The İssue Of The Letter Dād İn Hasan Hüsnü b. Hüseyin's Work On Tajweed Entitled Ruh al-Hurūf

Öz

The only book that is unique in both its wording and meaning is the Qur’an. Since the pronunciation of the word affects both its meaning and its phonetics, the accuracy of both meaning and phonetics can only be achieved if the word is pronounced correctly. It was the Prophet who recited the Qur’an most accurately and provided the first instruction in it. Qur’anic education, which began with the Prophet and was initially conducted through the method of direct instruction, subsequently became systematised and institutionalised in theoretical terms with the writing of works on recitation and Tajweed. These works address the topics required and pay particular attention to points of contention. One of the issues that has been the subject of intense debate in Qur’anic education from the very beginning is the manner of pronouncing the letter dâd. Various books on recitation and Tajweed have also devoted special attention to this subject, which has been the subject of standalone works. This study will examine the pronunciation of the letter dâd (ض), to which a special section is devoted in the Ottoman-language tajweed text “Ruh al-Hurûf”, written by İçelli Hasan Hüsnü b. Hüseyin (d.?) and published in 1299/1882. The author, Hasan Hüsnü, has addressed the issue of the letter dâd using a question and answer and practical exercise approach. It discusses matters relating to the letter Dâd by examining its pronunciation, in the same way as the letters (ظ) Zâ and (ط) Tâ. Having defined the place of articulation of the letter dâd, he correctly identified the form dâd as it is pronounced in Bukhara, Dagestan and the Eastern Regions. He has explained that the letters dâd and zâ are distinct, citing their points of articulation and characteristics. He criticised the practice of reading the letter as tâ, claiming that it originated in Egypt, on the grounds that the letter pronounced dâd in the regions of the Two Holy Cities, Arabia, North Africa and the Ottoman Empire should be transformed into the letter tâ by removing its characteristics. Hasan Hüsnü explained the matter by pointing out that the letter dâd has twelve characteristics; he substantiated his argument with the views of various scholars and issued warnings regarding the consequences of incorrect pronunciation. In this study, the section concerning the letter dâd in the author’s work “Ruh al-Hurûf” has been examined using qualitative research techniques, the historical research method and document analysis. The study provides general information about the author and the work; by examining the historical development of the pronunciation of the letter and how this issue is addressed in the work, it aims to contribute to the academic community.

Anahtar Kelimeler

• Qirā’āt
• Tajweed
• Hasan Hüsnü İçelli
• Ruh al-Hurūf
• The Issue of the Letter Dād

Etik Beyan

I hereby declare that all stages of this study have been conducted in accordance with research and publication ethics, and that I have complied with ethical guidelines and the principles of scientific citation.

İçelli Hasan Hüsnü b. Hüseyin’in “Rûhu’l-Hurûf” İsimli Tecvid Eserinde Dâd Harfi Meselesi

