Anatolia in the Thirteenth Century: Prominent Sufis during the Reign of Sultan Alâeddin Keykubad 1

Abstract

Thirteenth-century Anatolia represents a historical period characterized by the search for political stability, intense migration movements, and the remarkable expansion of religious and Sufi activities. This study examines the prominent Sufi figures active in Anatolia during the reign of Sultan Alaeddin Keykubad 1 (1219–1236), one of the most powerful rulers of the Anatolian Seljuk State, and analyzes their roles within the political and social structure of the period. The primary aim of the research is to determine whether Sufi circles functioned solely as representatives of religious life or assumed active roles in the establishment of social order and the reinforcement of political legitimacy. The study also addresses the new intellectual and mystical environment shaped by the migration of Sufis and scholars from Central Asia and Khurasan to Anatolia, particularly in the context of the Mongol threat. Employing a historical analysis method, the research draws upon primary historical sources, including contemporary chronicles, hagiographical works (manāqibnāmes), and Sufi literature. The findings demonstrate that Sultan Alaeddin Keykubad’s patronage of Sufis was not limited to religious sensitivity but also served broader political and social objectives aimed at strengthening social cohesion and maintaining political stability in Anatolia. Sufi figures played a significant role in guiding migrant communities, facilitating processes of social integration, and contributing to urbanization and mechanisms of social solidarity. The reciprocal relationship between the state and Sufi networks thus emerged as a decisive factor in shaping the religious, social, and cultural landscape of Anatolia. Consequently, the study concludes that Sufism during the reign of Alaeddin Keykubad functioned not only as a spiritual domain but also as a crucial component of political and social organization.

Keywords

• İslamic History
• Anatolian Seljuk State
• Sultan Alâeddin Keyubad I
• Sufism
• Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî
• Ahî Evran

13. Yüzyılda Anadolu: Sultan 1. Alâeddin Keykubad Döneminde Öne Çıkan Mutasavvıflar

Öz

13. yüzyıl Anadolu’su, siyasî istikrar arayışının, yoğun göç hareketlerinin ve dinî-tasavvufî faaliyetlerin belirgin şekilde arttığı bir tarihsel dönemi temsil etmektedir. Bu çalışma, Anadolu Selçuklu Devleti’nin en güçlü hükümdarlarından Sultan 1. Alâeddin Keykubad’ın (1219–1236) saltanatı sırasında Anadolu’da öne çıkan mutasavvıfların faaliyetlerini ve bu şahsiyetlerin devlet ve toplum yapısı içerisindeki rollerini incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın temel amacı, Keykubad döneminde tasavvuf çevrelerinin yalnızca dinî hayatın temsilcileri olarak mı kaldığını yoksa sosyal düzenin tesisinde ve siyasal meşruiyetin güçlendirilmesinde aktif bir işlev üstlenip üstlenmediğini ortaya koymaktır. Çalışma, özellikle Moğol tehdidiyle birlikte Orta Asya ve Horasan’dan Anadolu’ya yönelen sûfî ve âlim göçlerinin oluşturduğu yeni ilmî ve tasavvufî ortamı da kapsamaktadır. Araştırmada tarihsel analiz yöntemi benimsenmiş; başta dönemin kronikleri, menâkıbnâmeler ve tasavvufî kaynaklar olmak üzere birincil tarihî verilerden yararlanılmıştır. İnceleme sonucunda, Sultan 1. Alâeddin Keykubad’ın mutasavvıflara yönelik himayesinin yalnızca dinî hassasiyetlerden kaynaklanmadığı, aynı zamanda toplumsal bütünleşmeyi sağlama ve Anadolu’da siyasî istikrarı güçlendirme amacı taşıdığı tespit edilmiştir. Mutasavvıfların göçmen nüfusun uyum sürecinde rehberlik ettiği, şehirleşme ve sosyal dayanışma mekanizmalarının oluşumunda etkili olduğu anlaşılmaktadır. Özellikle tasavvuf çevreleri ile devlet arasındaki karşılıklı ilişki, Anadolu’da dinî, sosyal ve kültürel yapının şekillenmesinde belirleyici bir unsur hâline gelmiştir. Sonuç olarak çalışma, Keykubad döneminde tasavvufun yalnızca manevî bir alanı değil, aynı zamanda siyasî ve toplumsal düzenin önemli bir bileşeni olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Tarihi
• Anadolu Selçuklu Devleti
• Sultan I. Alâeddin Keykubad
• Tasavvuf
• Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî
• Ahî Evran

Kaynakça

1. Ahmed bin Mahmud. Selçuk - Name. çev. Erdoğan Merçil. İstanbul: Tercüman 1001 Temel Eser, 1977.
2. Ahmet Eflâkî. Âriflerin Menakıbeleri I. çev. Tahsin Yazıcı. İstanbul: Hürriyet Yayınları, 1973.
3. Ahmet Eflâkî. Âriflerin Menakıbeleri II. çev. Tahsin Yazıcı. İstanbul: Hürriyet Yayınları, 1973.
4. Ahmet Eflâki. Ariflerin Menkıbeleri. çev. Tahsin Yazıcı. 2 Cilt. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı, 1989.
5. Arpaguş, Sâfi. “Mevlâna Celâleddin Rûmî (1207-1273)”. İstem 10 (Aralık 2007), 91-111.
6. Atçeken, Zeki - Bedirhan, Yaşar. Malazgirtten Vatana Anadolu Selçuklu Devleti Tarihi. Konya: Eğitim Yayınevi, 3. Basım, 2019.
7. Bayram, Mikail. Ahi Evren Mevlana Mücadelesi. Konya: NKM Yayınları, 2012.
8. Bayram, Mikail. Ahi Evren ve Ahi Teşkilatı’nın Kuruluşu. Konya: Damla Matbaacılık, 1991.

