Âmm-Hâss in Qurtubî Tafsîr: Example Of Surah Al-Baqarah

Öz

In this study, the semantic relationships of âmm and hâss terms, their connections with ulûm al-Qurʾân, and the issue of takhîs are examined through the case of Sûrah al-Baqara within the framework of al-Qurṭubî’s commentary al-Jâmiʿ li-aḥkām al-Qurʾân. Extant literature on al-Qurṭubî predominantly focuses on his linguistic understanding, word-meaning relationships, applications of maʿânî, mystical approaches, perspective on Isrâʾiliyyât, sectarian inclinations, and exegetical methodology. Although various independent studies exist on generality and particularity, a comprehensive research conjointly addressing the semantic dimension of âmm and hâss expressions, their relationship with ulûm al-Qurʾân, and the exegete’s understanding of specification within al-Qurṭubî’s exegesis has not been identified. Aiming to fill this gap, this study intends to reveal al-Qurṭubî's approach to âmm and hâss terms, their functions in exegesis, and the criteria he adopted in takhsîs. Content analysis, a qualitative research method, was employed. The subjects evaluated by al-Qurṭubî within the scope of âmm and hâss were examined, and the data obtained were analyzed by comparing them with the approaches of other scholars around similar and differing views. As a result, it has been observed that al-Qurṭubî did not merely rely on linguistic features when evaluating âmm and hâss terms, but conjointly utilized sabab al-nuzûl, the Sunnah, companion opinions, poetry, jurisprudential maxims, and contextual elements. The semantic relations between âmm and hâss terms have an important function in achieving the maqâṣid of the verses, forming a methodological ground ensuring integration among disciplines such as exegesis, jurisprudence, hadith, and qirâʾât. The exegete primarily adopted the method of interpreting the Qur’an by the Qur’an in specification, while also utilizing the linguistic features, the sunnah, ulûm al-Qurʾân, ijmâ, and sectarian views. Furthermore, al-Qurṭubî treated many subjects, designated as mansûkh or mubayyan in classical literature, under takhsîs. Consequently, al-Qurṭubî’s methodological approach provides a powerful procedural model for both classical and modern academic Qur’anic studies

Anahtar Kelimeler

• Tafsir
• Ulûm al-Qurʾân
• Âmm–Ḥâss
• al-Qurṭubî’s Tafsîr
• Surah al-Baqarah.

Kurtubî Tefsîrinde Âmm-Hâss: Bakara Sûresi Örneği

Öz

Bu çalışmada, Bakara Sûresi örneğinde âmm-hâss lafızların anlam ilişkileri, ulûmü’l-Kur’ân ile bağlantıları ve tahsîs meselesi Kurtubî’nin el-Câmiʿ li-ahkâmi’l-Kur’ân adlı tefsiri çerçevesinde incelenmiştir. Kurtubî üzerine yapılan araştırmalar daha çok müfessirin dil anlayışı, lafız-anlam ilişkileri, meânî uygulamaları, tasavvufî yaklaşımı, İsrâiliyat rivayetlerine bakışı, mezhebî eğilimleri ve tefsir metodolojisi üzerinde yoğunlaşmıştır. Literatürde umûm-husûs meselesine dair çeşitli müstakil çalışmalar mevcut olmakla birlikte, Kurtubî tefsiri özelinde âmm ve hâss lafızların anlam boyutunu, bunların ulûmü’l-Kur’ân ile ilişkisini ve müfessirin tahsis anlayışını birlikte ele alan kapsamlı bir araştırma tespit edilememiştir. Bu çalışma, söz konusu boşluğu doldurmayı hedefleyerek Kurtubî’nin âmm ve hâss lafızlara yaklaşımını, bu lafızların tefsirdeki işlevlerini ve tahsiste benimsediği ölçütleri ortaya koymayı amaçlamaktadır. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden içerik analizi yöntemi benimsenmiştir. Bu doğrultuda, Kurtubî’nin âmm ve hâss kapsamında değerlendirdiği konular incelenmiş, elde edilen veriler müfessirin zikrettiği benzer ve farklı görüşler etrafında diğer âlimlerin yaklaşımlarıyla karşılaştırılarak analiz edilmiştir. Araştırma sonucunda Kurtubî’nin âmm ve hâss lafızları değerlendirirken yalnızca dilsel özellikleriyle yetinmediği; sebeb-i nüzûl, sünnet, sahabe görüşleri, şiirler, fıkhî kaideler ve bağlam unsurlarını birlikte kullandığı görülmüştür. Âmm-hâss lafızlar arasındaki semantik ilişkilerin, âyetlerin makâsıdına ulaşmada önemli bir işleve sahip olduğu; bu doğrultuda tefsir, fıkıh, hadis ve kırâat gibi disiplinler arasında bütünlüğü sağlayan metodolojik bir zemin oluşturduğu anlaşılmıştır. Müfessirin tahsis meselesinde öncelikle Kur’ân’ın Kur’ân’la tefsiri yöntemini benimsediği; bunun yanı sıra âyetlerin dil ve gramer özellikleri, sünnet, ulûmü’l-Kur’ân, icmâ ve mezhebî görüşlerden de yararlanarak kapsamlı bir değerlendirme ortaya koyduğu görülmüştür. Ayrıca Kurtubî’nin, klasik literatürde mensûh veya mübeyyen olarak belirtilen birçok konuyu tahsis kapsamında ele aldığı tespit edilmiştir. Neticede Kurtubî’nin metodolojik yaklaşımının, sadece klasik tefsir literatürü için değil, modern akademik tefsir çalışmaları için de güçlü bir usul modeli sunduğu ortaya konmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Tefsîr
• Ulûmu’l-Kur’ân
• Âmm-Hâss
• Kurtubî Tefsiri
• Bakara Sûresi.

