Çelik Mehmed Paşa ve Güzelhisar Medresesi Vakfiyesi

Öz

Osmanlı toplumunda vakıflar hem dinî hem de sosyal alanlarda düzeni sağlayan en önemli kurumlardan biri olmuştur. İmparatorluğun farklı bölgelerinde tesis edilen bu müesseseler, halkın temel ihtiyaçlarını karşılamanın yanı sıra idari ve kültürel hayatın devamlılığına da hizmet etmiştir. Özellikle devlet ricali tarafından tesis edilen vakıflar, ferdî hayır anlayışının ötesine geçerek devlet ile toplum arasındaki ilişkiyi güçlendiren kurumsal yapılar hâline gelmiştir. Bu doğrultuda çalışmanın konusu, 18. yüzyıl Osmanlı vezirlerinden Çelik Mehmed Paşa’nın siyasi ve idari kariyerinin ana hatlarıyla ortaya konulması ile paşa tarafından Güzelhisar’da kurulan medresenin vakfiyesinin diplomatik açıdan incelenmesidir. Çalışma kapsamında, literatürde biyografisi hakkında sınırlı bilgiler bulunan Çelik Mehmed Paşa’nın hayatı ve devlet hizmetindeki faaliyetleri, arşiv kayıtları ışığında daha ayrıntılı biçimde ele alınmıştır. Bunun yanı sıra Güzelhisar’da kurulan medreseye ait vakfiye, diplomatik açıdan incelenmiştir. Vakfiyenin kuruluş gayesi, vakfın işleyiş esasları, gelir ve gider kalemleri, yönetim yapısı, sunulan hizmetler ve hukuki şartların metinde ne şekilde düzenlendiği ayrıntılı biçimde tespit edilmiştir. Çalışmanın ana kaynaklarını, ilgili arşiv belgeleri, çağdaş kronikler ile ikincil literatür oluşturmaktadır. Sonuç olarak bu çalışma, hem Çelik Mehmed Paşa’nın biyografisine yeni bilgiler kazandırması hem de vakfiyelerin diplomatik yönüne ve muhtevasına dikkat çekmesi bakımından alana katkı sağlamayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Devleti
• Çelik Mehmed Paşa
• Güzelhisar
• Vakfiye

Çelik Mehmed Pasha and the Waqfiya of the Güzelhisar Madras

Öz

In Ottoman society, waqfs (endowments) were one of the most important institutions that ensured order in both religious and social spheres. These structures, established throughout different imperial regions, addressed citizens' fundamental needs while sustaining administrative and cultural continuity. Waqfs founded by statesmen, in particular, went beyond individual charitable thinking, becoming institutional structures that strengthened the relationship between the state and society. Accordingly, this study focuses on outlining the political and administrative career of Çelik Mehmed Pasha, one of the 18th-century Ottoman viziers, and examining the waqfiya of the madrasa he founded in Güzelhisar from a diplomatic perspective. Within the scope of this study, the life and activities of Çelik Mehmed Pasha, about whom there is limited biographical information in the literature, are discussed in more detail in light of archival records. In addition, the waqfiya of the madrasa founded in Güzelhisar is examined from a diplomatic point of view. The purpose of the waqfiya’s establishment, its operating principles, income and expenditure items, management structure, services provided, and the legal conditions regulated in the text have been determined in detail. The main sources of the study consist of relevant archival documents, contemporary chronicles and secondary literature. In conclusion, this study aims to contribute to the field by both providing new information on the biography of Çelik Mehmed Pasha and drawing attention to the diplomatic aspect and content of waqfiyas.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Empire
• Çelik Mehmed Pasha
• Güzelhisar
• Waqfiya

Kaynakça

1. Akdemir M. S., 2007. “Osmanlı Arşiv Belgeleri Işığı Altında XIX. Yüzyıl Burdur Vakıfları”. Süleyman Demirel Ünviversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 18, 91-118.
2. Aydıner M. 2006. “‘Sinek Sözüyle İşyapan Pâdişahın Hâli’ ya da Karaman Valisi Darendeli Sarı Abdurrahman Paşa İsyanı”. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 16, 785-799.
3. Başol S. 2023. Vakfiyelere Göre XV. Yüzyılda Bursa Vakıfları. Konya.
4. Beyazıt Y. 2014. “XVI. Yüzyıl Osmanlı İlmiyye Kanûnnâmeleri ve Medrese Eğitimi”. Belleten 78/283, 955-982.
5. Bulut E. 2019. Mühimme Defteri, Nr. 143 (1149-1150/1736-1737) İnceleme-Çeviriyazı. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi. İstanbul.
6. Emecen F. 1999. “Isparta”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 19, 194-200, İstanbul.
7. Ergenç Ö. 2007. “XVIII. Yüzyılda Osmanlı Anadolu’sunda Tarım Üretiminde Yeni Boyutlar: Muzâra’a ve Murâba’a Sözleşmeleri”. Kebikeç 23, 129-139.
8. Ertaş M. Y. 2007. “18. yüzyılda Bir Osmanlı Eşkıyası: Sarıbeyoğlu Mustafa”. Uluslararası Denizli ve Çevresi Tarih ve Kültür Sempozyumu Bildiriler I, Denizli, 399-411.

