual lessons and to revitalize tafsīr.The study first reviews and evaluates previous scholarship in order to situate the discussion within the wider exegetical tradition. It then analyzes the interpretations of the three exegetes and compares them with earlier opinions to determine their place in the history of Qurʾānic exegesis. Findings show that the “names” taught to Adam have been variously interpreted in classical and modern sources as all beings, humankind, angels, the names of God, the essences of created things, religious and worldly needs, intellectual and creative ability, or all languages. For ʿAbduh, the names signify the human capacity for reasoning and discovery; for Rashīd Riḍā, comprehensive knowledge of all things; and for al-Marāghī, true knowledge, the ability to comprehend, and the realities and properties of things. These views may be summarized as “knowledge and capability.” The three exegetes, in line with certain mutakallimūn, later commentators, and modern scholars, emphasize that humankind has the potential to acquire and produce knowledge and must cultivate it through constant effort and creativity.

Anahtar Kelimeler

• Tafsīr
• Adam
• Names (asmāʾ)
• Iṣlāḥī exegesis
• ʿAbduh
• Rashīd Riḍā
• al-Marāghī.

Kaynakça

1. Ahmed b. Hanbel. el-Müsned. thk. Şuayb el-Arnaût vd. 50 cilt. b.y., Müessesetu’r-Risâle, 1421/2001.
2. Alpaydın, Mehmet Akif. “Âdem’e Öğretilen İsimler”. Gaziosmanpaşa Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/2 (2016), 123-138.
3. Avcı, Veysel. “Alîm ve Hakîm İsimlerinin Işığında Hz. Âdem’e Eşyanın İsimlerinin Öğretilmesi”. Tanım Tenkit Teori 1 (2023), 15-29. https://doi:10.5281/zenodo.10452659
4. Beğavî, Muhyi’s-Sünne Ebû Muhammed. Me’âlimü’t-Tenzîl. thk. Muhammed Abdullâh en-Nemr vd. 8 cilt. Riyad: Dâru Tayyibe, 1411/1989.
5. Bilmen, Ömer Nasuhi. Kur’anı Kerimin Türkçe Meali Alisi ve Tefsiri. 8 cilt. İstanbul: Nesa Yayıncılık, ts.
6. Bolay, Süleyman Hayri. “Âdem”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 1/358-363. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
7. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed. el-Câmiu’s-Sahîh. thk. Mustafa Deyb el-Buğâ. 7 cilt. Dımeşk: Dâru İbn Kesîr, Dâru’l-Yemâme, 1414/1993.
8. Cerrahoğlu, İsmail. Tefsir Tarihi. Ankara: Fecr Yayınları, 7. basım, 2015.