Kaynakça

1. Abdurrazzâk b. Hemmâm, es-San’ânî. Tefsîru Abdurrazzâk. thk. Mahmûd Muhammed Abduh. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye (Muhammed Ali Beydavî), 1420/1999.
2. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî el-Mervezî. Musnedü’l-İmâmi Ahmed b. Hanbel. thk. Şuayb Ernaut vd. 50 Cilt. Lübnan: Muessesetu’r-Risâle, 1418/1998.
3. Akçay, Mervenur. “İslâm Hukuku’nda Hâss ve Âmm Lafızları Ali Himmet Berki’nin İşleyişi”. Ali Himmet Berkî Kitabı. ed. Zeki Yaka - Ahmet Ögke. 293-304. Ankara: TDV Yayınları, 2019.
4. Aksoy, Soner. “Diyanet’in Kur’an-ı Kerim Meâli Özelinde Umûm-Husûs ve Mutlak-Mukayyed İfadelerin Çevirisinin Bağlam ve Bütünlük Açısından Geliştirilmesi”. Trabzon İlahiyat Dergisi 8/2 (Aralık 2021), 221-257. https://doi.org/10.33718/tid.979657
5. Âlûsî, Ebü’s-Senâ Şihâbüddîn Mahmûd b. Abdillâh b. Mahmûd el-Hüseynî. Rûhu’l-meânî fî tefsîri’l-Kur’âni’l-ʿazîm ve’s-sebʿi’l-mesânî. 30 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
6. Atmaca, Gökhan. “Kurtubî Tefsirinde Tasavvuf”. Tarih Okulu Dergisi (TOD) 2014/17 (Mart 2014), 293-319.
7. Bayram, Abdullah. Kurtubî ve Fıkhî Tefsiri. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2008.
8. Bayram, Abdullah. “Kurtubî’nin Kur’ân’ın Sünnetle Tefsir Edilmesi Yöntemini Uygulama Biçimi: Müfessirin Kullandığı Muhtelif Araç ve Teknikler Perpektifinden”. İslâmî İlimler Dergisi 15/1 (Haziran 2020), 95-114. https://doi.org/10.34082/islamiilimler.748713

