MEVLEVİLİĞİN TÜRKİYE SELÇUKLU DEVLET ADAMLARI ÜZERİNDEKİ ETKİSİ

Öz

Mevlâna Celâleddîn-i Rûmî ve etrafında şekillenen Mevlevî çevre, manevi bir gelenek olmanın ötesinde, dönemin siyasal ve toplumsal yapılarıyla yakın temas kuran etkili bir oluşum olarak dikkat çekmiştir. Mevlâna’nın Selçuklu sultanları, vezirleri ve üst düzey bürokratlarıyla geliştirdiği ilişkiler; müridlerinin haklarını korumayı, ekonomik ve hukuki sorunlarına çözüm üretmeyi ve devlet kademelerinde görev almalarının önünü açmayı hedeflemiştir. Muineddin Pervâne, Fahreddin Ali, Şemseddin İsfehanî, Mecdeddin Atabek ve Celâleddîn Karatay gibi önde gelen Selçuklu devlet adamları, Mevlâna’ya derin bir saygı beslemiş; onun görüş ve tavsiyelerini dikkate alarak Mevlevî topluluğunu himaye eden bir tutum sergilemişlerdir. Mevlâna’nın bu isimlere gönderdiği mektuplarda adalet, toplumsal huzur ve ihsan kavramları belirgin bir yer tutmakta; müridlerin vergi muafiyetlerinden yararlandırılması, ekonomik sıkıntılarının hafifletilmesi ve tekkelerde belirli görevlendirmelerin yapılması yönünde talepler dile getirilmektedir. Moğol nüfuzunun giderek arttığı bir dönemde Mevlevîlik, devlet yönetimiyle dengeli ve uyumlu bir ilişki sürdürmüş; buna karşın Mevlâna ve Sultan Veled, baskıcı uygulamalar karşısında eleştirel bir tavır almaktan geri durmamıştır. Sultan Veled’in İlhanlı veziri Fahreddin Kazvinî’ye yönelik açık eleştirileri, Mevlevîliğin toplumsal adalet arayışını siyasal alana da taşıyan bir duruş benimsediğini ortaya koymaktadır. Bu çerçevede Mevlevîlik, Selçuklu devlet erkânıyla kurduğu güçlü bağlar aracılığıyla Anadolu’nun siyasal, sosyal ve ekonomik yapısında kalıcı izler bırakmıştır. Yapılan değerlendirme, Mevlevîliğin devletle kurduğu ilişkiler üzerinden tasavvufun toplumsal düzenin şekillenmesinde etkin bir rol üstlendiğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Mevlâna Celâleddîn Rûmî
• Türkiye Selçuklu Devleti
• Devlet Ricâli
• Tasavvuf
• Tarikat.

Kaynakça

1. Abdülvehhâb b. Celâleddîn Muhammed. (2007). Sevâkıb-ı menâkıb (D. Mahmûd-ı Mesnevîhan, Çev.; H. Ayan vd., Haz.). Konya: Rumi Yayınları.
2. Abû’l-Farac (Ebû’l-Ferec İbnü’l-İbrî). (1999). Tarih (Cilt 1–2) (Ö. R. Doğru, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
3. Afîfî, A. E. (1975). Muhyiddin İbnü’l-Arabî’nin tasavvuf felsefesi (M. Dağ, Çev.). Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları.
4. Ahmed b. Mahmud. (1977). Selçuknâme (Cilt 1; E. Merçil, Haz.). İstanbul: Millî Eğitim Basımevi.
5. Aksarayî, K. M. (2000). Müsâmeratü’l-ahbâr (M. Öztürk, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
6. Aktağ, M. (1995). Türkiye’nin iktisadî ve içtimaî tarihi I. İstanbul: Cem Yayınevi.
7. Anonim. (2014). Tarih-i Âl-i Selçuk (H. İ. Gök & F. Coşkuner, Çev.). Ankara: Atıf Yayınları.
8. Artam, G. (2007). Osmanlı Devleti’nde Mevlevî Tarikatı’nın klasik öncesi dönemi (13–17. yüzyıllar). İstanbul: Tarih Encümeni Yayınları.

9. Aşıkpaşazâde. (2010). Osmanoğulları’nın tarihi: Tevârîh-i Âl-i Osmân (K. Yavuz & M. A. Y. Saraç, Haz.). İstanbul: Gökkubbe Yayınları.
