Demographic Status of Gaziantep According to the First Population Census of the Republic of Turkey

Öz

Information about population statistics during the Ottoman Empire was obtained from census registers and Avarız censuses (extraordinary tax-based censuses), but since these only covered certain areas, opinions about the general population could not go beyond estimates. One of the measures taken by the state to obtain more realistic data on the population was the Salname (provincial yearbook), and with the Salnames (provincial yearbooks) becoming functional, more accurate information about the general population was obtained. The census conducted by the Ottoman Empire in 1831, despite some shortcomings, formed the basis for those conducted in subsequent years. It can be seen that the Ottoman Empire also attempted to comply with census criteria developed in Europe alongside studies in the field of demography. The first census conducted by the Republic of Turkey in 1927 was carried out with extreme care to avoid repeating the shortcomings observed in previous censuses, and a kind of civil mobilization was declared throughout the country. In this respect, the 1927 census is extremely important. This first census in the history of the Republic is an expression of the established unitary structure. This study examines the demographic structure of Gaziantep in the early years of the Republic, based on data from the General Population Register containing statistics from the 1927 Population Census, published on October 28, 1929, which was the first census of the Republic of Turkey.

Anahtar Kelimeler

• 1927 Census
• Demography
• Gaziantep
• General Population Register

Türkiye Cumhuriyeti’nin İlk Nüfus Sayımına Göre Gaziantep’in Demografik Durumu

Öz

Osmanlı Devleti Döneminde yapılan nüfus istatistikleri hakkında bilgiler tahrir defterleri ve avarız sayımlarından elde edilmiş ancak bunlar sadece belli alanları kapsamış olduğundan genel nüfus ile ilgili kanaatler tahminlerden ileriye gidememiştir. Devletin nüfus sayımı ile ilgili daha gerçekçi veriler elde etmek amacıyla yaptığı uygulamalardan birisi de salnamelerdir. Salnamelerin işlevsellik kazanmasıyla genel nüfus hakkında daha doğru bilgilere ulaşılmıştır. Osmanlı Devleti’nin 1831 yılında bazı eksikliklerine rağmen yapmış olduğu sayım, daha sonraki yıllarda yapılanlara da temel teşkil etmiştir. Avrupa’da demografik alanda yapılan etütlerle birlikte gelişen nüfus sayım kriterlerine Osmanlı Devleti’nin de uymaya çalıştığı görülmektedir. Türkiye Cumhuriyeti’nin 1927 yılında yapmış olduğu ilk nüfus sayımı ise önceki sayımlarda görülen eksikliklerin tekrarlanmaması için son derece titizlikle yapılmış, ülke genelinde adeta bir sivil seferberlik ilan edilmiştir. Bu yönüyle de 1927 sayımı son derece önem arz etmektedir. Cumhuriyet tarihinin bu ilk nüfus sayımı, tesis edilen üniter yapının bir ifadesidir. Bu çalışmada, 28 Ekim 1929 tarihinde yayımlanan ve Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk nüfus sayımı özelliğini taşıyan 1927 Nüfus Sayımına ait istatistiklerin yer aldığı Umumi Nüfus Tahririndeki verilere dayanılarak Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki Gaziantep’in demografik yapısı incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• 1927 Nüfus Sayımı
• Demografi
• Gaziantep
• Umumi Nüfus Tahriri

Destekleyen Kurum

Bu çalışma herhangi bir kurum/kuruluştan destek almamıştır

Etik Beyan

Bu çalışma herhangi bir etik beyan gerektirmemektedir.