9. Baysal, Sıddık. “Âmm Lafızların Delaletleri Bağlamında Tefsir-Fıkıh Usulü İlişkisi”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi 50 (Aralık 2018), 105-134. https://doi.org/10.29288/ilted.457634
10. Begavî, Ebû Muhammed Muhyissünne el-Hüseyn b. Mes‘ûd b. Muhammed el-Ferrâ’. Me‘âlimü’t-tenzîl. thk. Muhammed Abdullah Nemir vd. 8 Cilt. Riyad: Dâru Tayyibe, 1409/1988.
11. Beydâvî, Nâsırüddîn Ebû Saîd (Ebû Muhammed) Abdullâh b. Ömer b. Muhammed. Envâru’t-tenzîl ve esrâru’t-te’vîl. thk. Muhammed Subhî b. Hasen Hallâk - Mahmud Ahmed el-Atraş. 3 Cilt. Dimeşk-Beyrut: Dâru’r-Reşîd-Muessesetü’l-Eymân, 1421/2000.
12. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu‘fî. Sahîhu’l-Buhârî. Dimeşk-Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1423/2002.
13. Dârekutnî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ömer b. Ahmed. Sünenü’d-Dârekutnî. thk. Adil Ahmed Abdülmevcûd - Ali Muhammed Muavvız. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Marife, 1422/2001.
14. Demir, Mehmet. Kur’ân’ın Anlaşılmasında Garîbu’l-Kur’ân’ın Yeri (Kurtubî Tefsiri Örneği). Şanlıurfa: Harran Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2020.
15. Demirci, Muhsin. Tefsir Tarihi. İstanbul: İFAV Yayınları, 16. Basım, 2013.
16. Efe, Nefise. “Kurtubî Tefsiri’nin Mukaddimesinin Tefsir ilmi Açısından Değerlendirilmesi”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlâhyat Fakültesi Dergisi 48 (Aralık 2018), 117-167.
17. Erken, İsmail. “Kurtubî Tefsiri’nde Lafız-Anlam İlişkileri”. Mîzânü’l-Hak: İslami İlimler Dergisi 12 (Haziran 2021), 327-344.
18. Erken, İsmail. “Kurtubî Tefsiri’nde Meânî İlmi Uygulamaları”. Rusuh Uşak Üniversitesi İslâmî İlimler Fakültesi Dergisi 2/1 (Haziran 2022), 7-27.
19. Erken, İsmail. “Kurtubî’nin Morfolojik Temelli Anlam Arayışı”. Tetkik Dergisi 3 (Mart 2023), 69-86. https://doi.org/10.55709/tetkikdergisi.2023.3.78
20. Gülşen, Ekrem. Kurtubî Tefsîrinde Esbâb-ı Nüzûl. Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2002.
21. İbn Atiyye, Ebû Muhammed Abdülhak b. Gâlib b. Abdirrahmân b. Gâlib el-Muhâribî el-Gırnâtî el-Endelüsî. el-Muharrerü’l-vecîz fî tefsîri’l-kitâbi’l-azîz. thk. Muhammed eş-Şâfiî es-Sâdık vd. 8 Cilt. Katar: İdâretu’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, 2. Basım, 1428/2007.
22. İbn Ebî Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Muhammed b. İdrîs er-Râzî. Tefsîru’l-Kur’âni’l-ʿazîm. thk. Iyâde b. Eyyûb Kübeysî. 16 Cilt. Memleketü’s-Suûdiyye-Kahire: Dâru İbni’l-Cevzî, 1438/2017.
23. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn. Tefsîru’l-Kur’âni’l-azîm. thk. Sâmi b. Muhammed es-Selâme. 8 Cilt. Riyâd: Dâru Taybe, 1418/1997.
24. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullāh b. Müslim ed-Dîneverî. Garîbu’l-Kur’ân. thk. Seyyid Ahmed Sakar. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-Ilmiyye, 1398/1978.
25. İbnü’l-Arabî, Ebû Bekir Muhammed b. Abdullah. Ahkâmu’l-Kur’ân. thk. Muhammed Abdulkadir Atâ. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’’l-Kütübi’l-‘Ilmiyye, 3. Basım, 1423/2003.
26. Kalaç, Habip. “Ahkâm Âyetlerinin Tefsirinde Mezhebe Bağlılık: Kurtubî Tefsiri Özelinde”. GİBTÜ İslami Araştırmalar Dergisi 6/2 (Aralık 2025), 62-88. https://doi.org/10.56477/gibtuislamad.1736043
27. Kara, Yakup - Fazlıoğlu, Şükran. “Umûm-Husûs Bağlamında Harf-i Ta‘rîfin Anlam Yelpazesi”. Şarkiyat Mecmuası 37 (Aralık 2020), 127-139. https://doi.org/10.26650/jos.2020.010
28. Karaman, Hayrettin vd. Kur’ân Yolu Tefsîri. 5 Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2023.
29. Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr b. Ferh. el-Câmiʿ li-ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Turkî. 24 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1427/2006.
30. Kutsal Kitap. Erişim 03 Mayıs 2026. https://www.bible.com
31. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd es-Semerkandî. Te’vîlâtü’l-Kur’ân. thk. Ahmed Vanlıoğlu - Bekir Topaloğu. 18 Cilt. İstanbul: Dâru’l-Mîzan (Mizan Yayınevi), 2005.
32. Mâverdî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Habîb el-Basrî. en-Nüket ve’l-ʿuyûn. thk. Abdülmaksûd b. Abdurrahîm es-Seyyid. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye-Müessesetü’l-Kütübi’s-Sekâfiyye, 1412/1992.
