From Ontological Construction to Normative Preservation: Family Ethics in al-Ghazali in the Context of the Names ar-Rahman and al-Adl

Öz

In the modern period, families have largely evolved toward a secular and contractual union, which leads to the neglect of the metaphysical and moral dimensions of family life. Contemporary discussions on family ethics focus mainly on legal rights, social, psychological, or pedagogical analyses, while the ontological foundation and divine references of the family receive limited attention. In classical Islamic thought, however, the family is regarded as a moral ground connected to the divine order. This study aims to reveal the metaphysical basis of intra-family ethical relations by considering the family as a locus of manifestation (tajallī) of the divine names, within the framework of al-Ghazālī’s (d. 505/1111) understanding of al-asmāʾ al-ḥusnā. The research examines the theory of the divine names in al-Maqṣad al-asnā and his evaluations of the family in Iḥyāʾ ʿulūm al-dīn, adopting a text-centered conceptual analysis. The analysis focuses particularly on al-Raḥmān (the All-Merciful) and al-ʿAdl (the Just) regarding the establishment (inshāʾ) and continuity (ibqāʾ) of the family. According to the findings of this study in al-Ghazālī’s thought the family is founded on an ontological ground centered on mercy through al-Raḥmān, while al-ʿAdl organizes rights and responsibilities, ensuring continuity. Thus, mercy is the constitutive principle, while justice acts as the regulative and balancing principle. This approach offers a theoretical contribution that complements juridical (fiqhī) and moral readings in the literature.

Anahtar Kelimeler

• Islamıc Phılospy
• al-Ghazali
• Family Etics
• Esmâu'l-Hüsnâ
• ar-Rahmân
• al-Adl

Ontolojik İnşâdan Normatif İbkâya: Gazzâlî'de er-Rahmân ve el-’Adl İsimleri Bağlamında Aile Etiği

Öz

Modern dönemde aileler büyük ölçüde seküler ve sözleşmeci bir birlikteliğe doğru evirilmekte, bu durum ailenin metafizik ve ahlâkî boyutunun geri planda kalmasına yol açmaktadır. Güncel aile etiği tartışmaları çoğunlukla hukukî hak ve sorumlulukların yanı sıra sosyal, psikolojik veya pedagojik tahliller üzerinden yürütülmekte, ailenin ontolojik temeli ve ilâhî referansları ise sınırlı biçimde ele alınmaktadır. Bu yaklaşım, aileyi yalnızca toplumsal bir birliktelik modeli olarak değerlendirme eğilimini güçlendirmektedir. Oysa klasik İslâm düşüncesinde aile, ilâhî düzenle irtibatlı bir ahlâk zemini olarak ele alınmaktadır. Bu çalışma, aileyi ilâhî isimlerin bir tecelligâhı olarak ele alarak Gazzâlî’nin (ö. 505/1111) Esmâü’l-Hüsnâ anlayışı çerçevesinde aile içi etik ilişkilerin metafizik zeminini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırmada, müellifin el-Maksadü’l-esnâ adlı eserindeki esmâ teorisi ile İhyâʾü ʿulûmi’d-dîn’de yer alan aileye dair değerlendirmeleri birlikte incelenmiş, nitel araştırma yöntemlerinden metin merkezli kavramsal analiz benimsenmiştir. İnceleme özellikle er-Rahmân ve el-Adl isimleri üzerinden aile kurumunun kuruluş (inşâ) ve süreklilik (ibkâ) boyutuna odaklanmaktadır. Çalışmada ulaşılan sonuca göre, onun düşüncesinde aile er-Rahmân ismiyle rahmet eksenli ontolojik bir zeminde temellenmekte, el-Adl ismi ise aile içi hak ve sorumlulukları düzenleyerek bu yapının devamlılığını mümkün kılmaktadır. Böylece merhamet, kurucu ilke adalet ise düzenleyici ve dengeleyici ilke olarak konumlandırılmaktadır. Bu yaklaşım, aile etiğini esmâ merkezli metafizik bir çerçevede ele alması bakımından literatürdeki fıkhî ve ahlâkî okumaları tamamlayan teorik bir katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Felsefesi
• Gazzali
• Aile etiği
• Esmâ'ul Hüsnâ
• er-Rahman
• el-Adl

Kaynakça

1. Abdurrahmân, Tâhâ. Ahlak Sorunsalı. çev. Tahir Uluç. İstanbul: Pınar Yayınları, 2021.
2. Adorno, Theodor. Ahlak Felsefesinin Sorunları. ed. Thomas Schröder. çev. Tuncay Birkan. İstanbul: Metis Yayınları, 2012.
3. Akseki, Ahmet Hamdi. Ahlâk Dersleri. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2016.
4. Ali, Kecia. Marriage and Slavery in Early Islam. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 2010.
5. Ali, Kecia. Sexual Ethics and Islam: Feminist Reflections on Qur’an, Hadith, and Jurisprudence. Oxford: Oneworld Publications, 2006.
6. Anjum, Ovamır. Politics, Law, and Community in Islamic Thought. Cambrıdge Unıversıty Press, 2012.
7. Aoyagi, Kaoru. “al-Ghazali and Marriage from the Viewpoint of Sufism”, 124-139.
8. Aristoteles. Nikomakhos’a Etik. çev. Saffet Babür. Ankara: Bilgesu Yayıncılık, 2014.

