The Application of Riwāyah and Dirāyah in Maʿārıf al-Qurʾān

Abstract

Mufti Muhammad Shafīʿ Deobandī (1897–1976), who left a lasting imprint on the Indian Subcontinent in general and on Pakistan in particular through his scholarly acumen, extensive pedagogical activities, and a wide range of authored works, has been the subject of numerous academic studies. This study examines the life of the exegete best known for his Urdu tafsir, Maʿārıf al-Qurʾān, along with the process of its composition, its sources, and its dimensions of riwāyah (transmission-based exegesis) and dirāyah (analytical reasoning). To this end, an effort is made to maintain objectivity by incorporating, to the extent possible, relevant scholarship produced in Urdu, Persian, Arabic, and Turkish. Although some studies in Türkiye address the author’s life, the absence of independent academic works specifically devoted to the purpose, content, methodology, and the riwāyah and dirāyah dimensions of Maʿārıf al-Qurʾān renders this research particularly significant. The primary aim of the study is to analyze the relationship the exegete establishes between transmitted reports and rational, interpretive elements, and to determine the place of this approach within the classical tafsir tradition. Employing a qualitative methodology, the study draws primarily on the tafsir text itself, alongside sources produced in scholarly circles in India, Pakistan, and Türkiye, and evaluates them systematically and holistically. The analysis reveals that riwāyah functions as the principal explanatory framework in the tafsir, while dirāyah serves a complementary and interpretive role. This balanced methodological structure has contributed to the acceptance of Maʿārıf al-Qurʾān both within academic circles and among a broader readership, and has further facilitated its dissemination across diverse regions through translations into multiple languages.

Keywords

• Tafsır
• Riwāyah
• Dirāyah
• Muḥammad Shafīʿ Deobandī
• Ma‘arıf al-Qur’an.

Ma‘ârifü’l-Kur’ân’da Rivâyet ve Dirâyet Uygulamaları

Öz

İlmî birikimi, geniş tedris faaliyeti ve telif ettiği farklı türden eserleri ile genelde Hint Alt Kıtası’nda özelde ise Pakistan’da kalıcı izler bırakmış olan Müfti Muhammed Şefîʿ Diyobendî (1897-1976) pek çok akademik çalışmaya konu olmuştur. Bu çalışmada, Urduca Maʿârifü’l-Kur’ân adlı tefsiri ile bilinen müfessirin hayatı, tefsirin te’lif süreci, tefsirin kaynakları ve rivâyet-dirâyet yönleri konu edilecektir. Bunu sağlamak için alana dair yazılan Urduca, Farsça, Arapça ve Türkçe çalışmalar imkân dâhilinde araştırmaya dâhil edilerek bir objektivite sağlanmaya çalışılacaktır. Türkiye’de müellifin hayatına dair bazı çalışmalar olsa da Maʿârifü’l-Kur’ân’ın yazılış amacı, içeriği, metodu rivâyet ve dirâyet yönleri üzerine yapılmış müstakil akademik çalışmaların olmaması, bu araştırmayı daha anlamlı kılmaktadır. Çalışmanın temel amacı, müfessirin rivâyete dayalı aktarımları ile aklî ve yorumlayıcı unsurlar arasında kurduğu ilişkiyi analiz etmek ve bu yaklaşımın klasik tefsir geleneği içerisindeki yerini belirlemektir. Araştırmada, nitel yönteme dayalı olarak başta tefsir metni olmak üzere, Hindistan, Pakistan ve Türkiye’deki ilmî çevrelerde üretilmiş kaynaklar düzenli ve bütüncül bir değerlendirmeyle ele alınmıştır. İnceleme sonucunda, tefsirde rivâyetin temel açıklayıcı unsur olarak öne çıktığı, dirâyetin ise metni yorumlayıcı ve tamamlayıcı bir işlev üstlendiği tespit edilmiştir. Bu dengeli metodolojik yapısı, Maʿârifü’l-Kur’ân’ın hem akademik çevrelerde hem de geniş okuyucu kitlesi nezdinde kabul görmesine katkı sağlamıştır. Ayrıca eserin farklı dillere tercüme edilerek çeşitli coğrafyalarda yaygınlık kazanmasına zemin hazırlamıştır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Rivâyet
• Dirâyet
• Muhammed Şefî‘ Diyobendî
• Ma‘ârifü’l-Kur’ân.

