The Phenomenon of I‘lâl and Ibdâl in the Arabic Language

Öz

This study aims to examine the phenomena of iʿlal and ibdal, which occupy a significant place in Arabic morphology , from phonetic and morphological perspectives. The primary objective of the research is to identify the linguistic motivations underlying letter alternations and elisions occurring within word and verb structures in the derivational system of Arabic, and to evaluate the contribution of these changes to the fluency of the language. In this context, the close relationship between iʿlal and ibdāl and sound and weak (muʿtal) verbs is taken into consideration, and the subject is approached from a holistic perspective. The study finds that in many morphology textbooks written in our contry, discussions of iʿlal and ibdal are often treated in a limited and superficial manner. This situation has been observed to create various difficulties for students and researchers engaged in Arabic morphology, particularly in identifying root structures, accurately understanding verb conjugations, and conducting reliable lexicographical research. Throughout the analysis, it is demonstrated that letter substitutions and deletions in Arabic do not occur arbitrarily; rather, they take place in a systematic manner in accordance with principles of phonetic harmony, ease of articulation, and phonological suitability. The findings of the research indicate that iʿlal and ibdal should not be regarded merely as formal or mechanical changes, but as fundamental morphological mechanisms that preserve the natural functioning of the language and maintain phonetic balance. Furthermore, awareness of the objectives and domains of application of these two phenomena makes a substantial contribution to understanding the structural logic of Arabic and to resolving conceptual ambiguities within the field of morphology. This study aims to provide a methodological foundation for future research in Arabic morphology.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language
• Sahih
• Mu‘tal
• I'lal
• Ibdal

Arap Dilinde İ’lâl ve İbdâl Olgusu

Öz

Bu çalışma, Arap sarf ilminde önemli bir yere sahip olan i‘lâl ve ibdâl olgularını fonetik ve morfolojik boyutlarıyla ele almayı amaçlamaktadır. Araştırmanın temel hedefi, Arap dilinin iştikak yapısı içerisinde kelime ve fiil bünyesinde meydana gelen harf değişimleri ile haziflerin hangi dilsel gerekçelere dayandığını ortaya koymak ve bu değişimlerin dilin akıcılığına olan katkılarını değerlendirmektir. Bu bağlamda, i‘lâl ve ibdâl konularının sahih ve mu‘tel fiillerle olan yakın ilişkisi dikkate alınarak konu bütüncül bir yaklaşımla ele alınmıştır. Çalışmada, özellikle ülkemizde kaleme alınmış sarf kitaplarında i‘lâl ve ibdâl bahislerinin çoğunlukla sınırlı ve yüzeysel biçimde ele alındığı tespit edilmiştir. Bu durumun, Arap sarfıyla meşgul olan öğrenciler ve araştırmacılar açısından kelimelerin kök yapılarının tespiti, fiil çekimlerinin doğru anlaşılması ve sözlük çalışmalarının sağlıklı yürütülmesi noktasında çeşitli güçlükler doğurduğu görülmüştür. İnceleme sürecinde, Arapçada meydana gelen harf dönüşümlerinin ve düşmelerinin gelişigüzel olmadığı; bilakis ses uyumu, telaffuz kolaylığı ve fonetik uygunluk ilkeleri doğrultusunda sistemli bir şekilde gerçekleştiği ortaya konulmuştur. Araştırma neticesinde, i‘lâl ve ibdâl uygulamalarının yalnızca şekilsel değişimler olarak değil, dilin doğal işleyişini koruyan ve fonetik dengeyi sağlayan temel sarfî mekanizmalar olarak değerlendirilmesi gerektiği sonucuna ulaşılmıştır. Ayrıca bu iki olgunun amaçlarının ve uygulama alanlarının bilinmesinin, Arap dilinin yapısal mantığının kavranmasına ve sarf ilminde oluşabilecek kavram karmaşasının giderilmesine önemli katkı sağladığı belirlenmiştir. Bu çalışmanın, Arap sarfı alanında yapılacak sonraki araştırmalara metodik bir zemin sunması hedeflenmektedir.İbdâl ise illet olmayan harflerin birbirine dönüşmesi ya da illetli bir harfin illetsiz bir harfe çevrilmesi gibi yapısal değişimleri ifade etmektedir. Bu yönüyle i‘lâl genellikle kıyasî kurallara bağlı olarak gerçekleşirken, ibdâl daha çok semâî, yani Arapların dil kullanımına dayalı bir olgu olarak değerlendirilmektedir. Çalışmada öncelikle sahih ve mu‘tel fiiller kısaca tanıtılmış, ardından i‘lâl ve ibdâl konuları alt başlıklar hâlinde, klasik gramer kaynaklarından hareketle örnekler eşliğinde incelenmiştir. Bu inceleme sonucunda söz konusu değişimlerin Arap dilinin fonetik ve morfolojik yapısına önemli katkılar sağladığı görülmüştür. Çalışma, dönüşüme uğrayan kelimelerin kök yapılarını doğru tespit etmeyi ve bu sayede sözlük çalışmaları ile semantik çözümlemelerde daha sağlıklı değerlendirmeler yapılmasını hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili
• Sahih
• Mu‘tel
• İ’lâl
• İbdâl

