Rereading Ibn al-Jawzi's al-Muntazam: A Study on Sheikh-Ali Musannifak's Muhtasar al-Muntazam

Öz

This study examines the contributions to historiography made by Sheikh-Alī al-Bastāmī (d. 875/1470)—who left deep traces in the 15th-century Timurid, Karamanid, and Ottoman intellectual spheres and became known by the epithet “Musannifak” (meaning "minor author")—through the lens of his work titled Mukhtasar al-Muntazam wa Multaqat al-Multazam. This work serves as a three-volume abridgment of al-Muntazam fī tārīkh al-mulūk wa-al-umam, a massive twenty-volume masterwork by Abū al-Faraj Ibn al-Jawzī (d. 597/1201) that synthesizes general historical narrative with the biographical tradition. In this abridgment, completed in 870/1465 in Edirne—the Ottoman capital where he settled during the final period of his life—Musannifak aimed to purge the original text of unnecessary prolixity, repetitions, hagiographical exaggerations, and tedious long chains of transmission (isnad), thereby rendering the work more refined, functional, and accessible to broader audiences. The article first examines Ibn al-Jawzī’s synthetic methodology and the place of al-Muntazam in classical Islamic historiography; it then analyzes in detail Musannifak’s scholarly journey extending from Khorasan to Anatolia and Edirne, his intellectual networks, and his special interest in the genres of biography and history. Within the scope of the study, the purpose of writing the abridgment, his modes of textual intervention (abridgment methodology), the content of the work, and the dating details of the composition process are explained. The study offers the first comprehensive introduction to the scholarly world of the five manuscript copies of the work: namely, the three-volume, 1,054-folio autograph (holograph) manuscripts housed in the Süleymaniye Library (Fâtih, 4474, 4475, and 4476), alongside total copies located in the Hâlet Efendi collection and the Beyazıt Manuscript Library. Furthermore, it addresses the critiques Musannifak directed at certain Salafi-Hanbali views of Ibn al-Jawzī in line with his own Hanafi-Maturidi and Sufi identity, his original approaches to the issues of Khidr and al-Zajjaj, and the marginal notes (derkenar) and assessments on the work by later Ottoman intellectuals such as Kınalızâde Alī Çelebi and Kâtip Çelebi. Through this analysis, the study aims to illuminate the historiographical dimension of Sheikh-Alī Musannifak’s multifaceted scholarly identity and fill a gap in the literature.

Anahtar Kelimeler

• History
• Historiography
• Ibn al-Jawzi
• el-Muntazam
• Musannifak
• Sheikh-Ali al-Bastami
• Muhtasaru’l-Muntazam
• Edirne.

İbnü’l-Cevzî’nin el-Muntazam’ını Yeniden Okumak: Şeyh-Alî Musannifek’in Muhtasaru’l-Muntazam’ı Üzerine Bir İnceleme