Kaynakça

1. Adaş E. B. 2011. “Antep’in Protestan Tarihi: 19. Yüzyıl Osmanlı Taşrasında Din ve Etnisite.” Ta Ezelden Taşkındır Antep. İstanbul, 263-293.
2. Ali Cevad 1314. Memalik-i Osmaniye’nin Tarih ve Coğrafya Lügati, Kısm-ı evvel: Lügat-i Coğrafiye. Dersaadet.
3. Altınöz İ. 2017. “Hasırcızade Mustafa Fehim Efendi’nin (1846-1908) Antep İlim ve Kültür Hayatına Katkıları.” Gaziantep’te Dinî Hayat, Uluslararası Gaziantep Âlimleri ve Gaziantep’te Dinî Hayat Sempozyumu Bildiri Metinleri Kitabı. Gaziantep, 411-432.
4. Arı, K. 1992, “Cumhuriyet Dönemi Nüfus Politikasını Belirleyen Temel Unsurlar.” Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 8 / 23, 409-420.
5. Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri 1997. Ankara.
6. Balta N. 2010. Gaziantep Yer Adları Üzerine Bir İnceleme. Gaziantep.
7. Barkan Ö. L. & Meriçli E. 1988. Hüdavendigar Livası Tahrir Defterleri. Ankara.
8. Barlas U. 2006. Gaziantep’in Yakın Tarihi Üzerine Araştırmalar. İstanbul.