Kaynakça

1. Akçakocak, Yusuf. “Arap Dilinde İştikak”. Kafkas Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/17 (2022), 22-36.
2. Alnaka, Abdurahman. “Mahmûd b. Ali en-Nîsâbûrî’ye Göre Bir Ses Olgusu Olarak ‘İbdâl’”. Kastamonu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/1 (2020).
3. Esmer, Râcî. Mu‘cemu’l-mufassal fî ilmi’s-sarf. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
4. Gerçekçioğlu, Mustafa. Nisâ Sûresi Örneğinde Arap Dilinde İ’lâl ve İbdâl. Çorum: Hitit Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2016.
5. Guneymân, Abdullah. el-Vâdıh fi-Sarf. Mansure: Mektebetu’l-Lisânü’l-ʿArab, 2021.
6. Günday, Hüseyin - Şahin, Şener. Arapça Dil Bilgisi Sarf Bilgisi. İstanbul: Alfa Yayınları, 2018.
7. İbn Akîl, Bahâüddîn. Şerhu İbn Akîl alâ Elfiyyeti İbn Mâlik. Lübnan: Rahbau’l-Arabi, ts.
8. İbn Cinnî, Osman. et-Tasrifu’l-Mulûkî. Beyrut: Dâru’l-Fikru’l-Arabiyye, 1998.

9. İbnü’l-Hâcib. eş-Şâfiye fî ilmiyyi’t-tasrîf ve’l-hat. Kahire: Mektebetü’l-Âdâb, 2010.
10. İbrahim, Abdulalim. Teysîrü’l-ilâl ve’l-ibdâl. Kahire: Mektebetü’l-Garîb, 1969.
11. Kocabıyık, Halil İbrahim- Açar Yeliz. “Arap Dilinde Hazif ile İ‘lâl”. Türk Akademik Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi 3/1 (2020).
12. Kocabıyık, Halil İbrahim- Açar Yeliz. “Arap Dilinde İ’lâl”. Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 3/2 (2020).
13. Murâdî, İbn Ümmü Kâsım. Tavdihü’l-makâsıd ve’l-mesâlik bi Şerhi Elfiyyeti İbn Malik. Kahire: Dâru’l-Fikri’l-Arabî, 2001.
14. Nimed, Fuad. Mülahhasu Kavaidi’l-Lugati’l-Arabiyye. Kahire: el-Mektebu’l-İlmi li-Te’lîf ve Terceme, 1998.
15. Özbalıkçı, Mehmet Reşit. “Arap Dili Fiil Kalıplarında Fonetik Değişimler”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Dergisi 1/39 (2014), 277-300.
16. Râcihî, Abduh. Tatbîku’s-Sarfî. Beyrut: Dâru’l-Nâhdatî’l-Arabiyyê, 2014.
17. Salah, Şa’bân. el-İ’lâl ve-l ibdal fi kelimeti-l Arabiyye. Kahire: Kulliyetu Dâru’l-Ulûm, 2016.
18. Sarı, Mehmet Ali. “İbdâl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 19/263-265. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
19. Sevdi, Ali. Arapça Dilbilgisi Sarf. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2023.
20. Sîbeveyhi. el-Kîtâb. Kahire: Mektebetu-l Hâncî, 1988.
21. Tâî, İbn Mâlik. Evdahu’l-mesâlik ilâ Elfiyyeti İbn Mâlik. Beyrut: el-Mektebetu-l Asriyyê, ts.
22. Ya’kub, İmîl. Kāmûsu’l-mustalahâti’l-luğaviyye ve’l-edebiyye. Beyrut: Dâru’l-Kitabi’l-Arabi, 1987.
23. Yeşil, Selman. “Arap Dilinde İ‘lâl Kuralları ve Uygulamalı Örnekleri”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/22 (2019).