Öz

Bu çalışmada; XV. yüzyılda Timurlu, Karamanlı ve Osmanlı entelektüel havzalarında derin izler bırakarak "küçük müellif" anlamına gelen “Musannifek” lakabıyla şöhret bulan Şeyh-Alî el-Bestâmî’nin (ö. 875/1470) tarih yazıcılığına katkıları, Muhtasaru’l-Muntazam ve Mültekatu’l-Mültezem adlı eseri ekseninde ele alınmaktadır. Söz konusu eser, Ebü’l-Ferec İbnü’l-Cevzî’nin (ö. 597/1201) genel tarih anlatımı ile biyografi geleneğini sentezleyen yirmi ciltlik devasa çalışması el-Muntazam fî târîhi’l-mülûk ve’l-ümem’in üç ciltlik bir muhtasarı niteliğindedir. Musannifek, hayatının son dönemlerinde yerleştiği Osmanlı payitahtı Edirne’de 870/1465 yılında tamamladığı bu ihtisar çalışmasında, asıl metinde bulunan gereksiz uzatmaları, tekrarları, menkıbevi abartıları ve okuyucuyu yoran uzun senet zincirlerini ayıklayarak eseri daha rafine, işlevsel ve geniş kitlelerce rahatlıkla okunabilir kılmayı amaçlamıştır. Makalede öncelikle İbnü’l-Cevzî’nin sentezci metodolojisi ile el-Muntazam’ın klasik İslâm tarihçiliğindeki yeri incelenmiş; ardından Musannifek’in Horasan’dan Anadolu ve Edirne’ye uzanan ilim yolculuğu, entelektüel ağları ve biyografi-tarih türlerine duyduğu özel ilgisi ayrıntılı şekilde analiz edilmiştir. Çalışma kapsamında söz konusu muhtasarın yazılış gayesi, metne müdahale biçimi (ihtisar metodu), muhtevası, telif sürecindeki tarihlendirme detayları açıklanmıştır. Çalışmada eserin Süleymaniye Kütüphanesi, Fâtih no. 4474, 4475 ve 4476’da yer alan 1054 varaklık üç ciltlik müellif hattı nüshaları ile Hâlet Efendi koleksiyonunda ve Beyazıt Yazma Eserler Kütüphanesi’nde bulunan toplam beş yazma nüshasının ilim dünyasına ilk kez bütüncül bir yaklaşımla tanıtımı yapılmaktadır. Ayrıca Musannifek’in Hanefî-Maturîdî ve sufi kimliği doğrultusunda İbnü’l-Cevzî’nin bazı Selefî-Hanbelî görüşlerine yönelttiği eleştiriler, Hz. Hızır ve Zeccâc meselelerindeki özgün yaklaşımları ile Kınalızâde Alî Çelebi ve Kâtip Çelebi gibi sonraki dönem Osmanlı entelektüellerinin esere ilişkin derkenar notları ve değerlendirmeleri ele alınmıştır. Böylece Şeyh-Alî Musannifek’in çok yönlü âlim kimliğinin tarihçilik boyutu aydınlatılarak literatürdeki küçük bir boşluğun doldurulması hedeflenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Tarih
• Tarih yazıcılığı
• İbnü’l-Cevzî
• el-Muntazam
• Musannifek
• Şeyh-Alî el-Bistâmî
• Muhtasaru’l-Muntazam
• Edirne.

Teşekkür

Makaleyi hazırlarken desteğini esirgemeyen Himmet Taşkömür’e, Veysel Bulut’a, Mehmet Arıkan’a, Aziz Ençakar’a teşekkürler.

Kaynakça

1. Aksoy, Hasan. “Kınalızâde Ali Efendi”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 25/416-417. Ankara: TDV Yayınları, 2022. https://islamansiklopedisi.org.tr/kinalizade-ali-efendi.
2. Arı, Mehmet Salih. “Ebü’l-Ferec İbnü’l-Cevzî’nin Hayatı, Eserleri ve Tarih Metodolojisi”. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (Journal of Social Sciences). sy. 23 (2012): 165-186.
3. Arslan, Sami. “Şehrin Geçmişi Müellif/ Müstensihin Duası: Ketebe Kayıtlarında Şehirlere Yapılan Duaların İşaret Ettikleri Üzerine”. Tarih Dergisi - Turkish Journal of History. sy. 83 (2024): 1-25. https://doi.org/10.26650/iutd.20241454577.
4. Başbakanlık Osmanlı Arşivi. Bâb-ı Defterî Haremeyn Muhasebesi Sultan Fâtih Evkâfı Kalemi Defterleri, Defter No: D.HMH. SFTH. d.21941-B, 1b-56b.
5. Hacı Hasan-zâde. Fâtih Kütüphanesi Katalogu, Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi, no. 9559, 1b-84a.
6. İbrahim b. Ebî Mansûr en-Nîsâbûrî. Kısas-ı Enbiya. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Fâtih, 4449, 1b-174b.
7. İbrahim b. Ebî Mansûr en-Nîsâbûrî. Kısas-ı Enbiya. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Fâtih, 4450. 1b-211b.
8. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân. el-Muntazam fî târîhi’l-mülûk ve’l-ümem. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Turhan Valide Sultan, 249, 1b-436b.