Öz

Lafız ve mana bakımından eşsiz olan tek kitap Kur’an’dır. Lafzının telaffuzu, mânayı ve fonetiği etkilediğinden mâna ve fonetiğin doğruluğu, ancak lafzının sıhhatli olmasıyla gerçekleşmektedir. Kur’an’ı en doğru okuyan ve ilk eğitimini veren Hz. Peygamberdir. Hz. Peygamberle başlayan ve ilk dönemlerde müşâfehe usulüyle yapılan Kur’an eğitimi, akabinde kıraat ve tecvid eserlerinin yazılmasıyla teorik olarak da sistemleşip kurumsallaşmıştır. Bu eserlerde ihtiyaç duyulan konular ele alınmış, ihtilaf edilen hususlara özellikle temas edilmiştir. Kur'an eğitiminde ilk zamanlardan itibaren yoğun ihtilaf yaşanan hususlardan biri, dâd (ض) harfinin telaffuz keyfiyetidir. Hakkında müstakil eserler yazılan bu hususa çeşitli kıraat ve tecvid kitapları da özel olarak yer vermiştir. Bu araştırmada, İçelli Hasan Hüsnü b. Hüseyin (ö.?) tarafından yazılıp 1299/1882 tarihinde basımı yapılan, Rûhu’l-Hurûf isimli Osmanlıca tecvid eserinde özel bir bölüm açılan, dâd harfinin telaffuzu meselesi incelenecektir. Müellif Hasan Hüsnü, soru-cevap ve tatbikat şeklinde bir metotla dâd harfi meselesini kaleme almıştır. Müellif dâd harfiyle ilgili hususları, (ظ) zâ ve (ط) tâ harfleri gibi telaffuz edilmesi üzerinden ele almaktadır. Dâd harfinin mahreç tanımını yaptıktan sonra, Buhara, Dağıstan ve Doğu Ülkeleri’nde okunan dâd şeklini doğru görmüştür. Dâd ile zâ harflerinin farklı olduğunu mahreç ve sıfatlarla açıklamıştır. Tâ şeklinde okumanın, Mısırda ortaya çıktığını söyleyerek Haremeyn, Arabistan, Kuzey Afrika ve Osmanlı coğrafyasında okunan dâd harfini, sıfatlarının izale edilip tâ harfine dönüştürülmesi gerekçesiyle tenkit etmiştir. Hasan Hüsnü, dâd harfinin on iki sıfatı olduğunu belirterek meseleyi açıklamış, çeşitli âlimlerin görüşleriyle temellendirmiş, yanlış telaffuzun sonuçları hakkında uyarılarda bulunmuştur. Bu çalışmada nitel araştırma teknikleri, tarihsel araştırma metodu ve doküman analiz yöntemi kullanılarak müellifin Rûhu’l-hurûf isimli eserinde dâd harfiyle ilgili bölüm incelenmiştir. Araştırmada müellif ve eseri hakkında genel bilgiler verilmiş, dâd harfinin telaffuzuyla ilgili tarihsel süreç ile bu konunun eserde geçen şekli ele alınarak ilim dünyasının istifadesi amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kıraat
• Tecvid
• İçelli Hasan Hüsnü
• Rûhu’l-Hurûf
• Dâd Harfi Meselesi

Etik Beyan

Çalışmanın tüm süreçlerinin araştırma ve yayın etiğine uygun olduğunu, etik kurallara ve bilimsel atıf gösterme ilkelerine uyduğumu beyan ederim.

Kaynakça

1. Ahmed, İbrahim Enis. el-Esvâtü’l-lugaviyye. Kahire: Mektebetü Nahdati Mısır, 1970.
2. Arslan, Ahmet Turan. “Dâd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 8/396-397. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
3. Çelik, Şenol. “İçel”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21/450-455. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
4. Çetin, Abdurrahman. Kur’an Okuma Esasları. Bursa: Emin Yayınları, 2003.
5. Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd b. Osmân ed-. et-Tahdîd fî’l-İtkân ve’t-Tecvîd. Amman: Mektebetü Dâru Ammâr, 2000.
6. Dayf, Şevkî. Târîhu’l Edebi’l-Arabî. 10 Cilt. Mısır: Dâru’l-Maârif, 1995. Basım, ts.
7. Devellioğlu, Ferit. Osmanlıca-Türkçe ansiklopedik lûgat: eski ve yeni harflerle. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 36. basım., 2023.
8. Ebi Tâlib el-Kaysî, Mekkî b. er-Ri’âye li tecvidi’l-Kırâe ve tahkîki laf zi’t-Tilave. Amman: Daru Ammar, 6. Baskı., 1417.