10. Ay, R. (2006). Tasavvufî hayat ve tarikatlar. A. Y. Ocak (Ed.), Anadolu Selçukluları ve Beylikler Dönemi uygarlığı içinde. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
11. Azamat, N. (2001). Kalenderîyye. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 24, s. 253). İstanbul: Diyanet Vakfı Yayınları.
12. Bayram, M. (2004). Destursuz bağdan üzüm yiyenler. İstanbul: Kömen Yayınları.
13. Bayram, M. (2005). Sosyal ve siyasî boyutlarıyla Ahi Evren–Mevlânâ mücadelesi. Konya: Nüve Kültür Merkezi Yayınları.
14. Bayram, M. (2008). Şeyh Evhadü’d-Dîn Hâmid el-Kirmânî ve menâkıbnâmesi. Konya: Kardelen Yayınları.
15. Bayram, M. (2012). Sadru’d-Dîn-i Konevî: Hayatı, çevresi ve eserleri. İstanbul: Hikmetevi Yayınları.
16. Bilgin, O. (1995). Fahreddîn-i Irâkî. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 12, ss. 84–86). İstanbul: Diyanet Vakfı Yayınları.
17. Büyükkörükçü, T. (1997). Hakiki vechesiyle Mevlânâ ve Mesnevî. İstanbul: Bedir Yayınevi.
18. Câmî, A. (2008). Nefahâtü’l-üns (Evliyâ menkıbeleri) (Lâmiî Çelebi, Çev. ve Şerh; S. Uludağ & M. Kara, Haz.). İstanbul: Marifet Yayınları.
19. Can, Ş. (2009). Mevlânâ: Hayatı, şahsiyeti ve fikirleri (7. bs.). İstanbul: Ötüken Neşriyat.
20. Cûzcânî, M. S. (2011). Tabakât-ı Nâsırî (Selçuklular) (E. Göksu, Çev.). Tokat: Taşhan Kitap Yayınları.
21. Çolak, R. (2012). Selçuklular döneminde Mevlâna ailesinin devlet bürokratları ile ilişkisi (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Afyon Kocatepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
22. Daye, N. (2019). Sûfî diliyle siyaset (K. B. Mahmûd Karahisârî, Çev.). İstanbul: Şenyıldız Matbaacılık.
23. Demirli, E. (2010). Sadreddin Konevî. İstanbul: İSAM Yayınları.
24. Demirli, E. (2012). Vahdet-i vücûd. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 42, ss. 431–435). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
25. Devletşah. (2011). Şair tezkireleri (Tezkiretü’ş-Şuarâ) (N. Lugal, Çev.). İstanbul: Pinhan Yayıncılık.
26. Eflâkî, A. (1973). Âriflerin menkıbeleri (Cilt I) (T. Yazıcı, Çev.). İstanbul: Hürriyet Yayınları.
27. Eflâkî, A. (2006). Âriflerin menkıbeleri (Menâkıbu’l-Ârifîn) (T. Yazıcı, Çev.). İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
28. Eraydın, S. (2004). Tasavvuf ve tarikatler. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları.
29. Ertuğrul, A. (2009). Anadolu Selçukluları devrinde yazılan bir kaynak: Niğdeli Kadı Ahmed’in el-Veledü’ş-Şefîk ve’l-Hâfidü’l-Halîk’i (Yayımlanmamış doktora tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
30. Fürûzanfer, B. (1997). Mevlânâ Celâleddîn (2. bs.) (F. N. Uzluk, Çev.). İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları. Gölpınarlı, A. (1985). Mevlânâ Celâleddîn. İstanbul: İnkılap Yayınevi.
31. Gölpınarlı, A. (1999). Mevlânâ Celâleddîn: Hayatı, eserleri, felsefesi (8. bs.). İstanbul: İnkılap Kitabevi. Gölpınarlı, A. (2006). Mevlânâ’dan sonra Mevlevîlik. İstanbul: İnkılap Kitabevi.
32. Grousset, R. (2006). Bozkır imparatorluğu (5. bs.) (R. Uzmen, Çev.). İstanbul: Ötüken Neşriyat.
33. Güzel, A. (2007). Aşkın Simurgu: Mevlânâ Celâleddîn. Konya: Rûmî Yayınları.
34. Hodgson, M. G. S. (1993). İslâm’ın serüveni (Cilt III) (A. Varlı & M. Karabaşoğlu, Çev.). İstanbul: İz Yayıncılık.
35. Hulvî, C. M. (1980). Lemezât-ı Hulvî ez-Lemâ‘ât-ı Ulvî (Cilt II) (M. S. Tayşi, Haz.). İstanbul: Tercüman Gazetesi 1001 Temel Eser.
