صَيْرُورَةُ مُصْطَلَحِ "المُتَّفَقِ عَلَيْهِ" وَتَقْيِيمُ ادِّعَاءٍ مُسْتَنِدٍ إِلَى اسْتِخْدَامِ الحَاكِمِ النَّيْسَابُورِيِّ (ت ٤٠٥هـ) لِلْمُصْطَلَحِ

Öz

تتناول هذه المقالة صيرورة مصطلح "المتفق عليه"، الذي يمثل المرتبة الأولى من الحديث الصحيح في علم مصطلح الحديث، وتهدف إلى بيان استخدام الحاكم النيسابوري (ت ٤٠٥هـ) لهذا المصطلح؛ فبينما يُستخدم هذا المصطلح اليوم بمعنى الحديث الذي خرّجه البخاري ومسلم في صحيحيهما عن الصحابي نفسه، فقد كان له في العصور المتقدمة إطاران مفاهيميان آخران هما "الراوي الثقة" أو "الحديث الصحيح المتفق عليه"، أما الحاكم فإنه يستخدم مصطلح "اتفق الشيخان" للأحاديث التي خرّجها البخاري ومسلم في صحيحيهما معاً، في حين يقصد بـ "المتفق عليه" عنده الحديث الصحيح الذي وقع الاتفاق عليه، ومع ذلك فإن القول بأن الحاكم قد وضع الأحاديث التي رواها البخاري ومسلم في المرتبة الأولى من تصنيفه للحديث الصحيح لا يبدو متوافقاً مع استخدامه لهذين المصطلحين، وستتتبع المقالة مسار صيرورة هذا المصطلح من خلال تقديم نماذج من استخدامات الجوزقي، وابن منده، والحاكم، والأصفهاني، والبيهقي، والحميدي، والبغوي، وابن الجوزي، وعبد الغني المقدسي، وفي الختام سيتم تقييم الادعاء القائل بأن الحاكم هو أول من بدأ المنهج المعتمد على "الكتاب" في فهم الحديث الصحيح بناءً على أهدافه في كتابيه "المدخل" و"المستدرك" لبيan ما إذا كان منهجه يعتمد على الكتب أم على الأسانيد.

Anahtar Kelimeler

• الحديث
• المتفق عليه
• اتفق الشيخان
• الحاكم النسابوري
• صحيح

The Conceptualisation Process of the Term "Muttafaqun Alayh" and an Evaluation of a Claim Based on al-Ḥākim al-Nīsābūrī’s (d. 405/1014) Use of the Term

Öz

This article examines the conceptualization process of the term muttafaq ʿalayh, which is employed in the methodology of hadith (uṣūl al-ḥadīth) to denote first-degree authentic (ṣaḥīḥ) traditions, and aims to reveal the sense in which al-Ḥākim al-Naysābūrī (d. 405/1014) utilized the term. While the term is currently used to signify hadiths narrated from the same Companion authority and included by consensus in the works of both al-Bukhārī (d. 256/870) and Muslim (d. 261/875), it possessed two distinct conceptual frameworks in the early periods: a reliable narrator or traditionist, and a ṣaḥīḥ hadith upon which there was consensus. In al-Mustadrak, al-Ḥākim employs the term ittafaqa al-shaykhān for hadiths that al-Bukhārī and Muslim concurrently extracted for their Ṣaḥīḥ collections. This article seeks to determine the meanings attributed to muttafaq ʿalayh, muttafaq ʿalā ṣiḥḥatih, ittafaqa al-shaykhān, and similar expressions by authors such as al-Jawzaqī (d. 388/998), Ibn Mandah (d. 395/1005), al-Ḥākim al-Naysābūrī (d. 405/1014), al-Isfahānī (d. 430/1038), al-Bayhaqī (d. 458/1066), al-Ḥumaydī (d. 488/1095), al-Baghawī (d. 516/1122), Ibn al-Jawzī (d. 597/1201), and ʿAbd al-Ghanī al-Maqdisī (d. 600/1203). Although the primary objective of the article is to trace the conceptualization process of muttafaq ʿalayh, the fact that these authors used the other two terms in the same or similar senses necessitated their evaluation as well. Determining how al-Ḥākim utilized the term muttafaq ʿalayh is significant for either correcting or refuting a claim attributed to him. This claim, asserting that al-Ḥākim was the first author to initiate a work-oriented understanding of ṣaḥīḥ hadith, is based on the notion that he placed hadiths narrated by both al-Bukhārī and Muslim—muttafaq ʿalayh in the modern sense—as the first category of his ṣaḥīḥ hadith classification. The article seeks an answer to this claim through the author's classification of ṣaḥīḥ hadith and his objectives in al-Mustadrak.