9. Casewit, Yousef. “Al-Ghazālī’s Virtue Ethical Theory of the Divine Names: The Theological Underpinnings of the Doctrine of Takhalluq in al-Maqṣad al-Asnā” 4/1-2 (2020), 155-200.
10. Draz, M. Abdullah. Kur’an Ahlâkı. çev. Emrullah Yüksel - Ünver Günay. İstanbul: İz Yayıncılık, 2004.
11. Fârâbî. el-Medînetü’l-Fâzılâ. çev. Nazif Danışman, Ankara: MEB Yayınları, 2001.
12. Fârâbî. Fusûlü’l-medenî (Siyaset Felsefesine Dair Görüşler). çev. Hanifi Özcan. İzmir: Dokuzeylül Üniversitesi Yayınları, 1987.
13. Fârâbî. Mutluluğun Kazanılması (Tahsîlu’s-sa’ade). çev. Ahmet Arslan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2018.
14. Gazzâlî, Ebû Hâmid. el-Maksadü’l-esnâ fî şerhi (meʿânî) esmâʾillâhi’l-hüsnâ. Cidde: Dârü’l-Minhâc, 2018.
15. Gazzâlî, Ebû Hâmid. el-Vasît fî’l-mezheb. thk. Muhammed Muhammed Tâmir. Kâhire: Dârü’s-Selâm, 1997.
16. Gazzâlî, Ebû Hâmid. İhyâʾü ʿulûmi’d-dîn. thk. Zeynüddîn el-Irâkî. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1982.
17. Gazzâlî, Ebû Hâmid. İlâhî Saadet (Mîzânü’l-ʿamel). ed. Mevlüt Karaca. çev. Ömer Dönmez. İstanbul: Hisar Yayınevi, 2022.
18. Gazzâlî, Ebû Hâmid. Kimyâ-yı Saâdet. çev. Ali Arslan. İstanbul: Merve Yayınları, 2004.
19. Gazzâlî, Ebû Hâmid. Mîzânü’l-’amel. thk. Süleyman Dünyâ. Kâhire: Dârü’l-Maârif, 1964.
20. Griffel, Frank. Al-Ghazali’s Philosophical Theology. Oxford: Oxford University Press, 2009.
21. Güneş, Ahmet. “Kur’an ve Sünnette Aile Birliğinin Korunması”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 21 (Haziran 2004), 149-166.
22. Güngör, Erol. Ahlâk Psikolojisi ve Sosyal Ahlâk. İstanbul: Ötüken Yayınları, 1998.
23. İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-’Arab. thk. Abdullah Ali el-Kebîr vd. 6 Cilt. Kâhire: Dâru’l-Maârif, t.s.
24. İbn Miskeveyh. Tehzîbü’l-Ahlâk. ed. Seyyid Hüseyin el-Mü’minî. Tahran: el-Maʿhedü’l-âlî li’l-Ulûm ve’s-Sekâfeti’l-İslâmiyye, 2016.
25. İbn Sînâ. eş-Şifâ: el-İlâhiyyât. thk. İbrahim Medkûr, y.y.: Kâhire, 1960.
26. İbn Sînâ. Aşkın Mâhiyeti Hakkında (Risâle fî mâhiyeti’l-ışk). çev. Ahmet Ateş. İstanbul: Büyüyen Ay Yayınları, 2017.
27. Karataş, Şuayip. “Kur’ân’a Göre Aileyi Ayakta Tutan Bazı Kavramlar ve Bu Bağlamda Hz. İbrâhîm’in Örnekliği”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 7/1 (Ocak 2021), 344-371.
28. Kâtib Çelebi. Keşfu’z-zünûn. çev. Rüştü Balcı. İstanbul: Tarih Vakfı, 2007.
29. Ocak, Hasan. “İslam Ahlak Felsefesinde et-Tedbîru’l-Menzil/Ev İdaresi Kavramı” Din ve Hayat: İstanbul Müftülüğü Dergisi, 43 (2021), 35-40.
30. Rustom, Mohammed. Inrushes of the Heart: The Sufi Philosophy of ʿAyn al-Quḍāt. Suny Press (State University of New York Press), 2023.
31. Şahin, Harun. “Kur’ân’da Aile İçi Eğitim: Lokman Suresi Örneği”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 22 (Aralık 2009), 81-91.
32. Topçu, Nurettin. Ahlak Nizâmı. ed. Ezel Erverzi - İsmail Kara. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2008.
33. Tûsî, Nasreddin. Ahlâk-ı Nâsırî. çev. A. Vahap Taştan - Hâbil Nazlıgül. Ankara: Fecr Yayınları, 2005.
34. Türker, Ömer. Ahlâkîliğin Doğası: Pratik Felsefenin Yeniden İnşası. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2021.
35. Yakupoğlu, M. Mukadder. Varoluş Ahlak ve Ölüm. Ankara: Mor Yayınları, 2001.
36. Yıldız İbrahim. “Kur’an Bağlamında Ahirette Aile Birliği”. Tafsir 3/1 (Mayıs 2023), 1-15.
37. Yıldız, İbrahim. “Kur’ân Âyetleri Işığında Ailenin Görevleri”. Yakın Doğu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/2 (Aralık 2023), 251-267. https://doi.org/10.32955/neu.ilaf.2023.9.2.08
38. Zehelein, Eva Sabine vd. Family in Crisis? Crossing Borders, Crossing Narratives. Bielefeld: Transcript Verlag, 2020.