36. İbn Battûta (Ebû Abdullah Muhammed et-Tancî). (2010). Seyahatnâme (Cilt I) (A. S. Aykut, Çev.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
37. İbn Bîbî, E. H. b. M. b. A. el-Ca‘ferî er-Rugadî. (1993). El-Evâmirü’l-‘Alâ’iyye fi’l-umûri’l-‘Alâ’iyye (Cilt I–II) (M. Öztürk, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
38. İbn Bîbî, E. H. b. M. b. A. el-Ca‘ferî er-Rugadî. (1996). El-Evâmirü’l-‘Alâ’iyye fi’l-umûri’l-‘Alâ’iyye (Selçuknâme) (Cilt I–II) (M. Öztürk, Haz.). Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
39. İbn Bîbî, E. H. b. M. b. A. el-Ca‘ferî er-Rugadî. (2014). El-Evâmirü’l-‘Alâ’iyye fi’l-umûri’l-‘Alâ’iyye (Selçuknâme) (Cilt I–II) (M. Öztürk, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
40. İbn Kesîr, E. F. İ. (2017). El-Bidâye ve’n-nihâye (Cilt I–XII) (M. Keskin, Çev.). İstanbul: Çağrı Yayınları.
41. Kara, M. (2005). Tasavvuf ıstılahlarına dair kitaplar. A. Y. Ocak (Haz.), Osmanlı toplumunda tasavvuf ve sûfîler içinde. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
42. Kara, S. (2006). Selçukluların dinî serüveni: Türkiye’nin dinî yapısının arka planı. İstanbul: Şema Yayınevi. Karamustafa, A. T. (2012). Tanrının kuraltanımaz kulları (R. Sezer, Çev.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
43. Karataş, C. (1999). Muhyiddin İbnü’l-Arabî. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 20, ss. 516–520). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
44. Kaya, M. (1999). Muhyiddin İbnü’l-Arabî. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 20, ss. 520–522). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
45. Kekik, N. (2008). Muhyiddin İbn Arabî: Hayatı ve çevresi. İstanbul: Sufi Kitapevi Yayınları.
46. Kılıç, M. E. (1999). Muhyiddin İbnü’l-Arabî. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 20, ss. 493–516). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
47. Köprülü, F. (1922). Anadolu’da İslâmiyet. Dârülfünun Edebiyat Fakültesi Mecmuası, 4, 294–296.
48. Köprülü, F. (1996). Anadolu’da İslâmiyet (M. Kanar, Nşr.). İstanbul.
49. Köprülü, F. (1996). Anadolu’da İslâmiyet. İstanbul: İnsan Yayınları.
50. Köprülü, F. (2020). Türk edebiyatında ilk mutasavvıflar. İstanbul: Alfa Yayınları.
51. Kübrâ, N. (2013). Tasavvufî hayat (M. Kara, Çev.). İstanbul: Dergâh Yayınları.
52. Küçük, O. N. (2007). Mevlânâ ve iktidar: Yöneticilerle ilişkisi ve Moğol casusluğu iddiaları. Konya: Rûmî Yayınları.
53. Lewis, F. D. (2010). Mevlânâ: Geçmiş ve şimdi, Doğu ve Batı (G. Ç. Güven & H. Koyukan, Çev.). İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
54. Mevlânâ Celâleddîn Rûmî. (1963). Mektuplar (A. B. Gölpınarlı, Çev.). İstanbul: İnkılâp Kitabevi.
55. Mevlânâ Celâleddîn Rûmî. (1999). Mektuplar (A. Gölpınarlı, Çev.). İstanbul: İnkılâp Kitabevi.
56. Mevlânâ Celâleddîn Rûmî. (2007). Divân-ı Kebîr (Cilt I–III) (A. Gölpınarlı, Çev.). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
57. Mevlânâ Celâleddîn Rûmî. (2009). Fîhi mâ fîh (8. bs.) (A. A. Konuk, Ter.; S. Eraydın, Haz.). İstanbul: İz Yayıncılık.
