Kuzey Doğu Anadolu Halk Şiirinde Doğu Cephesi Komutanları

Öz

1914 yılında I. Dünya Savaşının başlamasıyla Osmanlı-Rus çatışmaları yeniden alevlendi. 93 Harbi’nin Osmanlı Devletinin yenilgisiyle bitmesi sonucunda Doğu Anadolu bölgesi işgal altındaydı. Bu dönemden başlayarak bölgede Ermeni çetelerinin yaptığı vahşet ve soygunlar dayanılmaz hâle gelmişti. Böyle bir durumda Doğu Cephesinin açılması kaçınılmazdı. Doğu Cephesinde Türk ordusu Ermeni ordusunu bozguna uğratarak 40 yıllık esaretten sonra Kars, Ardahan ve Artvin’i yeniden Türk topraklarına kattı. Bu zaferden sonra Gümrü ve Kars Antlaşmaları, imzalandı. Savaş sırasında ve savaştan sonra Doğu cephesi komutanları hakkında birçok folklor ürünü, ağıtlar, türküler yayılmaya başladı. Savaş sırasında yaşanan göçler, vatan özlemi, ölümler ve ayrılıklar da ağıtlarda, türkülerde kendisine yer buldu. Bundan başka, sözlü edebiyatın gerçek ustaları olan âşıkların dilinden söylenmiş kahraman Türk askeri hakkında, savaş ve millet konularındaki türküler de bölge halk kültürü içerisinde çok önemli bir yer tutmaktadır. Bu çalışmada komutanları ile Doğu Cephesi hakkında bölge halkının ürettiği ağıt, şiir ve türkülerden bahsedilecek, âşıkların bu konulara hasrettikleri eserler tarihi olayların akabinde analiz edilecektir.

Anahtar Kelimeler

• I. Dünya Savaşı
• Komutan
• Savaş
• Âşık
• Destan
• Türkü.

Kaynakça

1. Alptekin, A. B., Güzel, A. (2010). Geçmişten Günümüze Âşıkların Dilinde Sarıkamış, İstanbul: Omnia Yayınları. Altınkaynak, E. (2002). Sarıkamış Destanı, Ankara: ÜBL Yayınları.
2. Asker, N. (2019). 93 Harbi Sonrası Ruslara Bırakılmış Topraklarda Devlet Siyaseti ve Halk Ozanları, “19 Mayıs’ın 100. Yıldönümünde Atatürk ve Türk İstiklâli Uluslararası Sempozyumu”. 15-18 Mayıs 2019, Ankara. Bildiriler kitabı. Ankara: Yorum Matbaacılık, 2019. s. 786-800.
3. Âşık Havasi (1853-1918) / Selimli Halk Şairlerimiz. (2008) / hazırl. E. Tip. Ankara: Bilge Yayınevi, s. 33-34.
4. Aydemir, O. (1968). Kars Destan ve Koçaklamaları, Türk Folklor Araştırmaları, Ağustos, S. 229, cilt 11, s. 5029-5033.
5. Boğuşlu, M. (1990). Birinci Dünya Harbinde Türk Savaşları. İstanbul: Kastaş Yayınları.
6. Çetin, N. (2007). İkram, Mehmet Ali İkram, Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, Ahmet Yesevi Üniversitesi. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. s. 161.
7. Fidan, S. (2020). Destandan Türküye Dönüşen Bir Metnin Düşündürdükleri: “Karadağ’da Düşman Topu Patlıyor”, ZfWT, Vol 12, S. 1, s. 117‐130.
8. Halıcı, F. (1992). Âşıklık Geleneği ve Günümüz Halk Şairleri Güldeste, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları. Hoş Gelişler Ola Mustafa Kemal Paşa (Efsane Şarkı ve Hikayesi) (10 Ekim 2013). https://www.youtube.com/watch?v=ENZ7tMVaEIA

9. Karabekir, K. (1995). Birinci Cihan Harbini Nasıl İdare Ettik, Sarıkamış, Kars ve Ötesi. İstanbul: Emre Yayınları. Kars Milli İslam Şurası ve Cenûb Garb-i Kafkas Hukumet-i Muvakkat-ı Milliyesi (1986). / hazırl. C. E. Abbasoğlu. İstanbul.
10. Kırzıoğlu, M. F. (1958). Edebiyatımızda Kars. İstanbul: Işıl Matbaası.
11. Kırzıoğlu, M. F. (1970). Kars İli ve Çevresinde Ermeni mezalimi. (1918 -1920) Ankara: Kardeş Matbaası.
12. Koç, N. (2021). Halit (Karsıalan) Paşa (1883-1925) Türk asker, komutan, milletvekili, Atatürk Ansiklopedisi. (09 Ağustos 2021). https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/609/Halit_(Kars%C4%B1alan)_Pa%C5%9Fa_(1883-1925)
13. Kopuzlu, N. (2016). Bir Türkünün Hikâyesi: Hoş Gelişler Ola…, Bizim Ahıska, bahar, s. 23-24.
14. Küçük, S. (2007). Kağızmanlı Hıfzı. Ankara: Ürün Yayınları.
15. Ünal, L. (2015). Birinci Dünya Harbi’nde Erzurum’un Düşmesi Sonrası Meydana Gelen Gelişmeler ile Bölgede Cereyan Eden Muharebelerin Değerlendirilmesi, 100. Yılı Münasebetiyle I. Dünya Savaşı’nda Kafkas (Doğu) Cephesi Uluslararası Sempozyumu. 25-27 Eylül 2014 / Erzurum / hazırl. M. Uğur. Ankara: AKDTYK Atatürk Araştırma Merkezi, s. 417-455.