9. Bingöl, Galip - Çopur, Hasan. “Alâeddin Keykubad ve Moğollar: Savaş ve Barış Arasında Stratejik Bir Denge”. Anadolu Mecmuası 4/10 (Kasım 2025), 1-17.
10. Cahen, Claude. Osmanlılardan Önce Anadolu’da Türkler. İstanbul: E Yayınları, 3. Basım, 1994.
11. Ceyhan, Semih. “Şems-i Tebrîzî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38/511-516. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
12. Çelik, Celalettin. “Mevlana’nın Fikirlerinin Türklerin Dinî Hayatına Etkileri”. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 1/12 (Haziran 2002), 21-38.
13. Çetin, Osman. “Sultan I. Âlâaddin Keykubâd ve Selçuklu-Moğol Münasebetleri”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/1 (Ocak 1992), 109-115.
14. Çubukcu, Hatice. “Necmeddîn-i Dâye Râzî’nin (ö. 654/1256) Mebde ve Meâd Anlayışında Nefsin Yeri”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/1 (Haziran 2024), 201-232. https://doi.org/10.46353/k7auifd.1456010
15. Doğan, Ümit. Mevlana Gerçeği. İstanbul: Destek Yayınları, 16. Basım, 2025.
16. Eryılmaz, Aydın. “Makâlât adlı eserinde Şems-i Tebrîzî”. Kayseri Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 4/2 (Aralık 2022), 131-141. https://doi.org/10.51177/kayusosder.1181443
17. Gordlevski, V. Anadolu Selçuklu Devleti. çev. Azer Yaran. Ankara: Onur Yayınları, 2. Basım, 2018.
18. Gregory Abû’l Farac (Bar Hepraeus). Abû’l Farac Tarihi. çev. Ali Rıza Doğrul. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1950.
19. İbn Bîbî. el-Evâmirü’l-ʿAlâʾiyye fi’l-umûri’l-ʿAlâʾiyye. çev. Mürsel Öztürk. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 3. Basım, 2023.
20. Kaymaz, Nejat. Anadolu Selçuklu Sultanlarından II. Gıyâsü’d-dîn Keyhüsrev ve Devri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2. Basım, 2014.
21. Kerîmüddin Mahmud-i Aksarayî. Müsâmeretü’l-Ahbâr. çev. Mürsel Öztürk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2000.
22. Kuran, Aptullah. Anadolu Medreseleri. Ankara: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Mimarlık Fakültesi Yayınları, 1969.
23. Kül, Furkan. “Anadolu Selçuklu Medreseleri: Konya Örneği Üzerinden Bir İnceleme”. Mersin İlahiyat Dergisi 1/1 (Eylül 2025), 129-146.
24. Mecduddîn Feridun Sipehsâlâr. Risâle-i Sipehsâlâr: Hazret-i Mevlânâ’nın Menkıbeleri. çev. Ahmet Avni Konuk. İstanbul: Rûmî Yayınları, 2005.
25. Merçil, Erdoğan. “Taştdâr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/161-162. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
26. Müneccimbaşı Ahmed b. Lütfullah. Câmiu’d-Düvel Selçuklular Tarihi 2. çev. Ali Öngül. İstanbul: Kabalcı Yayıncılık, 2017.
27. Okuyan, Mehmet. “Necmeddîn-i Dâye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/496-497. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
28. Okuyan, Mehmet. “Necmüddin Daye ve Tasavvufi Tefsiri”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8 (1996), 109-121.
29. Öngören, Reşat. “Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/441-448. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
30. Örs, Derya. “Necmuddîn-i Râzî: Hayatı ve Eserleri”. Nüsha: Şarkiyat Araştırmaları Dergisi 2/6 (2002), 19-34.
31. Ritter, Helmuth. “Mevlana Celaleddin Rumi ve Etrafındakiler”. Türkiyat Mecmuası 7-8/1 (1942 1940), 268-281.
32. Sarıkaya, Mehmet Saffet. “13. Yüzyıl Türkiye’sinde Dini-Tasavvufi Hayat ve Hacı Bektaş Veli”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 102 (Haziran 2022), 211-233.
33. Sevim, Ali - Merçil, Erdoğan. Selçuklu Devletleri Tarihi Siyaset, Teşkilat ve Kültür. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1995.
34. Sümer, Faruk. “Keykubad I”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/358-359. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
35. Şahin, İlhan. “Ahî Evran”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 1/529-530. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
36. Şahinoğlu, M. Nazif. “Bahâeddin Veled”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 4/460-462. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
37. Turan, Osman. Selçuklular Zamanında Türkiye. İstanbul: Turan Neşriyat Yurdu, 1971.
38. Turgut, Havva Nur. I. Alâeddin Keykubad Dönemi Bilim ve Düşünce Hayatı. Konya: Selçuk Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2009.
39. Yazıcızâde Ali. Tevârih-i Âl-i Selçuk (Selçuklu Tarihi). çev. Abdullah Bakır. İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2009.
40. Yıldız, Harun. “Hacı Bektaş Velî İle Ahi Evran İlişkisi”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 61 (Ocak 2013), 187-206.
41. Yılmaz, Eyyüp. “Moğol İsti̇lâsı Sürecinde Kübrevî Bir Derviş: Necmeddîn-i Dâye’nin Gözüyle Ortaçağ Anadolu’suna Dair Bazı Değerlendirmeler”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 54 (Haziran 2022), 45-62. https://doi.org/10.21563/sutad.1129963