The Problem of Divine Will between the Ashʿarites and the Muʿtazilites: A Comparative Analytical Study

Öz

The study adopts an analytical-comparative method, presenting the views of both sides, analyzing their rational arguments, and discussing them within their theological (kalām) context. Within this framework, it is demonstrated that the Muʿtazilites maintain that the divine will is originated (ḥādith), and do not accept it as an attribute subsisting in the divine essence. They ground this position in their concern over the multiplicity of eternals (taʿaddud al-qudamāʾ). Moreover, the Muʿtazilites restrict the scope of divine will to goodness and moral rightness, and, by reducing the concepts of love (maḥabba), pleasure (riḍā), and command (amr) to a single meaning, they emphasize the principle of divine justice and transcendence (tanzīh). In contrast, the Ashʿarites argue that the divine will is eternal and pre-eternal, and that it is an attribute subsisting in the essence of God. They further maintain that it encompasses all contingents (mumkināt), including both good and evil. At the same time, they distinguish between will, love, pleasure, and command, asserting that something being an object of divine will does not necessarily imply that it is beloved or approved by God. Through this distinction, the Ashʿarites preserve the comprehensiveness of divine will while avoiding the attribution of evil to God in terms of love and approval. In conclusion, it becomes evident that the disagreement between the two schools is not merely verbal, but reflects a profound divergence in their conception of divine action and its relation to the world. While the Muʿtazilites develop a more ethically oriented approach that links will to goodness, the Ashʿarites establish a more comprehensive system based on differentiating levels among the divine attributes and affirming the universality of will. This study contributes to a deeper understanding of the theological problem and provides a framework for examining the relationship between divine will and human freedom within a doctrinal-analytical perspective.

Anahtar Kelimeler

• Kalām
• Divine Attributes
• Divine Will
• Ashʿarism
• Muʿtazilism

Eşʿarîler ve Muʿtezile Arasında İlâhî İrade Problemi: Karşılaştırmalı Analitik Bir İnceleme

Öz

Bu çalışma, Kelâm ilmi çerçevesinde ilâhî irade meselesini, Eşʿarîlik ile Muʿtezile’nin yaklaşımlarını mukayeseli ve analitik bir tarzda incelemektedir. Söz konusu mesele, ilâhî sıfatlar, adâlet ve efʿâl-i ʿibâd konularının kesişim noktasında yer alan temel problemlerden biri olarak ele alınmıştır. Çalışma, ilâhî iradenin kıdem veya hudûs bakımından mahiyetini, hayır ve şer ile olan taallukunun sınırlarını ve muhabbet, rızâ ve emir gibi diğer sıfatlarla ilişkisini, her iki ekolün nazarî esasları ışığında ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırmada analitik-mukayeseli yöntem benimsenmiş; her iki tarafın görüşleri arz edilerek aklî delilleri tahlil edilmiş ve kelâmî bağlamı içinde tartışılmıştır. Bu çerçevede Muʿtezile, ilâhî iradenin hâdis olduğunu ve zât ile kāim kadîm bir sıfat olarak kabul edilemeyeceğini savunmuş; bunu da taaddüd-i kudemâ endişesiyle temellendirmiştir. Bu yaklaşımı temellendirdiği ortaya konulmuştur. Ayrıca Muʿtezile, ilâhî iradenin taallukunu hayır ve hüsn ile sınırlamış; muhabbet, rızâ ve emir kavramlarını aynı anlama râci olacak şekilde birbirine ircâ ederek ilâhî adâlet ve tenzîh ilkesini vurgulamıştır. Buna mukabil, Eşʿarîler iradenin kadîm ve ezelî olup Allah Teâlâ’nın zâtıyla kâim bir sıfat olduğunu ve bütün mümkinâtı—hayır ve şer dâhil—kuşattığını savunmuşlardır. Bununla birlikte, irade ile muhabbet, rızâ ve emir arasında ayırım yaparak, bir şeyin ilâhî iradeye konu olmasının onun mutlaka mahbûb (sevilen) veya merdî (razı olduğu olmak) olduğu anlamına gelmeyeceğini belirtmişlerdir. Bu ayırım sayesinde Eşʿarîler, ilâhî iradenin şümûlünü korurken, şerrin Allah’a muhabbet ve rızâ açısından nispet edilmesinden de kaçınmışlardır. Sonuç olarak, iki ekol arasındaki ihtilafın lafzî olmayıp, ilâhî fiilin mahiyeti ve onun âlemle ilişkisine dair derin bir tasavvur farklılığını yansıttığı görülmüştür. Muʿtezile, iradeyi hayırla irtibatlandıran daha ahlâkî bir yaklaşım geliştirirken; Eşʿarîler, sıfatlar arasında mertebe ayrımı yaparak iradenin umumunu esas alan daha kuşatıcı bir sistem ortaya koymuştur. Bu çalışma, kelâmî problemin daha derinlikli anlaşılmasına katkı sağlamakta ve ilâhî irade ile insan özgürlüğü arasındaki ilişkinin akîdevî-analitik bir çerçevede incelenmesine imkân sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kelâm
• İlâhî sıfatlar
• İlâhî irade
• Eşʿarîlik
• Muʿtezile