9. İbnü’l-Cevzî, Ebû’l-Ferec. el-Muntazam fî târihi’l-mulûk ve’l-umem. thk. Muhammed Abdülkadir Atâ - Mustafa Abdülkadir Atâ. 18 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutub el-İlmiyye, 1992.
10. İbnü’l-Cevzî, Ebu’l-Ferec Cemâleddin Abdurrahman b. Ali b. Muhammed el-Bağdâdî et-Temîmî. Şüzûrü'l-ʻukûd fî târîhi'l-ʻuhûd. İstanbul: Köprülü Kütüphanesi, Fazıl Ahmed Paşa, 1095, 1b-89b.
11. İbnü'l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî. Şüzûrü'l-ʻukûd fî târîhi'l-ʻuhûd. tahkik: Ebü'l-Hîysem eş-Şehbânî dr. Ahmed b. Abdülkerim Necib. Kahire: Merkezu Necibiviyye li'l-Mahtutat ve Hidmeti't-Türas, 2007/1428.
12. İbnü’l-Esîr, Mecdüddîn Ebü’s-Saâdât el-Mübârek. Câmiu’l-Usûl. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Fâtih, 722, 1b-230a.
13. İmâm Fahreddin Ömer b. Muhammed er-Râzî. Kitâbu levâmi‘u’l-beyyinât fî şerhi esmâillâhi te‘âlâ ve’s-sıfât. Mısır: Matbaatü’ş-Şerefiyye, 1323/1905.
14. Kâtip Çelebi. Keşfü’z-zunûn. Müellif Hattı. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Carullah, 1619, 1b-219b.
15. Kâtip Çelebi, Mustafa b. Abdillâh Hacı Halîfe. Keşfü’z-zunûn ʿan esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. ed. Şerefeddin Yaltkaya - Kilisli Rıfat Bilge. 2 Cilt. İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1941-1946.
16. Kâtip Çelebi. Mîzânü’l-hak fî ihtiyâri’l-ehak. sad. Orhan Şaik Gökyay - Süleyman Uludağ. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2007.
17. Karaver, Ümit. Musannifek’e Nisbet Edilen ‘Avâmil-i Atîk’ Şerhi (Tahkik ve Tahlil). İstanbul: Kitâbi Yayınları, 2019.
18. Karaver, Ümit. “XV. Yüzyıl Timurlu/Karamanlı/Osmanlı Ulemâsından Şeyh Alî el-Bestâmî Musannifek’e Dair Otobiyografik Kayıtlardan Hareketle Biyografik Bir İnceleme”. Ceride 2/1 (Haziran 2024): 1-36. https://doi.org/10.5281/zenodo.12633943
19. Kutluer, İlhan. "Mîzânü’l-hak". TDV İslâm Ansiklopedisi. 30/216-218. Ankara: TDV Yayınları, 2020. https://islamansiklopedisi.org.tr/mizanul-hak
20. Künhü’l-Ahbâr’ın Tezkire Kısmı. Haz. Mustafa İsen. Ankara: Ankara Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, 1994. Mecmûatü’l-fevâid. İstanbul: Beyazıt Kütüphanesi, Veliyyüddin Efendi, 407, 1b-147b.
21. Nev‘îzâde Atâyî, Atâullah b. Yahyâ. Hadâiku’l-hakâik fî tekmileti’ş-Şakâik: Nev‘îzâde Atâyî’nin Şakâik Zeyli. haz. Suat Donuk. 3 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2017.
22. Polat, Hüseyin. “Ebu’l-Ferec İbnü’l-Cevzî’nin el-Muntazam Adlı Eserinde Bağdat”. Tarih Araştırmaları Dergisi (TAD). 40/69 (2021): 47-78.
23. Polat, Hüseyin. el-Muntazam’a göre XII. Yüzyılın İkinci Yarısında Bağdat (Değerlendirme ve Çeviri). Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi, 2016.
24. Polat, Hüseyin. “İbnü’l-Cevzî Ebû’l-Ferec’in El-Muntazam Adlı Eseri Çerçevesinde Bağdat ve Civarında Meydana Gelen Doğal Felaketler (1052-1179)”. SOBİDER: Sosyal Bilimler Dergisi (The Journal of Social Science). 3/7 (2016): 395-415.
25. Sehâvî, Ebü'l-Hayr Şemsüddîn Muhammed b. Abdirrahmân b. Muhammed. el-İ'lân bi't-tevbîh li-men zemme ehle't-tevrîh. thk. Salim b. Gatar Salim ez-Zufeyri. Riyad: Dârü's-Sumay'î, 2017/1438.
