1833 Tarihli Nüfus Defterine Göre Üsküp Kazası’nın Demografik Yapısı

Bugün Makedonya Cumhuriyeti’nin başkenti olan Üsküp, Vardar Nehri’nin iki yakasına kurulmuş bir şehirdir. 1392’de Osmanlı yönetimine dâhil edildiği andan itibaren Osmanlı yönetiminin en önemli uç bölgelerinden biri haline gelmiştir. 1463’ten sonra kaza statüsü verilen Üsküp’e Saruhan bölgesinden Türkmenlerin yerleştirilmesiyle nüfusun yoğunluğu ve niteliği değişime uğramaya başlamıştır. Müslümanlar genellikle Üsküp şehrinde yaşamayı tercih ederken, Hıristiyanlar yoğunlukla kırsal alanda yaşamlarını sürdürmüşlerdir. Ancak bu durum zamanla değişim göstermiştir. Çoğu kırsal alanda yaşayan gayrimüslimlerin fetihten 1832’ye kadar geçen süre zarfında yavaş yavaş şehir merkezine yerleşmeye başladıkları tahrir defterleri üzerinde çalışmalar yapmış olan tarihçiler tarafından tespit edilmiştir. Yüzyıllar içinde 70’e kadar çıkmış Üsküp şehrindeki mahalle sayısı 1832’de 47’ye kadar düşmüştür. Üsküp’e bağlı köy sayıları da değişiklik arz etmiştir. Gayrimüslimlerden alınan cizye vergisi ile askeri ihtiyaçlara yönelik Müslüman erkek sayısının tespit edilmesi amacına yönelik yapılan 1831 sayımı her ne kadar hatasız kabul edilemese de Osmanlı topraklarının sayım yapılan bölgelerindeki nüfusu hakkında fikir vermesi açısından büyük öneme haizdir. Çalışmanın amacı 1833 tarihli nüfus defterine göre Üsküp Kazası’nın nüfus yapısını ortaya koymaktır. Çalışmanın temel kaynağını oluşturan BOA NFS.d. 5624 numaralı Nüfus Defteri Üsküp Kazası’nın mufassal defterlerinin icmallerinden oluşmaktadır. Defterdeki veriler Üsküp merkezi ve köylerindeki nüfus yoğunluğu ve nüfusun yerleşim yerlerine göre dağılımı hakkında bilgi verirken aynı zamanda nüfusun dinsel açıdan dağılımını da ortaya koymaktadır. Ayrıca gayrimüslimlerin ödemekle yükümlü oldukları cizye miktarına dair veriler Üsküp’te yaşayan gayrimüslim reayanın ekonomik durumu hakkında da bilgi vermektedir.