58. Ocak, A. Y. (1999). Osmanlı İmparatorluğu’nda marjinal sûfîlik: Kalenderîler (XIV–XVII. yüzyıllar). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
59. Ocak, A. Y. (2002). Türk sûfîliğine bakış. İstanbul: İletişim Yayınları.
60. Ocak, A. Y. (2006). Selçuklular ve beylikler döneminde tasavvufî düşünce. Anadolu Selçukluları ve Beylikler Dönemi Uygarlığı içinde. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
61. Önder, M. (1998). Mevlânâ ve Mevlevîlik. İstanbul: Aksoy Yayıncılık.
62. Ritter, H. (1942). Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî ve etrafındakiler. Türkiyat Mecmuası, VII–VIII. Seyyid Fâzıl Mehmed Paşa. (2010). Mevleviyye silsilesi (T. Hafızalioğlu, Haz.). İstanbul: İnsan Yayınları. Sipehsâlâr, M. F. (2005). Risâle-i Sipehsâlâr (Hazreti Mevlânâ’nın menkıbeleri) (A. A. Konuk, Çev.; T. G. Seratlı, Haz.). İstanbul: Rûmî Yayınları.
63. Sultan Veled. (1941). Divân-ı Sultan Veled (F. N. Uzluk, Neşr.). Ankara: Uzluk Basımevi.
64. Sultan Veled. (2001). İbtidâ-nâme (A. Gölpınarlı, Çev.). Konya: Konya ve Mülhakatı Eski Eserleri Sevenler Derneği.
65. Sultan Veled. (2002). Ma‘ârif (M. Ü. Anbarcıoğlu, Çev.). Konya: Eski Eserleri Sevenler Derneği.
66. Sultan Veled. (2010). İntihâ-nâme (H. Eroğlu, Ter.; H. Küçük, Haz.). İstanbul: Ataç Yayınları.
67. Sümer, F. (1970). Anadolu’da Moğollar. Selçuklu Araştırmaları Dergisi, I.
68. Sümer, F. (1998). Selçuklular devrinde Doğu Anadolu’da Türk beylikleri (2. bs.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
69. Şahin, H. (2007). Osmanlı Devleti’nin kuruluş döneminde dinî zümreler (1299–1402) (Yayınlanmamış doktora tezi). Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü.
70. Şahin, H. (2018). Dervişler ve sûfî çevreler. İstanbul: Kitapyayınevi.
71. Şahin, H. (2020). Dervişler, fakihler, gaziler: Erken Osmanlı döneminde dinî zümreler (1300–1400). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
72. Şeşen, R. (1983). Salâhaddîn devrinde Eyyûbîler Devleti. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
73. Şeşen, R. (2007). Selâhaddin’den Baybars’a Eyyûbîler–Memlûkler (1193–1260). İstanbul: İşar Vakfı Yayınları.
74. Tebrîzî, Ş. (1974). Konuşmalar (Makalât) (M. N. Gençosman, Çev.). İstanbul: Hürriyet Yayınları.
75. Tirmizî, S. B. M. (1973). Ma‘ârif (A. Gölpınarlı, Ter.). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
76. Top, H. H. (2007). Mevlevî usûl ve âdâbı. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
77. Turan, O. (1993). Doğu Anadolu Türk devletleri tarihi (3. bs.). İstanbul: Boğaziçi Yayınları.
78. Turan, O. (1999). Selçuklular zamanında Türkiye. İstanbul: Boğaziçi Yayınları.
79. Turan, O. (2002). Selçuklular zamanında Türkiye. İstanbul: Boğaziçi Yayınları.
80. Yazıcı, T. (1998). Kutbüddin Haydar. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 17, s. 14). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
81. Yazıcızâde Ali. (2009). Tevârîh-i Âl-i Selçuk (A. Bakır, Çev.). İstanbul: Çamlıca Yayınları.
82. Yazıcızâde Ali. (2017). Tevârîh-i Âl-i Selçuk (A. Bakır, Çev.). İstanbul: Çamlıca Yayınları.
83. Yinanç, R. (1983). Mevlânâ’nın şahitlik ettiği Selçuklu Sultanı II. Gıyâseddin Keyhüsrev vakfiyesi. F. Halıcı (Neşr.), Mevlânâ: Yirmi altı bilim adamının Mevlânâ üzerine araştırmaları içinde. Konya.