تطبيقاتُ الرِّوايةِ والدِّرايةِ في معارفِ القرآن

Öz

يُعَدُّ مفتي محمد شفيع الديوبندي (1897–1976) من العلماء الذين تركوا أثرًا بارزًا في شبه القارّة الهندية عمومًا، وفي باكستان على وجه الخصوص، بما امتلكه من رصيد علميٍّ، ونشاط تدريسيٍّ واسع، ومؤلَّفات متنوّعة، وقد كان موضوعًا لعدد من الدراسات الأكاديمية. تتناول هذه الدراسة حياةَ المفسّر المعروف بتفسيره الأردي معارف القرآن، ومسارَ تأليف هذا التفسير، ومصادرَه، وجوانبَه المتعلّقة بالرواية والدراية. ولتحقيق قدرٍ من الموضوعية، تمّ الاستعانة ـ في حدود الإمكان ـ بالدراسات المكتوبة باللغات الأردية والفارسية والعربية والتركية وإدراجها ضمن البحث. وعلى الرغم من وجود بعض الدراسات في تركيا التي تناولت حياة المؤلِّف، فإنّ غياب دراسات أكاديمية مستقلة تُعنى بهدف معارف القرآن ومحتواه ومنهجه، وبجوانب الرواية والدراية فيه، يضفي على هذا البحث أهميةً خاصّة. ويهدف البحث أساسًا إلى تحليل العلاقة التي أقامها المفسّر بين المنقولات القائمة على الرواية، والعناصر العقلية والتفسيرية، وتحديد موقع هذا المنهج ضمن تقاليد التفسير الكلاسيكي. وقد اعتمدت الدراسة المنهجَ النوعيّ، مستندةً أساسًا إلى نصّ التفسير، إلى جانب المصادر التي أُنتجت في الأوساط العلمية في الهند وباكستان وتركيا، حيث جرى تناولها في إطار من التقييم المنهجيّ الشامل. وقد أظهرت نتائج الدراسة أنّ الرواية تمثّل العنصر التفسيريّ الأساس في التفسير، في حين تضطلع الدراية بدور تفسيريّ تكميليّ. وأسهم هذا التوازن المنهجي في تعزيز مكانة معارف القرآن وقبوله في الأوساط الأكاديمية ولدى جمهور القرّاء على حدّ سواء، كما مهّد لانتشاره في مناطق مختلفة من خلال ترجمته إلى لغات متعدّدة.

Anahtar Kelimeler

• التفسير، الرواية، الدراية، محمد شفيع الديوبندي، معارف القرآن.

Kaynakça

1. Begavî, Ebû Muhammed el-Hüseyin b. Mes‘ud b. Muhammed, el-Ferrâ. Şerhü’s-Sünne. thk. Şuayb Arnavût. Beyrut: el-Mektebü’l-İslamî, 1983.
2. Bezzâr, Ebû Bekir Ahmed b. Amr b. Abdilhâlik, el-Basrî. Müsnedü’l-Bezzâr. thk. Mahfurrahmâm Zeynullah. Medîne-i Münevvere: Mektebetü’l-Ulûm ve’l-Hikem, 2009.
3. Birışık, Abdülhamit. Hind Altkıtası Düşünce ve Tefsir Ekolleri. İstanbul: İnsan Yayınları, 2001.
4. Birışık, Abdülhamit. “Muhammed Şefî‘”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 30/573. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
5. Cerrahoğlu, İsmail. Tefsir Usulü. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 2017.
6. Çelik, Ömer. Tefsir Usûlü ve Tarihi. İstanbul: Kampanya Kitapları, 2015.
7. Çinyûtî, Müştâk Ahmed. İşâriyyetü Maʿârifi’l-Kurʾân. Karaçi: Mektebetü Maʿârifü’l-Kur’ân, 2008.
8. Dımaşkî, Zeynüddîn Abdurrahmân b. Ahmed. Fethü’l-Bârî li İbn Receb. thk. Mahmud b. Şa’bân İbn Abdılmaksûd. Medîne-i Münevvere: Mektebetü’l-Gurbâ el-Eseriyye, 1996.