Kaynakça

1. Abdülcebbâr b. Ahmed b. Halîl b. Abdullah el-Muʿtezilî el-Esedâbâdî. el-Muġnî fî Ebvâbi’l-ʿAdl ve’t-Tevḥîd. Mısır: Vizâretü’s-Sekâfe ve’l-İrşâd el-Kavmî, 1961.
2. Abdülcebbâr b. Ahmed b. Halîl b. Abdullah el-Muʿtezilî el-Esedâbâdî. Şerḥu’l-Uṣûli’l-hamse. Mısır: Mektebetü Vehbe, 1965.
3. Âmidî, Seyfeddin Ali b. Ebî Ali, Ebkârü’l-efkâr fî uṣûli’d-dîn. (Kahire: Dârü’l-Kütüb ve’l-Vesâʾiki’l-Kavmiyye, 1423/2002), 2/463.
4. Hafnî, Abdülmün‘im. el-Muʿcemü’l-felsefî. Beyrut: ed-Dârü’ş-Şarkıyye, 1990.
5. Bâcûrî, İbrâhim b. Muhammed b. Ahmed eş-Şâfiʿî. Tuḥfetü’l-Mürîd ʿalâ Cevhereti’t-Tevḥîd. Mısır: Dârü’s-Selâm li’t-Tıbâʿa, 2002.
6. Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib el-Bâkıllânî. el-İnṣâf. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 1413.
7. Dâvûd, Abdülbârî Muhammed. el-İrâde ʿinde’l-Muʿtezile ve’l-Eşʿâriyye. Kahire: Dârü’l-Maʿrife el-Câmiʿiyye, 1996.
8. Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Meʿâlî Abdülmelik b. Abdillâh. el-İrşâd ilâ Kavâṭıʿi’l-Edille fî Uṣûli’l-İʿtiḳād. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye. ts.

9. Ebü'l-Hasen el-Eşʿarî, Ali b. İsmâil. el-Lümaʿ fî’r-Red ʿalâ Ehli’z-Zeyġ ve’l-Bida. Mısır: Matbaʿat Mısr, 1955.
10. Ebü'l-Hasen el-Eşʿarî. el-İbâne ʿan Uṣûli’d-Diyâne. Kahire: Dârü’l-Ensâr, 1997
11. Ebü'l-Hasen el-Eşʿarî, Ali b. İsmâil. Makālâtü’l-İslâmiyyîn ve’ḫtilâfü’l-musallîn. Beyrut: el-Mektebetü’l-ʿAsriyye, 2009.
12. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed et-Tûsî. el-Erbaʿîn fî Uṣûli’d-Dîn. Beyrut: Dârü’l-Cîl, 1988.
13. Gazzâlî. el-İḳtiṣâd fi’l-İʿtiḳād. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2004.
14. Hasan Muharrem es-Seyyid Avînî. Ḳażiyyetü’ṣ-Ṣıfâti’l-İlâhiyye ve Eseruhâ fî Teşaʿubi’l-Mezâhib ve’l-Fıraḳ. Kahire: Dârü’l-Hüdâ li’t-Tıbâʿa, 1986.
15. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-ʿArab. Beyrut: Dâr Sâdır, 1414.
16. İsferâyînî, Ebü’l-Muzaffer Şehfûr b. Tâhir. et-Tebṣîr fi’d-Dîn. Kahire: Matbaʿatü’l-Envâr, 1940.
17. Râzî, Fahreddin, Ebû Abdullah Muhammed b. Ömer. Meʿâlimü Uṣûli’d-Dîn. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-ʿArabî, 1984.
18. Râzî, Fahreddin. el Metalibül âliyye. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-ʿArabî, 1987.
19. Râzî, Muhammed b. Ebî Bekr b. Abdülkâdir. Muḫtârü’ṣ-Ṣıḥâḥ. Kahire: el-Matba‘atu'l-Emîriyye, 1920.
20. Subhî, Ahmed Mahmûd. fî ʿİlmi’l-Kelâm. Beyrut: Dârü’n-Nahḍati’l-ʿArabiyye, 1985.
21. Salîbâ, Cemîl. el-Muʿcemü’l-felsefî. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Lübnânî, 1982.
22. Senûsî, Muhammed b. Yûsuf, el-Menhecü’s-Sedîd fî Şerḥi Kifâyeti’l-Mürîd. Cezayir: Dârü’l-Hüdâ, 2013.
23. Şehristânî, Ebü’l-Feth Muhammed b. Abdülkerîm. Nihâyetü’l-İḳdâm fî ʿİlmi’l-Kelâm. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2004.
24. Şehristânî, Muhammed b. Abdülkerîm, el-Milel ve’n-Niḥal, Beyrut: Dârü’l-Maʿrife, 1404.