9. Esterâbâzî, Muhammed b. el-Hasan er-Razî Necmü’d-Dîn el-. Şerhu Şâfiyeti İbnü’l-Hâcib. thk. Heyet. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1395/1975.
10. Eşref Muhammed Fuat, Talʿat. İ’lâmü’s-Sâdeti’n-Nücebâ Ennehu lâ Teşabühe Beyne’d-Dâdi ve’z-Zâ. Kahire: Mektebetü’s-Sünne, 1408.
11. Fırat, Yavuz. Tecvîd ve Kıraat İlmi Terimleri Sözlüğü. Konya: Hacıveyiszade İlim ve Kültür Vakfı Yayınları, 2018.
12. Fîruzâbâdî, Ebü’t-Tahir Mecdüddin Muhammed b. Yakub b. Muhammed, 817/1415. el-Kâmûsü’l-muhît. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1426.
13. Gel, Mehmet. “III. Ahmed Devrinde Osmanlı Kur’an Kıraatı Geleneğine Bir Hicaz Pratiğini Dahil Etme Teşebbüsü: ‘Harf-i Dâd’ Yahut ‘Velâ’d-Dâllîn’ Tartışması”. Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 25/49 (Aralık 2020), 57-97. https://doi.org/10.20519/divan.843034
14. Gökdemir, Ahmet. “Osmanlı’da Dâd Harfi Tartışmaları Bağlamında Ali b. Süleyman el-Mansûrî’nin Yeri”. BEÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/2 (Haziran 2017), 245-257.
15. Gülle, Sıtkı. (Konu ve Cevap Anahtarlı Soru İlaveli) Tecvîd İlmi ve Dersleri. istanbul: Süleymaniye Vakfı Yayınları, Birinci baskı., 2012.
16. Gümüş, Sadreddin. “Radî el-Esterâbâdî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 34/387-388. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
17. Hamed, Ğânim Kaddûrî. ed-Dirâsâtü’s-Savtiyye inde Ulamâi’t-Tecvîd. Amman: Daru Ammar, 3. Baskı., 2009.
18. Hasan Hüsnü b. Hüseyin. “Rûhu’l-Hurûf”. Yazma Eserler Veritabanı. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/650621. Erişim 03 Kasım 2025.
19. Hasan Hüsnü b. Hüseyin. “Rûhu’l-Hurûf”. Yazma Eserler Veritabanı. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/335698. Erişim 05 Kasım 2025.
20. Hasan Hüsnü b. Hüseyin. “Rûhu’l-Hurûf”. Yazma Eserler Veritabanı. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/336874. Erişim 04 Kasım 2025.
21. Hatiboğlu, İbrahim. “Süleyman Fâzıl Efendi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38/86-87. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
22. İbn Manzûr, Ebû’l-Fadl Muhammed b. Mukerrem b. ʿAlî Cemâluddîn b. Manzûr er-Ruveyfiʿî. Lisân’l-ʿArab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Ṣâdır, 1414/1993.
23. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Ḫayr Şemsüddîn b. el-Cezerî Muḥammed. et-Temhîd fî ʿİlmi’t-Tecvîd. thk. ʿAlî Ḥuseyn el-Bevvâb. Riyad: y.y., 1405/1985.
24. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn b. el-Cezerî Muhammed. et-Temhîd fî ʿİlmi’t-Tecvîd. thk. ʿAlî Huseyn el-Bevvâb. Riyad: Dâru’l-Ma‘ârif, 1405/1985.
25. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn b. el-Cezerî Muhammed. Manzûmetü’l-Mukaddime fîmâ Yecibu ʿalâ’l-Kâriʾ en Yaʿmeleh. Riyad: Darü’l Muğni Neşriyat ve Dağıtım, Birinci baskı., 1422.
26. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn b. el-Cezerî Muhammed. Tayyibetu’n-Neşr fi’l-Kırââti’l-ʿAşr. thk. Muhammed Temîm ez-Zağbî. Cidde: y.y., 1414/1994.
27. İbnü’l-Cezerî, Şemsüddin Ebû’l-Hayr Muhammed b. Muhammed. et-Temhîd fî İlmi’t-Tecvîd. Beyrut, 2001.
28. İçelli Hasan Hüsnü. Rûhu’l-Hurûf. İstanbul: Bolulu İbrahim Efendi Matbaası, 1299.
29. Karadaş, Cağfer. “Ali el- Karî’nin Hayatı, Selef Akîdesine Dönüş Çabası ve Eserleri”. T.C. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi 5/5 (1993). https://izlik.org/JA42MW27SN
30. Karahasanoğlu, Selim. “İspirîzâde Ahmed Efendi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. EK-1/664-665. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