33. Nahhâs, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed b. İsmâîl el-Murâdî el-Mısrî. en-Nâsih ve’l-mensûh fî Kitâbillâhi Azze ve Celle ve ihtilâfu’l-‘ulemâ fî zâlike. thk. Suleyman İbrahim Abdullah Lâhım. 2 Cilt. Riyad: Dâru’l-Âsıme, 1430/2009.
34. Nahhâs, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed b. İsmâîl el-Murâdî el-Mısrî. İʿrâbü’l-Kur’ân. thk. Hâlid Ali eş-Şeyh. Beyrut: Dâru’l-Marife, 2. Basım, 1429/2008.
35. Nesefî, Ebü’l-Berekât Hâfızüddîn Abdullah b. Ahmed b. Mahmûd. Medârikü’t-tenzîl ve hakâiku’t-te’vîl. thk. Yusuf Ali Bedîvî - Muhyiddîn Veyb Metû. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kelimi’t-Tayyib, 1419/1998.
36. Öztürk, Mustafa. “Kur’an’ın Tarihsel Bir Hitap Oluş Keyfiyeti”. İslami İlimler Dergisi 2 (Güz 2006), 59-77.
37. Paydaş, Suna. Fahreddîn Râzî’nin Tefsirinde Görüşlerinin Temellendirilmesinde Bir Yöntem Olarak Umûm-Husûs (Kelâmi ve Fıkhî Konular Özelinde). Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2025.
38. Râzî, Ebû Abdillâh (Ebü’l-Fazl) Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. Mefâtîhu’l-gayb. 32 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1401/1981.
39. Sadykov, Murad. Kur’ân Tefsiri Açısından Umûm ve Husûs: Taberî Tefsiri Örneği. Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019.
40. Sa‘lebî, Ebû İshâk Ahmed b. Muhammed b. İbrâhîm en-Nîsâbûrî. el-Keşf ve’l-beyân. ed. Nazîr Sâıdî. thk. Ebû Muhammed İbn Âşûr. 10 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 1425/2004.
41. Semerkandî, Ebü’l-Leys İmâmü’l-Hüdâ Nasr b. Muhammed b. Ahmed b. İbrâhîm. Bahru’l-ʿulûm. thk. Ali Muhammed Muavvız - Adil Ahmed Abdulmevcûd. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1413/1993.
42. Taberî, Nâsırüddîn Ebû Saîd (Ebû Muhammed) Abdullâh b. Ömer b. Muhammed. Câmiu’l-beyân an te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Turkî - Abdüssened Hasen Yemâme. 26 Cilt. Kahire: Dâru Hicr, 1422/2001.
43. Tahâvî, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed b. Selâme el-Ezdî el-Hacrî el-Mısrî. Şerhu Meâni’l-âsâr. thk. Nuhammed Zühri Neccâr - Muhammed Seyyid Câdelhak. 5 Cilt. Medine: Âlemü’l-Kütüb, 1414/1994.
44. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre. el-Câmiu’l-kebîr. thk. Beşşar Avval Maʿrûf. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1996.
45. Tunçer, Mustafa. “Kurtubî’nin Tefsirde İsrâiliyât Rivayetlerine Yaklaşımı”. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/24 (Temmuz 2023), 444-478. https://10.53683/gifad.1255587
46. Türcan, Saliha. “Kurtubî’nin Tefsirinde Sahâbe Dönemi Olaylarına İlişkin İtikadî/Kelâmî Yaklaşım”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 25/2 (Eylül 2025). https://doi.org/10.33415/daad.1691107
47. Türcan, Selim. “Umûm, Husûs, Muhkem, Müteşâbih, Nâsih ve Mensûh Hakkında”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/17 (Haziran 2010), 223-228.
48. Vâhıdî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ahmed b. Muhammed en-Nîsâbûrî. Esbâbu nüzûli’l-Kur’ân. thk. Kemal Beysûnî Zağlûl. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1411/1991.
49. Yaşar, Mehmet. “Sahabe Tefsirinde Umum-Husus”. Kur’ân ve Dil İlimleri. ed. Emrullah Ülgen vd. 479-497. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2021.
50. Yıldız, İbrahim. “Kur’ân’a Göre Allah Yolundan Alıkoyma (es-Sadd ‘An Sebîlillah)”. İslam Medeniyeti Araştırmaları Dergisi (İMAD) 2/1 (Aralık 2016), 73-102. https://doi.org/10.20486/imad.282437
51. Zeccâc, Ebû İshâk İbrâhîm b. es-Serî b. Sehl el-Bağdâdî. Meʿâni’l-Kur’ân ve iʿrâbüh. thk. Abdülcelil Abduh Şelebi. 5 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1408/1988.
52. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî. el-Keşşâf ʿan hakâikı’t-tenzîl ve ʿuyûni’l-ekâvîl fî vücûhi’t-te’vîl. thk. Halil Memun Şeyhâ. Beyrut: Dâru’l-Marife, 3. Basım, 1430/2009.
53. Zerkeşî, Ebû Abdillâh Bedrüddîn Muhammed b. Bahâdır b. Abdillâh et-Türkî el-Mısrî el-Minhâcî. el-Burhân fî ʿulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrâhîmEbu’l-Fadl. 4 Cilt. Kahire: Dâru’t-Turâs, ts.