‘’Küçük Buzul Çağı’’nın Etkilerini Aramak: XVI. Yüzyıl’ın İkinci Yarısında Osmanlı İmparatorluğu’nda ‘Şiddet-i Şita’

Yıl 2025, Cilt: 15 Sayı: 2, 51 - 74, 30.12.2025

Övünç Şahin , Ahmet Serdar Aytaç , Tuncer Demir

Öz

Küçük Buzul Çağ’ı, günümüzde yaşanmakta olan Küresel Isınma döneminden önceki son büyük iklimsel değişim dönemiydi. 14. yüzyıl ile 19.yüzyılın ilk yarısında yaşandığı kabul edilen bu dönemin etkileri kendini özellikle kuzey yarım kürede oldukça belirgin şekilde göstermiştir. Dünyanın farklı coğrafyaları bu iklimsel değişim döneminden farklı şekilde etkilenmiş, Akdeniz bölgesinde en geniş sınırlarına ulaşmakta olan Osmanlı imparatorluğu da bu dönemin etkilerinden kurtulamamıştır. Özellikle dönemin belirleyici faktörlerinden olan soğuk havalar, XVI. yüzyılın ikinci yarısında imparatorluk genelinde iyice kendini göstermiştir. Aşırı soğuk gecen mevsimler, devletin askeri operasyonlarında aksamalara ve yer yer başarısızlıklara neden olmuş, özellikle Rumeli’deki fetihler mevsimsel anomaliler ve aşırı hava koşulları yüzünden ivme kaybetmiştir. Günlük yaşam ve şehirlerin tedarik sistemleri de bu mevsimler aşırılıklar yüzünden aksamalara uğramış ve problemlere sebep olmuştur. İklimsel değişimlerin birden fazla sebebi olmakla birlikte burada özellikle XVI. yüzyılın ikinci yarısında dünyanın çeşitli yerlerinde bulunan volkanik yapıların aktif hale gelerek küresel iklim üzerindeki etkileri ve özellikle Osmanlı imparatorluğundaki iklim anomalileri üzerinde durulmuş ve güncel saha çalışmaları referans alınarak günümüze yakın dönemde meydana gelmiş olan volkanik püskürmelerin etkilerine bakarak geçmişte yaşanalar arasında bir paralellik kurulmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Küçük Buzul Çağ , Osmanlı İmparatorluğu , Akdeniz , 16. Yüzyıl , Rumeli

Tracing the Effects of the ‘’Little Ice Age’’: ‘Şiddet-i Şita’ in the Ottoman Empire during the Second Half of the 16th Century

Öz

The Little Ice Age was the last majör periodof climatic change prior to the era of Global Warming that we are experiencing today. This period, which is generally accepted to have occurred between the 14th century and the first half of the 19th century, manifested its effects particılarly prominently in the northern Hemisphere. Different ragions of the world were affected by this period of climatic change in various ways, and the Ottoman Empire, which was reaching its greatest territorial extent in the Mediterranean region, was not spared from its impacts. The cold weater, which was among the defining characteristics of this period, became increasingly evident throughout the empire during the second half of the 16th century. Extremely cold seasons caused disruptions and at times failures in the satate’s military operations; conquest in Rumelia, in particular lost momentum due to seasonal anomalies and extreme weather conditions. Daily life and the provisioning systems of cities were also disrupted by these seasonal extremes, leading to various problems. Although climatic change have multiple causes, this study focuses specificaly on the impact of volcanic structures in different parts of the world becoming active during the second half of the 16th century and thier influence on global climate with particular emphasis on climate anomalies in the Ottman Empire. By referencing recent field studies the study attempts to draw a parallel between past volcanic eruptions and those that have occured in more recent time.