31. Karahasanoğlu, Selim. “Osmanlı İmparatorluğu’nda 1730 İsyanına Dair Yeni Bulgular: İsyanın Organizatörlerinden Ayasofya Vaizi İspirîzâde Ahmed Efendi ve Terekesi”. OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi 24/24 (Temmuz 2008), 97-128. https://doi.org/10.1501/OTAM_0000000547
32. Karamandan.com. “Güneyyurt (Gargara) Kasabası”. Erişim 03 Mart 2026. https://www.karamandan.com/foto/6416048/guneyyurt-gargara-kasabasi
33. Kızılca, Mükremin. Kur’an Okumada Harflerin Ruhu. Konya: Çimke Yayınevi, 2021.
34. Köse, İrfan. “Osmanlı Ulemâsından İbrâhim Şânî’nin (ö. 1019/1610) el-İfsâh fî Şerhi Şevâhidi’l-Misbâh Adlı Eseri Üzerine Bir Çözümleme”. Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi 26 (15 Eylül 2025), 374-402. https://doi.org/https://doi.org/10.21021/osmed.1639407
35. Kurtubi, Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr el-Kurtubî. et-Tizkâr fî Efdâli’l Ezkâr. Beyrut: Mektebetü Dâri’l-Beyân, 1987.
36. Kutlay, Halil İbrahim. el-İmâm ʿAlî el-Kārî ve eseruhû fî ʿilmi’l-hadîs. Beyrut, 1408.
37. Küçük, Cemil. Kıraat İlminde Ḍâd (ض) Harfi. Van: T.C. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2015.
38. Küçük, Cemil. “Kur’an Harflerinin Sıfatları (Sıfat-ı Hurûf)”. Yüzüncü Yıl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 63-76. https://izlik.org/JA54GY27LH
39. Mısırlı, Fatma Yasemin. “Kur’an Tilaveti Esnasında Harflerin Mahreçlerinde, Sıfatlarında ve Tecvid Uygulamaları Hususunda Ülkemiz ile Sâir İslam Ülkeleri Arasında Görülen Telaffuz Farklılıkları ve Bu Farklılıkların Değerlendirilmesi.” Tarihten günümüze kıraat ilmi [Uluslararası Kıraat Sempozyumu (II.: 2017: İstanbul)], Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2021.
40. Molla Ali el-Kârî, Ebü’l-Hasen Nûrüddîn Alî b. Sultân Muhammed el-Herevî. el-Minehu’l-fikriyye ‘alâ Metni’l-Cezeriyye. thk. Usâme ‘Atâyâ. 1 Cilt. Şâm: Dâru’l-Gavsânî, 2. Basım, 2012.
41. Mutevellî, Muhammed b. Ahmed b. Abdullah el-. Risâletu’d-Dâd, thk: Ferga li Seyyid Arbâvi. Mısır: Mektebetu evladi’ş-Şeyh li’t-Turas, 2008.
42. Özdemir, Sinan. “Tecvid İlminde Cehr, Hems, Şiddet, Rihvet Terimlerine Dair Mukayeseli Bir Analiz”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 9/2 (Ekim 2025), 758-777. https://doi.org/10.31121/tader.1702498
43. Özel, Ahmet. “Ali el-Kārî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/403-405. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
44. Pakdil, Kurra Hafız Ramazan. Ta’lim Tecvid ve Kıraat. İstanbul: M. Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 18. Basım, 2020.
45. Saçaklızâde, Muhammed b. Ebî Bekr el-Mer’aşî. Cuhdü’l-Mükil. Amman: Daru’l-Ammar, 1429.
46. Şimşek, Hüseyin. “Dârülameliyat”. Türk Maarif Ansiklopedisi. İstanbul: Türk Maarif Vakfı. Erişim 06 Kasım 2025. https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/darulameliyat
47. Temel, Nihat. Kırâat ve Tecvid Istılahları. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2013.
48. Yavuz, Hulusi. “Ahmed Hulûsi Efendi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/90. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
49. el-Mu’cemü’l-vasit. thk. Ahmed Hasan Zeyyat i’dad: İbrâhim Mustafa Hamid Abdülkadir, Muhammed Ali en-Neccâr. Kahire: Mecmaü’l-Lugati’l-Arabiyye, 1960.
50. Türk Tarih Kurumu Tarih Çevirme Kılavuzu. “Türk Tarih Kurumu Tarih Çevirme Kılavuzu”. Erişim 05 Kasım 2025. https://ttk.gov.tr/tarih-cevirme-kilavuzu/
51. www.yek.gov.tr. “Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı”, ts. Erişim 18 Aralık 2025.