9. Çalık S. 2017. “Amasya Kazası’nda Seydi Çelebi ve Mehmed Çelebi’ye Ait H. 790/ M. 1388 Tarihli Türkçe Vakfiye”. Vakıflar Dergisi 48, 9-16.
10. Çelik Mehmed Paşa’nın Mezar Taşı. https://www.konyapedia.com/makale/758/celik-mehmet-pasa Erişim Tarihi: 03.03.2026
11. Günay H. M. 2012. “Vakıf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 42, 475-479, İstanbul.
12. İzzî Süleyman Efendi 2019. İzzî Tarihi (Osmanlı Tarihi 1157-1165/1744-1752). haz. Z. Yılmazer. İstanbul.
13. Karagöz S. 2024. “Halil Hamid Paşa ve Çeşmecizâde Kitaplığı”. Burdur’a Değer Katan Şahsiyetler, ed. Zafer Gölen, Burdur, 175-184.
14. Karan M. 2022. Humbaracıbaşılık Kâtibi Mustafa Efendi’nin Rûzmerre-Mecmûʻası (1143-1180/1730-1767) inceleme-çeviriyazı. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi. İstanbul.
15. Kayaoğlu İ. 1980. İslâm Kurumları Tarihi. Ankara.
16. Kazıcı Z. 2003. Osmanlı Vakıf Medeniyeti. İstanbul.
17. Koç Y. 2011. 149 Numaralı Mühimme Defteri (1155-1156/1742-1743) İnceleme-Çeviriyazı-Dizin. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi. İstanbul.
18. Köprülü F. 1943. “Anadolu Selçuklu Tarihinin Yerli Kaynakları”. Belleten 7/27, 379-522.
19. Kurtaran U., Çimen E. & Sarı H. 2019. “XVIII. Yüzyıla Ait Bir Muhallefat Örneği: Karaman Valisi Çelik Mehmed Paşa’nın Muhallefatı”. Karaman Araştırmaları I, ed. Hüseyin Muşmal vd., Konya, 393-405.
20. Mehmed Hâkim Efendi 2019, Hâkim Efendi Tarihi I-II. haz. T. Güngör. İstanbul.
21. Özcan T. 2003. Osmanlı Para Vakıfları. Ankara.
22. Özkaya Y. 2010. 18. Yüzyılda Osmanlı Toplumu. Yapıkredi Yayınları, İstanbul.
23. Öztürk N. 2005. “İslam ve Türk Kültüründe Vakıflar”. Vakıflar Dergisi 29, 7-20.
24. Seyyid Hasan Muradî 2016, Bir Katibin Kaleminden İstanbul’un 12 Yılı: (1754-1766). haz. R. Ahıshalı. İstanbul.
25. Süreyya M. 1996. Sicill-i Osmanî, “Mehmed Paşa (Çelik)” IV, yay. haz. Nuri Akbayar. Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul.
26. Süreyya M. 1996. Sicill-i Osmanî , “Ahmed Paşa (Pulad)” IV, yay. haz. Nuri Akbayar. Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul.
27. Şeker M. 1993. “Vakfiyelerin Türk Kültürü Bakımından Özellikleri”. Tarih İncelemeleri Dergisi 8/1, 1-18.
28. Şem’dânî-zâde Fındıklılı Süleyman Efendi 1976. Mür’i’t-Tevâriḫ II.A. haz. M. Aktepe. İstanbul.
29. Tabakoğlu A. 1998. Türk İktisat Tarihi. İstanbul.
30. Tan T. 2023. 147 Numaralı Mühimme Defterinin Transkripsiyonu ve Değerlendirilmesi (s. 157-310). Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Bingöl Üniversitesi. Bingöl.
31. Telci C. 2006. “Mali Bir Ünite Olarak Aydın Muhasıllığı”. Tarih İncelemeleri Dergisi XXI/1, 135-156.
32. Telci C. 2009. “Muhassılın Serveti: Aydın Muhassılları Polad Ahmed ve Veli Paşa’nın Muhallefatları”. Tarih İncelemeleri Dergisi XXIV/2, 179-208.
33. Teşrifatçı Mehmed Âkif Bey 2024. Târih-i Cülûs-ı Sultân Mustafa Hân-ı Sâlis. haz. E. Afyoncu. İstanbul.
34. Ünal M. A. 2015. Osmanlı Müesseseleri Tarihi. Isparta.
35. Ürekli B. & Bizbirlik A. 1994. “Karaman Vâlisi Çelik Mehmet Paşa’nın Terekesi”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 1, 175-232.
36. Vak‘anüvis Subhî Mehmed Efendi 2007. Subhî Tarihi Sâmî ve Şâkir Tarihleri ile Birlikte (İnceleme ve Karşılaştırmalı Metin). haz. M. Aydıner. İstanbul.
37. Yediyıldız B. 2012. “Vakıf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 42, 479-486, İstanbul.
38. Yılmaz Ö. F. 2010. “Konya Ovası Sulama Projesi”. Yedikıta Dergisi 22, 16-27.