Anahtar Kelimeler

• Ḥadīth
• muttafaq ʿalayh
• ittafaqa al-shaykhān
• al-Ḥākim al-Nīsābūrī
• ṣaḥīḥ

Müttefekun Aleyh Istılahının Kavramlaşma Süreci ve Hâkim en-Nîsâbûrî’nin (ö. 405/1014) Istılahı Kullandığına Dair İddianın Değerlendirilmesi

Öz

Bu makale hadis usulünde birinci derece sahih hadisi ifade etmek için kullanılan müttefekun aleyh ıstılahının kavramlaşma sürecini incelemekte ve Hâkim en-Nisâbûrî’nin (ö. 405/1014) ıstılahı hangi anlamda kullandığını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Günümüzde Buhârî (ö. 256/870) ve Müslim’in (ö. 261/875) ittifakla kitaplarına aldıkları aynı sahâbîden rivayet edilen hadis anlamında kullanılan ıstılah, erken dönemlerde güvenilir râvi ya da muhaddis ve ittifak edilen sahih hadis anlamında iki başka kavramsal çerçeveye sahiptir. Hâkim ise el-Müstedrek’te Buhârî ve Müslim’in ittifakla Sahîh’lerine tahrîc ettikleri hadisler için ittefeka’ş-Şeyhân ıstılahını kullanmaktadır. Makalede müttefekun aleyh, müttefekun alâ sıhhatih, ittefeka’ş-Şeyhân ve benzer kullanımları kitaplarına almış Cevzakî (ö. 388/998), İbn Mende (ö. 395/1005), Hâkim en-Nîsâbûrî (ö. 405/1014), İsfahânî (ö. 430/1038), Beyhakî (ö. 458/1066), Humeydî (ö. 488/1095), Begavî (ö. 516/1122) İbnü’l-Cevzî (ö. 597/1201) ve Abdülganî el-Makdisî’nin (ö. 600/1203) söz konusu ıstılahları hangi anlamlarda kullandıkları tespit edilmeye çalışılmıştır. Makalenin amacı müttefekun aleyh ıstılahının kavramlaşma sürecinin izini sürmek olsa da müelliflerin belirtilen diğer iki ıstılahı kitaplarında müttefekun aleyh ile aynı ya da yakın manada kullanmaları, iki ıstılahın da değerlendirilmesini gerekli kılmıştır. Hâkim’in müttefekun aleyh ıstılahını nasıl kullandığının tespiti, ona atfedilen bir iddianın tashihi ya da reddi için önem arz etmektedir. Hâkim’in kitap odaklı sahih hadis anlayışını başlatan ilk müellif olduğu yönündeki bu iddia, onun müttefekun aleyh denilen sahih hadis tasnifinin ilk maddesine Buhârî ve Müslim’in ittifakla rivayet ettiği ve günümüz kullanımıyla müttefekun aleyh olan hadisleri koyduğu düşüncesine dayandırılmaktadır. Makale bu iddiaya müellifin sahih hadis tasnifi ve el-Müstedrek’teki hedefleri üzerinden cevap aramaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Muttefak Aleyh
• İttefeka’ş-Şeyhân
• Hâkim en-Nîsâbûrî
• Sahîh

Kaynakça

1. Abdülbâkî, Muhammed Fuâd. el-Lü’lüü ve’l-mercân fîmâ ittefaka aleyhi’ş-Şeyhân. thk. Muhammed el-Halebî. Dâru İhyâi’l-Kütübi’l Arabiyye, 1407.
2. Aşıkkutlu, Emin. “Cerh ve Ta‘dil”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 08 Nisan 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/cerh-ve-tadil.
3. Aydınlı, Abdullah. Hadis Istılahları Sözlüğü. İstanbul: İfav Yayınları, 6. Basım, 2012.
4. Begavî, Ebû Muhammed el-Hüseyn b. Mes'ûd el-Ferra’. Şerhu’s-sünne. 15 Cilt. Dımeşk: el-Mektebetü’l-İslâmî, 2. Basım, 1403.
5. Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyin. el-Hilâfiyyât beyne’l-imâmeyn eş-Şâfiî ve Ebî Hanîfe ve ashâbih. thk. Heyet. Mısır: er-Ravda, ts.
6. Bikâʿî, Ebü’l-Hasen İbrâhîm b. Ömer. en-Nuketu’l-vefiyye bimâ fî Şerhi’l-Elfiyye. thk. Mâhir Yâsîn el-Fahl. 2 Cilt. b.y.: Mektebetu’r-Ruşd, 1428/2007.
7. Buhârî, Muhammed b. İsmâîl. Sahîhu’l-Buhârî. thk. Mustafa Dîb el-Bugâ. Dımeşk: Dâru İbn Kesîr, ts.
8. Cevherî, Ebû Nasr İsmail b. Hammâd. es-Sıhâh Tâcu’l-luga ve Sıhâhu’l-Arabiyye. thk. Ahmed Abdülgafûr Attâr. Beyrût: Dâru’l-Melâyîn 1407/1889.