Anahtar Kelimeler

Little Ice Age , Ottman Empire , Mediterranean , 16th Century , Rumelia

Kaynakça

• Akdağ M. 1995. Türk Halkının Dirlik ve Düzenlik Kavgası. İstanbul.
• Appleby A. B. 1980. “Epidemics and Famine in the Little Ice Age.” Journal of Interdisciplinary History 10, 643–663. DOI: 10.2307/203063.
• Bayramoğlu Ö. 2018. 73 Numaralı Mühimme Defteri’nin Transkripsiyonu ve Değerlendirilmesi (277–433). Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Bitlis Eren Üniversitesi, Bitlis.
• Bozyiğit E. 2021. Taşlıcalı Yahya Bey Divanı (İnceleme – Tenkitli Metin – Nesne Çeviri – Sözlük). Yayımlanmamış Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul.
• Braudel F. 2017. II. Filipe Döneminde Akdeniz ve Akdeniz Dünyası I. Çev. M. A. Kılıçbay. İstanbul.
• Bretten M. Heberer. 2003. Osmanlı’da Bir Köle – Brettenli Michael Heberer’in Anıları (1585–1588). Çev. T. Noyan. İstanbul.
• Briffa K. R., Jones P. D., Schweingruber F. H. & Osborn T. J. 1998. “Influence of Volcanic Eruptions on Northern Hemisphere Summer Temperature over the Past 600 Years.” Nature 393, 450–455.
• Büntgen U., Brazdil R., Heussner K. U., Hofmann J., Kontic R., Kyncl T., Pfister C., Chroma K. & Tegel W. 2011. “Combined Dendro-Documentary Evidence of Central European Hydroclimatic Springtime Extremes over the Last Millennium.” Quaternary Science Reviews 30, 3947–3959. DOI: 10.1016/j.quascirev.2011.10.010.
• Camuffo D. & Enzi S. 1994. “The Climate of Italy from 1675 to 1715.” Paleoclimate Research 8, 243–254.
• Celalzade Mustafa Çelebi. 2011. Tabakatü’l Memalik ve Derecatü’l Mesalik. Haz. A. Yılmaz. İstanbul.
• Collet K. M. & Schuh M. 2018. Famines During the ‘Little Ice Age’ (1300–1800). Heidelberg.
• Dağ Y. 2023. Özdemiroğlu Osman Paşa’nın Demirkapı Seferini Anlatan Anonim Bir Gazavatname. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Atatürk Üniversitesi, Erzurum.
• David G. 1992. “Budin.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 6, 344–348. İstanbul.
• Dündar H. 2006. Rahimezade İbrahim (Harimi) Çavuş’un Gence Fetihnamesi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Afyon Kocatepe Üniversitesi, Afyon.
• Eddy J. A. 1980. “Climate and the Role of the Sun.” Journal of Interdisciplinary History 10/4, 725–747.
• Erlat E. & Türkeş M. 2015. “20. Yüzyılın İkinci Yarısında Tropikal Kuşakta Gerçekleşen Volkanik Püskürmelerin Türkiye’de Yaz Hava Sıcaklıklarına Etkisi.” Ege Coğrafya Dergisi 24, 1–14.
• Erlat E. 2019. İklim Sistemi ve İklim Değişimleri. İzmir.
• Evliya Çelebi. 2003. Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi: İstanbul I/1. Haz. S. A. Kahraman & Y. Dağlı. İstanbul.
• Fagan B. 2019. Küçük Buzul Çağı – İklim Değişimleri Tarihin Akışını Nasıl Etkiledi? 1300–1800. Çev. Z. Dirihan. İstanbul.
• Fischer E. M., Luterbacher J., Zorita E., Tett S. F. B., Casty C. & Wanner H. 2007. “European Climate Response to Tropical Volcanic Eruptions over the Last Half Millennium.” Geophysical Research Letters 34, 1–6. DOI: 10.1029/2006GL027992.
• Goldstone J. 2016. Revolution and Rebellion in the Early Modern World. New York.
• Griswold W. J. 2000. Anadolu’da Büyük İsyan 1591–1611. Çev. Ü. Tansel. İstanbul.