9. Barut I. 2018, “Osmanlı Dönemi’nde Gerçekleşen Göçlerin Kurumsallaşma ve Göç Politikaları Üzerindeki Etkileri.” Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi 40 / 2, 161-190.
10. Baş R. 2023. Türkiye’nin Nüfus Politikası (1923-1980). Ankara.
11. Büyükoğlu Y. 1998. Millî Mücadele Döneminde Güneydoğu Anadolu. Yayınlanmamış Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi, Ankara.
12. Çakır İ. E. 2012, “XVI. yüzyılda Ayıntab’da Toplumsal Kontrol Aracı Olarak Mahalle Halkının Rolü.” Bilig 63, 31-54.
13. Çalışkan A. 2022, “1846’da Ayntâb’da Gayrimüslimlerin Ödedikleri Vergiler, Mahalleleri, Nüfusları ve Meslekleri.” Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 22 / 1, 83-102.
14. Çavdar T. 1983. “Türkiye’de Nüfus ve Nüfus Sorunu.” Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi. İstanbul, 1552-1557.
15. Çay M. M. 2019, “Kerim Fırat’ın Adsız Kahramanlar İsimli Tefrikası Çerçevesinde Millî Mücadele’de Antep Savunması.” Gaziantep University Journal of Social Sciences 18 / 1, 380-398.
16. Çukurova B. 2007, “Antep’te Ermeni Ulusçuluğunun Doğuşunda Amerikalılar ve Kolejin Etkisi.” Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi 40, 615-623.
17. Demir A. 2007. XVI. Yüzyılda Samsun-Ayıntab Hattı Boyunca Yerleşme, Nüfus ve Ekonomik Yapı. Yayınlanmamış Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi, Ankara.
18. Demir E. 2017. “XIX. Yüzyılın İkinci Yarısında Ayıntâb’da Evlilik ve Mihr Olgusuna Dair (148 Nolu Ayıntâb Kadı Sicilleri Işığında).” Gaziantep’te Dinî Hayat, Uluslararası Gaziantep Âlimleri ve Gaziantep’te Dinî Hayat Sempozyumu Bildiri Metinleri Kitabı. Gaziantep, 179-199.
19. Demir E. 2018. “Osmanlı’da Gayrimüslim Nüfusu ve Yerleşimi: 19. Yüzyılda Ayıntab Örneği.” Nüfusbilim Dergisi 40, 105-125.
20. Dinç G. 2012. “Cumhuriyet’in İlk Nüfus Sayımına Göre Antalya’nın Demografik Yapısı.” Recent Period Turkish Studies, 12, 65-87.
21. Durdu M. 2021. “1831 Nüfus Tahrirlerine Göre Kumanova Kazasının Demografik ve Sosyal Yapısı.” Balkan Araştırma Enstitüsü Dergisi-Trakya Üniversitesi 10 / 1, 1-47.
22. Dündar F. 2000. Türkiye Nüfus Sayımlarında Azınlıklar. İstanbul.
23. Güler A. 1997. Osmanlı Devleti’nde Azınlıklar. İstanbul.
24. Güllü R. E. 2009. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Gaziantep Ermenileri. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
25. Güzelhan M. 1959. Ayıntab Tarihinden Notlar. Gaziantep.
26. Halaçoğlu Y. 2010. Türkiye’nin Derin Kökleri Osmanlı Kimliği ve Aşiretler. İstanbul.
27. İpek N. 1997, “Kafkaslardaki Nüfus Hareketleri.” Journal of Turkology 20, 273-313.
28. Karal E. Z. 1995. Osmanlı İmparatorluğu’nda İlk Nüfus Sayımı 1831. Ankara.
29. Kartın C. 2005. Mustafa Kemal Atatürk’ün Millî Mücadele Döneminde Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu’daki Aşiretlere Yönelik Siyaseti. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Erciyes Üniversitesi, Kayseri.
30. Kevorkian R. H. 2008, “The Clician Massacres, April 1909.” Armenian Cilicia 7, 339-370.
31. Kodaman B. 1987. Sultan II. Abdülhamid Devri Doğu Anadolu Politikası. Ankara.
32. Kopar M. 2019. Küllerinden Doğan Bir Şehir Gaziantep (1923-1950). Ankara.
33. Lohanizade M. N. 1989. Hubb-i İstiklalin Abidesi Gaziantep Müdafaası. (M. A. Akidil, Çev.) İstanbul.
34. Özer A. 2007. Halep Vilayeti Salnamelerinde Ayıntap Kazası. Gaziantep.
35. Özlü Z. & Özdemir O. 2023. “19. Yüzyıldan Cumhuriyet’e Kafkasya’dan Ayıntab’a Yapılan Göçle İlgili Bulgular.” 100. Yılında Cumhuriyet Dönemi Gaziantep Sempozyumu. Gaziantep, 437-450.
36. Özlü, Z. 2018. “Gaziantep’te Sosyal ve Kültürel Yaşam Cumhuriyet’in İlk Yıllarında Gaziantep’te Sosyo-Ekonomik Durum.” Uluslararası Gaziantep Tarihi Sempozyumu Millî Mücadele Döneminde Gaziantep. Gaziantep, 1253-1275.
37. Pamuk B. 2018. XIX. Yüzyılda Geleneksel Şehir Dokusundan Modern Şehir Dokusuna Geçişte Ayntâb Şehri (Fiziki ve Demografik Yapı). Gaziantep.
38. Pekdoğan C. 2014. Gazi’den Gazi’ye Mustafa Kemal ile Muhaberat. Ankara.
39. Sert, Şahin. 2025. “Cumhuriyet Döneminin İlk Nüfus Sayımına Göre Gaziantep (1927).” Atatürk Yolu Dergisi, 77, 271-88.
40. Şeker M. 2006. Anadolu’nun Türkleşmesi ve Kültürel Hayatı. İstanbul.
41. Şıvgın H. 2000, “19. Yüzyılın İlk Yarısında Ayıntap.” OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, 11 / 11, 503-553.
42. Taşkın Ü. 2018. “1927 Nüfus Sayımına Göre Gaziantep’in Nüfus Özellikleri.” Uluslararası Gaziantep Tarihi Sempozyumu Millî Mücadele Döneminde Gaziantep. Gaziantep, 993-1008.
43. Türkay Ö. 1960. Türkiye Nüfusu. Türk İktisadi Gelişmesi Araştırma Projesi No:3.
44. Ünler A. N. 1969. Türk’ün Kurtuluş Savaşında Gaziantep Savunması. İstanbul.
45. Yıldırım M. A. 2008 “1895-1896 İsyanları Sırasında Ayntab’da Ermeniler ve Hınçak Cemiyeti.” Tarih Araştırmaları Dergisi, 27 / 44, 167-179.
46. Yörük D. 2022. “Tahrir Defterleri ile Şer’iye Sicillerinin Demografi Çalışmalarındaki İmkân ve Sınırlılıkları.” XIX. Türk Tarih Kongresi. Ankara, 33-53.