9. Ekber Şâh, Muhammed Buhârî. Müftî-i Aʿẓam Pâkistân key Meşhur Hülefâ ve Telâmizehü. Karaçi: Maktebet-ü Dârülulûm-i Karaçi, 1431.
10. Ezdî, Ebû Dâvûd Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî. Sünen Ebî Dâvûd. thk. Şuayb Arnavût. yy.: Dârü’r-Risâleti’l-Âlimiyye, 2009.
11. Hamdânî, Hâmed Eşref. Müfti Muhammed Şefî‘ Şâ’iren Arabiyyen. Karaçi: Câmi’a Pancâp, ty.
12. İbn Teymiyye, Ebu’l-Abbâs Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm b. Mecdiddîn Abdisselâm. Mukaddimetün fî Usûli’t-Tefsir. Beyrut: Dâru Mektebetü’l-Hayât, 1980.
13. Itr, Nûruddîn. Ulûmü’l-Kurʾânı’l-Kerim. Dımaşk: Mektebetü’s-Sabâh, 1996.
14. Karagöz, Mustafa. “Tefsirde Rivâyet–Dirâyet Ayırımının Ortaya Çıkışı ve Mahiyeti”. Bilimname 5/2 (2004), 46-59.
15. Karaoğlan, Arslan. “Tefsirlerde Rivâyet ve Dirâyet Ayrımının Objektifliği Sorunsalı”. UMDE Dini Tetkikler Dergisi 6/1 (31 Temmuz 2023), 3-22.
16. Kurtubî, Ebu Abdullah Muhammed b. Ahmed. el-Câmi‘li-Ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Abdullah Türkî. Lübnan-Beyrut: Müessestü’r-Risâle, 2006.
17. Küreyşî, Sûfî Muhammed İkbâl. Mesâilü Maʿârifi’l-Kurʾân. Karaçi: Mektebet-ü Maʿârifi’l-Kurʾân, 2005.
18. Mervezî, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. Müsned Ahmed b. Hanbel. thk. Şuayb Arnavût. yy.: Müessesetü’l-Risâle, 2021.
19. Muhammed Nedîm. "el-Cânibu’l-Hadîsî fî Ma‘ârifi’l-Kur’ân li-Müftî Muhammed Şefî‘". Câmiatü’l-Âlemi’l-İslâmiyye, Külliyetü Usûli’d-Din: İslamâbâd, Yüksek Lisans, 2011.
20. Muhammed Şefî‘ Diyobendî. Ahkâmü’l-Kur’ân. thk. Muhammed Takî Osmanî. Karaçi: İdârâtu’l-Kur’ân ve’l-Ulûmu’l-İslamiyye, 1418.
21. Muhammed Şefî‘ Diyobendî. el-İzdiyâdü’s-Senî ʿale’l-Yâniʿi’l-Cenî. thk. Muhammed Said Hüseynî. Lübnân Beyrut: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 2018.
22. Muhammed Şefî‘ Diyobendî. İmdâdü’l-Müftiyyîn. Karaçi: Dârü’l-İşâ’at, 2001.
23. Muhammed Şefî‘ Diyobendî. Maʿârifü’l-Kur’ân. çev. Muhammed Mübarek. Peşâver Mahalle-i Cangî Kıssa Hânî: Tâc Kitâbkhâne, 1984.
24. Muhammed Şefî‘ Diyobendî. Maʿârifü’l-Kur’ân. çev. Muhammed Yusuf Hüseyinpûr. İran: İntişârat-ı Şeyhü’l-İslam Ahmet Câm, 1987.
25. Müddessir Ahmed. "Müftî Muhammed Şefîʿ ki Dînî ve Millî Ḫidmât". Pencap: Pencap Üniversitesi, Doktora, 1993.
26. Nedvî, Muhammed Zeyd Müzâhirî. Dîn ve Şeria’t key Bünyâdîn oar Fıkhî Usul ve Zâbete. Diyobend: İdâre-i İfâdât-ı Eşrefiyye, 2015.