9. Cevzakî, Ebû Bekr Muhammed b. Abdullah es-Sahih mine’l-ahbari’l-mücema’ alâ sıhhatih. Hizânetü'l-Âmmeti'l-Mağrîb. 282.
10. Çakan İsmail Lütfi. “Dârekutnî". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 08 Nisan 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/darekutni.
11. Çakın, Kamil. “Buhari’nin Otoritesini Kazanma Süreci”. İslami Araştırmalar Dergisi 10/1-2-3 (1997), 100-109.
12. Dârekutnî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ömer. Esmâu’s-sahâbeti’lletî ittefeka fîha’l-Buhârî ve Müslim vemâ inferede bih küllü vâhidin minhumâ dûne sâhibih. Riyâd: Dâru’l-Asıme, 1433.
13. Fîrûzâbâdî, Ebû Tâhir Muhammed b. Yakûb Mecdûddîn. el-Kâmusu’l-Muhît, thk. Mektebu Tahkîki’t-Turâs. Lübnân: Müessesetü’r-Risâle, 1426/2005.
14. Güner, Osman. “Hâkim en-Nîsâbûrî ve Müstedrek Üzerine (Genel Bir Değerlendirme)”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 10 (1998), 141-158.
15. Halîlî, Ebû Yaʿlâ Halîl b. Abdullah b. Ahmed el-Kazvînî. el-İrşâd fî maʿrifeti ulemâʾi’l-hadîs. thk. Muhammed Saʿîd Ömer İdrîs. 3 Cilt. Riyad: Mektebetu’r-Ruşd, 1409/1988.
16. Hâkim en-Nîsâbûrî, Ebû Abdullah Muhammed b. Abdullah. el-Müstedrek âle’s-Sahîhayn. thk. Mustafâ Abdulkâdir Attâ. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1411/1990.
17. Hâkim en-Nîsâbûrî, Ebû Abdullah Muhammed b. Abdullah. Tesmiyetu men ahracehum el-Buhârî ve Müslim. thk. Kemâl Yûsuf el-Hût. Beyrut: Dâru’l-Cinân, 1407/1986.
18. Hâkim en-Nîsâbûrî, Ebû Abdullah Muhammed b. Abdullah. el-Medhâl ilâ Kitâbi’l-İklîl. thk. Fuâd Abdülmün’ım. İskenderiyye: Dâru’d-Da’ve, ts.
19. Hanek, İbrahim. “Ebû Abdullah İbn Mende’nin (ö. 395/1005) Hayatı ve Eserleri”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 41 (15 Haziran 2019), 1-34. https://doi.org/10.30623/harranilahiyatdergisi.479925.
20. Hattâbî, Ebû Süleymân Hamd b. Muhammed. Meʿâlimu’s-Sünen. Halep: el-Matbaʿatu’l-İlmiyye, 1351/1932.
21. Humeydî, Ebû Abdullah Muhammed b. Fütûh. el-Cemʿ beyne’s-Sahîhayn. thk. Alî Huseyn el-Bevvâb. 4 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1423/2002.
22. İbn Mende, Ebû Abdullah Muhammed b. İshâk. el-Îmân. thk. Alî b. Muhammed el-Fakîhî. 2 Cilt. Beyrut: Muʾessesetu’r-Risâle, 1406/1985.
23. İbn Receb el-Hanbelî, Zeynuddîn Abdurrahmân b. Ahmed. Şerhu İleli’t-Tirmizî. thk. Hemmâm Abdürrahîm. Ürdün: Mektebetü’l-Menâr, 1407.
24. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî el-Bağdâdî. el-Muctebâ mine’l-muctenâ. thk. Eymen Abdulcâbir el-Buhayrî. Kahire: y.y., 1419/1999.
25. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî el-Bağdâdî. Telkîhu fuhûmi ehli’l-eser fî ʿuyûni’t-târîh ve’s-siyer. Beyrut: y.y., 1997.
26. İbnü’s-Salâh, Ebû Amr Takıyyüddîn Osmân b. Abdurrahmân. Mukaddimetü İbni’s-Salâh. thk. Abdullatîf Hamîm, Mâhir Yâsîn el-Fahl. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1423/2002.
27. İsfahânî, Ebû Nuʿaym Ahmed b. Abdullah. Hilyetu’l-evliyâʾ ve tabakâtu’l-asfiyâʾ. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-ʿArabî; Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1394/1974.
28. Kandemir, M. Yaşar. “Cevzakî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 10 Nisan 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/cevzaki.