• Gürgendereli M. 2021, “Şairlerin Gözünden Tarihte Edirne Kışları ve Nehir Taşkınları.” Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi 5, 1733–1750.
• Hasan Beyzade Ahmed Paşa. 2004. Hasan Beyzade Tarihi III. Haz. Ş. N. Aykut. Ankara.
• Jorga N. 2009. Osmanlı İmparatorluğu Tarihi III. Çev. N. Epçeli. İstanbul.
• Karademir Z. 2014. İmparatorluğun Açlıkla İmtihanı – Osmanlı Toplumunda Kıtlıklar (1560–1660). İstanbul.
• Karanfil M. 1998. Harimi’nin Zafername ve Gonca’sına Göre Özdemiroğlu Osman Paşa. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
• Kaygusuz Z. 2016. 10 Numaralı Mühimme Defteri’nin (1–178) Transkripsiyonu ve Değerlendirilmesi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Atatürk Üniversitesi, Erzurum.
• Kılıç O. 2001. “Mühimme Defterlerine Göre 16. Yüzyılın İkinci Yarısında Osmanlı Devleti’nde Doğal Afetler.” Pax Ottomana: Prof. Dr. N. Göyünç’e Armağan. Ankara.
• Kuniholm P. I. 1990. “Archaeological Evidence and Non-Evidence for Climatic Change.” Philosophical Transactions of the Royal Society of London A 330, 645–655.
• Kuzucu K. 2015. “Kızıl ve Beyaz Afet Dönemlerinde Toplumsal Hayat.” Antikçağ’dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Ansiklopedisi IV, 386–425.
• Le Roy Ladurie E. 2021. Kısa İklim Tarihi. Çev. M. A. Kılıçbay. İstanbul.
• Luterbacher J., Dietrich D., Xoplaki E., Grosjean M. & Wanner H. 2004. “European Seasonal and Annual Temperature Variability Since 1500.” Science 303, 1499–1503.
• Mann M. E., Bradley R. S. & Hughes M. K. 1998. “Global-Scale Temperature Patterns.” Nature 392, 779–787.
• Matthes F. E. 1939. “Report of Committee on Glaciers.” Transactions of the American Geophysical Union 20/4, 518–523.
• Maxim M. 2012.“Tımışvar.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 4, 95.
• Muhyi-i Gülşeni. 2014. Menakıb-ı İbrahim Gülşeni. Haz. M. Koç. İstanbul.
• Naima. 1967. Naima Tarihi I. Haz. Z. Danışman. İstanbul.
• Özer H. 2018. 23 Numaralı ve 1573–1574 Tarihli Mühimme Defteri. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Fırat Üniversitesi, Elâzığ.
• Parker G. 2017. Global Crisis – War, Climate Change and Catastrophe in the Seventeenth Century. London.
• Peçevi İbrahim Efendi. 1981. Peçevi Tarihi I–II. Haz. B. S. Baykal. Ankara.
• Sağırlı A. 2000. Mehmed B. Mehmed Er-Rumi’nin Tarih-i Âl-i Osman’ı. Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
• Sakaoğlu N. 2015. Bu Mülkün Sultanları. İstanbul.
• Selânikî. 1999. Selânikî Tarihi I–II. Haz. M. İpşirli. Ankara.
• Tabak F. 2021. Solan Akdeniz 1550–1870. Çev. N. Elhüseyni. İstanbul.
• Topçular Kâtibi Abdülkadir Efendi. 2003. Topçular Kâtibi Tarihi II. Haz. Z. Yılmazer. Ankara.
• Ünlü O. 2008. Cinani’nin Bedayiü’l-Âsâr’ı. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ege Üniversitesi, İzmir.
• Walter F. 2016. Kış: Bir Mevsimin Tarihi. Çev. N. Özyıldırım. İstanbul.
• White S. 2006, “Climate Change and Crisis: Ottoman Turkey and the Balkans, 1590–1710.” Proceedings: International Conference on Climate Change in the Middle East, İstanbul, 391–409.
• White S. 2020. Osmanlı’da İsyan İklimi. Çev. N. Elhüseyni. İstanbul.
• Yıldırım H. O. & Atik V. 1994. 5 Numaralı Mühimme Defteri (973/1565–1566). Ankara.
• Zinkeisen J. W. 2011. Osmanlı İmparatorluğu Tarihi II. Çev. N. Epçeli. İstanbul.