27. Nedvî, Muhammed Zeyd Müzâhirî. Kitâbü’t-Ta‘rîfât. Diyobend: İdâre-i İfâdât-ı Eşrefiyye, 2016.
28. Nedvî, Muhammed Zeyd Müzâhirî. Tuhfatü’l-Müftî. Diyobend: İdâre-i İfâdât-ı Eşrefiyye, 2013.
29. Nesâî, Ebû Abdürrahmân, Ahmed b. Şuayb b. Ali. es-Sünenü’l-Kübrâ. thk. Abdulmunim Şelbî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
30. Osmanî, Muhammed Refî‘. Fetâvâ-yı Dârülulûm-i Karaçi-İmdâdü’s-Sâilîn. Karaçi: İdâretü’l-Maʿârif Karaçi, 2010.
31. Osmânî, Muhammed Refî‘. Hayât-ı Müftî-i Aʿẓam. Karaçi: İdâretü’l-Maʿârif, 2005.
32. Osmanî, Muhammed Takî. Meyrey Vâlid-Meyrey Şeyh. Karaçi: Mektebetü Maʿârifi’l-Kurʾân, 2009.
33. Özcan, Azmi. “Dârülulûm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 8/553-555. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
34. QOWMIPEDIA. “মাওলানা মুহিউদ্দিন খান রহ. এর বর্ণাঢ্য জীবন (Mevlana Muhiuddin Han’ın Renkli Hayatı)”. QOWMIPEDIA (blog). Erişim 18 Şubat 2026. https://www.qowmipedia.com
35. QOWMIPEDIA. “মাওলানা মুহিউদ্দিন খান রহ. এর বর্ণাঢ্য জীবন (Mevlana Muhiuddin Han’ın Vefatı)”. QOWMIPEDIA (blog). Erişim 18 Şubat 2026. https://www.qowmipedia.com
36. Râgıb el-İsfahânî, Ebû’l-Kâsım Hüseyin b. Muhammed b. el-Mufaddal. el-Müfredât fî Ğarîb’l-Kur’ân. yy.: Mektebetü Nazâr Mustafâ el-Bâz, ty.
37. Rahman, Mizanur. “An Evaluation of The Translations of The Holy Qur’an in Bengali in the Bangladesh Period”. CenRaPS Journal of Social Sciences 4/1 (03 Nisan 2022), 18-39. https://doi.org/10.46291/cenraps.v4i1.76
38. Rânâ, Habîbullah Han. "Müftî Muhammed Şefîʿ Bi Haysiyyet-i Müfessir". Câmia Pencâb: İdâre-i Ulûm-i İslâmiyye, Yüksek Lisans, 1983.
39. Rızvî, Seyyid Mahbub. Tarih-i Dârülulûm-i Diyobend. Yüpî: İdâre-i İhtimâm Dârülulûm-i Diyobend, 1992.
40. Sait Ahmed b. Qâdî Han. "el-Cânıbü’l-Fıkhî fî Tefsiri Maʿârifi’l-Kurʾân". İslamâbâd: Uluslararası İslamî Üniversite, Yüksek Lisans, 2009.
41. Semîulhak b. Abdüddeyyân. "Cühûdü’l-Müftî Muhammed Şefîʿ el-ʿOs̱mânî fî Tefsiri’l-Ḳurʾâni’l-Kerim". Câmiatü’l-Âlemi’l-İslâmiyye, Külliyetü Usûli’d-Din: İslamâbâd, Yüksek Lisans, 1990.
42. Şeybânî, İbn Ebû Âsım Ahmed b. Amr. Kitâbü’s-Sünne. thk. Muhammed Nâsırüddîn Elbânî. Beyrut: el-Mektebetü’l-İslamî, 1980.
43. Yavuz, Yusuf Şevki. “Levh-i Mahfûz”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 27/151. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
44. Yüksel, Muhammed Bahaeddin. Kur’an’ı Farklı Anlama ve Nedenleri. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2017.