9. Çalışkan, İsmail. Tefsir Tarihi. Ankara: Bilay Yayınları, 2019.
10. Demirci, Muhsin. Tefsir Tarihi. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2018.
11. Düzgün, Şaban Ali. “İsimler’den Kelimeler’e: Adem’den İbrahim’e İnsan Zihninin Tekâmülü”. Kelam Araştırmaları 9/1 (2011), 1-6.
12. Fahreddin er-Râzî, Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. Mefâtihu’l-Gayb. thk. eş-Şeyh Halîl el-Meys. 32 cilt. by.: Dâru’l-Fikr, 1981.
13. Hayrat Neşriyat Meali. Erişim 02.10.2025. https://kuran.hayrat.com.tr/icerik/kuran_hizmetlerimiz/meal-oku.aspx
14. İbn Atiyye, Ebû Muhammed el-Endelüsî. el-Muharreru’l-Vecîz fî Tefsîri’l-Kitâbi’l-Azîz. thk. Abdusselâm Abduşşâfî Muhammed. 5 cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1422/2001.
15. İbn Ebî Hâtim, Abdurrahmân b. Muhammed. Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm. thk. Es'ad Muhammed et-Tayyib. 10 cilt. Riyad: Mektebetu Nizâr Mustafa el-Bâz, 1417/1997.
16. İbn Kesîr, Ebu’l-Fidâ İmâdüddîn İsmâîl. Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîm. thk. Sâmi b. Muhammed es-Selâme. 8 cilt. Riyad: Dâru Tayyibe, 2. basım, 1420/1999.
17. Kâdî Beydâvî, Nâsiruddîn Ebû Saîd. Envâru’t-Tenzîl ve Esrâru’t-Te’vîl. thk. Muhammed Subhî b. Hasen Hallâk, Mahmûd Ahmed el-Atraş. 3 cilt. Beyrut: Dâru’r-Reşîd, 1421/2000.
18. Kahraman, Ferruh. “Hazreti Âdem’e Öğretilen İsimler: İnsanoğlunun Gerçek Mahiyetinin Tezahürü”. Balıkesir İlahiyat Dergisi (Haziran, 2020), 39-63.
19. Kahraman, Ferruh. “Hz. Âdem’e Öğretilen İsimler: İslâmî İlimlerde Dilin Kökeni, Modern Bilimlerde Dilin Önemi”. Bülent Ecevit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/2 (Aralık, 2021), 355-384. https://Doi:10.33460/beuifd.975088
20. Kahraman, Ferruh. “Hz. Âdem’e Öğretilen İsimler: Kültür Olgusunun Sembolik Söylemi”. Edebali İslamiyat Dergisi 4/2 (Kasım, 2020), 15-40.
21. Kartal, Habib Celaleddin. “Âdem’e Öğretilen İsimlerin Sosyolojik Boyut ve Güç İlişkisi Bağlamında Değerlendirilmesi”, Danisname 7 (Eylül 2023), 3-20. https://doi.org/10.5281/zenodo.8362910
22. Khalaf, Khalid Hatem. Kur’ân-ı Kerim Ayetleri Işığında Hz. Adem’in Yaratılışı. Van: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
23. Kızıl, Muharrem. Hz. Âdem Kıssasında Kur’ân’ın İnsanlığa Mesajları. Bilecik: Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2025.
24. Koç, Mehmet Akif. İsnad Verileri Çerçevesinde Erken Dönem Tefsir Faaliyetleri -İbn Ebî Hâtim (ö. 327/939) Tefsiri Örneğinde Bir Literatür İncelemesi-. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2001.
25. Kur’ân-ı Kerîm ve Yüce Meali. çev. Süleyman Ateş. Ankara: Kılıç Kitabevi, 1980.
26. Kur’an-ı Kerim Meali. çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 23. basım, 2013.
27. Kur’ân-ı Kerim Meali - Anlam ve Yorum Merkezli Çeviri. çev. Mustafa Öztürk. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2. basım, 2014.
28. Kur’an-ı Kerim Meali (Türkçe Çeviri). çev. Yaşar Nuri Öztürk. İstanbul: Hürriyet Yayınları, 1994.
29. Kur’ân-ı Kerîm ve Açıklamalı Meali. çev. Hayrettin Karaman vd. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 7. basım, 2013.
30. Kur’ân Yolu Meali, çev. Hayrettin Karaman vd. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 18. basım, 2024.
31. Kuru, Hasan Hüseyin. Kur’ân’ı Kerîm ve Kutsal Kitab’a Göre Hz. Âdem. Edirne: Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
32. Kuşeyrî, Abdulkerîm b. Hevâzin. Letâifu’l-İşârât. thk. Abdullatîf Hasen Abdurrahmân. 3 cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. basım, 2007.
33. Kutsal Kitap: Eski ve Yeni Antlaşma (Tevrat, Zebur, İncil). İstanbul: Kitabı Mukaddes Şirketi, 2. basım, 2002.
34. Kutub, Seyyid. Fî Zilâli’l-Kur’ân. 6 cilt. Beyrut: Dâru’ş-Şurûk, 32. basım, 1423/2003.
35. Merâğî, Ahmed Mustafâ, Tefsîru’l-Merâğî. 30 cilt. Kahire: Şerike Mektebe ve Matbaa Mustafâ el-Bâbî el-Halebî ve Evlâduh, 1365/1946.
36. Mevdûdî, Ebu’l-A’lâ. Tefhîmu’l-Kur’ân Kur’ân’ın Anlamı ve Tefsiri. çev. Muhammed Han Kayanî vd. 7 cilt. İstanbul: İnsan Yayınları, 2005.
37. Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed. es-Sünenü’l-Kübrâ. thk. Şuayb el-Arnaût. 12 cilt. Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 1421/2021.
38. Polat, Fethi Ahmet. “Dirayet Ağırlıklı Tefsirler”, Tefsir El Kitabı. ed. Mehmet Akif Koç. 177-226. Ankara: Grafiker Yayınları, 2. basım, 2014.
39. Reşîd Rızâ, el-Menâr. 12 cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
40. Sa’lebî, Ebû İshâk Ahmed. el-Keşf ve’l-Beyân an Tefsîri’l-Kur’ân. thk. Hâlid b. Alî el-Ğâmidî. 33 cilt. Cidde: Dâru’t-Tefsîr, 2015.
41. Suyûtî, Ebu’l-Fadl Celâluddîn Abdurrahmân. ed-Dürrü’l-Mensûr fi’t-Tefsîri’l-Me’sûr. 8 cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1433/2011.
42. Taberî, Ebû Ca'fer Muhammed b. Cerîr. Câmiu'l-Beyân an Te'vîli Âyi'l-Kur'ân. thk. Abdullah b. Abdilmuhsin et-Türkî. 25 c. Kahire: Dâru'l-Hicr, ts.
43. Tefsirli Kur’an-ı Kerim Meali. çev. Celal Yıldırım. İzmir: Anadolu Yayınları, 1995.
44. Tefsirli Kur’ân Meâli - Kur’ân-ı Hakîm ve Meâli Kerîm. çev. Hasan Basri Çantay. 3 cilt. İstanbul: Risale Yayınları, 2005.
45. Temel, Yusuf. “Bilginin İlahi Senaryosu: Hakikatle Mecaz Arasında Âdem’e Öğretilen İsimler”, Journal of İslamic Research 35/1 (Mart, 2024), 121-139. https://doi:10.62862/isar.2023-99962
46. Temel, Yusuf. “Tef’îl Vezninin Kur’ân Belagatindeki Ontolojik İmaları: Hz. Âdem’e İsimlerin Talimi Örneği”. Bilimname 50 (Ekim, 2023), 101-205. https://doi:10.28949/bilimname.1207581