26. Sevim, Ali. “Sıbt İbnü’l-Cevzî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 37/87-89. İstanbul: TDV Yayınları, 2009. https://islamansiklopedisi.org.tr/sibt-ibnul-cevzi
27. Şeyh-Alî b. Mecdiddîn Muhammed eş-Şahrûdî el-Bestâmî Musannifek. Tuhfe-i Mahmudî / Tuhfetü’l-vüzerâ. Müellif Hattı. İstanbul: Topkapı Sarayı Müze Kütüphanesi, Emanet Hazinesi, 1342, 1b-121a.
28. Şeyh-Alî Musannifek. Kitâbü’ş-şifâ fî tefsîri kelâmillahi’l-münzel mine’s-semâ. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, TÜYEK Yeni Yazmalar, 1122-1123, 2b-296b; 2b-280a.
29. Şeyh-Alî Musannifek. Hallu’r-rumûz ve keşfu’l-kunûz. Müellif Hattı. Süleymaniye Kütüphanesi, Fâtih, 2611, 1b-205a.
30. Şeyh-Ali Musannifek. Hâşiye alâ Şerhi’l-Misbâh. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Fâtih, 4583), 1b-177a.
31. Şeyh-Alî Musannifek. Muhtasaru’l-Muntazam. Müellif Hattı. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Fâtih, 4474, 1b-471a.
32. Şeyh-Alî Musannifek. Muhtasaru’l-Muntazam. Müellif Hattı. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Fâtih, 4475, 1b-315a.
33. Şeyh-Alî Musannifek. Muhtasaru’l-Muntazam. Müellif Hattı. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Fâtih, 4476, 1b-271a.
34. Şeyh-Alî Musannifek. Muhtasaru’l-Muntazam. İstanbul: Beyazıt Yazma Eser Kütüphanesi, Beyazıt, 5139, 1a-115a.
35. Şeyh-Alî Musannifek. Muhtasaru’l-Muntazam. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hâlet Efendi Ek, 188, 1b-138b.
36. Şeyh-Alî Musannifek. Şerhu’l-Hidâye. Müellif Hattı. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Fâtih, 1965, 1b-135b.
37. Şeyh Alî Musannifek. Şerhu’l-Kasîdeti’r-Rûhiyye. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Atıf Efendi, 2793, 25b-40a.
38. Şeyh-Alî Musannifek. Şerhu’l-Mesâbîh. Müellif Hattı. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Fâtih, 966, 1b-171b.
39. Şeyh-Alî Musannifek. Şerhu’l-Mutavvel. Müellif Hattı. Konya: Konya Yusuf Ağa Kütüphanesi, 5531, 1b-419b.
40. Şeyh-Alî Musannifek. Şerhu’l-Vikâye. Müellif Hattı. İrlanda: The Chester Beatty Library, 3196-01, 1b-300b.
41. Şeyh-Alî Musannifek. Şerhu’ş-Şemsiyye. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya, 2557, 1b-261a.
42. Şeyh-Alî Musannifek. Tefsîru’l-âyâti’s-selâse min sûreti’l-Bakara. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hekimoğlu Ali Paşa, 51, 1b-51.
43. Yafiî, İmâm Ebu Muhammed Abdullah b. Ali b. Süleyman. Mir'atü’l-cinân ve ibretü’l-yakzân fî ma'rifeti havâdisi’z-zemân. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
44. Yavuz, Yusuf Şevki - Avcı, Casim. “İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 20/543-545. İstanbul: TDV Yayınları, 1999. https://islamansiklopedisi.org.tr/ibnul-cevzi-ebul-ferec#1
45. Zehebî, Şemseddin Muhammed b. Ahmed b. Osman. Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ. thk. Beşşar Avvad Ma‘ruf - Muhyi Hilâl es-Serhan Muhammed. 25 Cilt. Beyrut: Müessesetü'r-Risâle, 1405/1984.