29. Kandemir, M. Yaşar. “Hâkim en-Nîsâbûrî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 09 Nisan 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/hakim-en-nisaburi.
30. Kandemir, M. Yaşar. “İbn Mende, Ebû Abdullah”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 08 Nisan 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/ibn-mende-ebu-abdullah.
31. Kurt, Abdurrahman. “Hadis Usûlüne Bir Katkı: el-Medhal ilâ ma‘rifeti Kitâbi’l-İklîl”. Akademik Platform İslami Araştırmalar Dergisi 9/3 (18 Aralık 2025), 842-867. https://doi.org/10.52115/apjir.1814320.
32. Makdisî, Ebû Muhammed Abdulganî b. Abdulvâhid. et-Tevhîd lillah. Riyad: y.y., 1419/1998.
33. Makdisî, Ebû Muhammed Abdülganî b. Abdulvâhid. Ahbâru’d-deccâl. thk. Kismu’t-Tahkik bi’d-Dâr. b.y.: y.y., 1413/1993.
34. Makdisî, Ebü’l-Fadl Muhammed b. Tâhir. Kitâbu’s-Semâ. thk. Ebu’l-Vefâ el-Merâgî. Kâhire: Vizâretü’l-Evkâf, ts.
35. Mustafa, İbrahim-Zeyyât, Ahmed Hasan. el-Mu’cemu’l-vasît. 2 Cilt. Kahire: Mecmaü’l-Lügati’l-Arabiyye, 3. Basım, ts.
36. Müslim, Ebû’l-Hüseyn Müslim b. Haccâc. Sahîhu Müslim. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. Matbaatü Îsâ el-Bâbî el-Halebî, 1374.
37. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Muhyiddîn Yahyâ b. Şeref. et-Takrîb ve’t-teysîr li maʿrifeti süneni’l-beşîr en-nezîr fî usûli’l-hadîs. thk. Muhammed Osman el-Huşt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-ʿArabî, 1. Basım, 1405/1985.
38. Sanʿânî, Ebû İbrahîm Muhammed b. İsmail el-Kahlânî. Tavdîhu’l-efkâr li-meʿânî tenkîhi’l-enzâr. thk. Ebû ʿAbdurrahman Salâh b. Muhammed b. ʿAvîda. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1417/1997.
39. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr el-Hudayrî. Tedrîbu’r-râvî fî şerhi Takrîbi’n-Nevevî. thk. Ebû Kuteybe Nazar Muhammed el-Fâryâbî. 2 Cilt. b.y.: Dâru Taybe, ts.
40. Şâfiî, Muhammed b. İdrîs. Tertîbu Münedi’l-İmâmi’ş-Şâfiî. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1370.
41. Tanrıverdi, Mustafa. Müttefekun Aleyh Bir Hadis Istılahının Serencâmı. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2. Basım, 2025.
42. Tuğlu, Nuri. “Hadis İlminde Kitap Esaslı Sıhhat Tespiti Üzerine Bazı Mülahazalar (Hâkim en-Neysâbûrî ve İbnü’s-Salâh Özelinde)”. Dini Araştırmalar 15/41 (Aralık 2012), 136-155.
43. Uğur, Mücteba. Ansiklopedik Hadis Terimleri Sözlüğü. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1992. Ural, Cemal. “Hâkim'in Müstedrek'i Müsvedde mi?”.
44. Yağmur, Osman. Hâkim en-Nîsâbûrî’nin Hadis Usulü Anlayışı. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2020.
45. Yavuz, Yusuf Şevki- Avcı Casim. “İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 09 Nisan 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/ibnul-cevzi-ebul-ferec.
46. Yenibaş, Hasan. “Hadislerin Sıhhatini Tespitte Kitap Merkezli Yaklaşım”. Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16/1 (2014), 141-170.
47. Yücel, Ahmet “Müttefekun Aleyh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 08 Nisan 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/muttefekun-aleyh.
48. Zebîdî, Zeynuddîn Ahmed b. Ahmed. Sahîh-i Buhârî Muhtasarı Tecrîd-i Sarîh Tercemesi ve Şerhi. çev. Babanzâde Ahmed Naim. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 9. Basım, 1987.